abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Samir Amin. “İmperiya” və “Çoxluq”

Şərh

Samir Amin. “İmperiya” və “Çoxluq”

Postimperialist imperiya yoxsa imperializmin yeni ekspansiyası?

Maykl Hardt və Antonio  Neqri cari qlobal sistem  üçün “İmperiya” adını  seçiblər [1]. Bu terminin  seçimi onların  “imperializmin”  mahiyyətini müəyyən edən  şeydən ayırma meyli ilə  əlaqəlidir. İmperializm bu  tərifə əsasən, sırf siyasi  müstəviyə, yəni dövlətin  formal hakimiyyətinin onun  sərhədlərindən kənara yayılmasına gətirib çıxarılmışdır və beləliklə, imperializm müstəmləkəçiliklə qarışdırılır.  Buradan belə çıxır ki, müstəmləkəçilik artıq mövcud deyil, imperializm kimi.  Bu yanlış göndərmə amerikan ideoloji diskursuna uyğundur ki, ona əsasən, Birləşmiş Ştatlar, Avropa dövlətlərindən fərqli olaraq, heç vaxt öz xeyirləri naminə müstəmləkə imperiyası şəklini almamışlar və “imperialist” ola bilməzdilər (amma, Buş bizə xatırladır ki, zəmanə dəyişir). Tarixi materializm ənənəsi xüsusilə də hakim sektorlarda kapital yığımının şərtlərinin müəyyən edilməsinə səylərini yönəltmiş müasir dünyanın tamamilə başqa təhlilini təklif edir.  Qlobal səviyyəyə yayılmış bu təhlil bizə zənginliyin və hakimiyyətin qütbləşməsinin yaranması mexanizmlərini aşkar etmək və imperializmin siyasi iqtisadını yaratmaq imkanı verir.

Hardt və Neqri yalnız marksistlər tərəfindən deyil, həmçinin digər siyasi iqtisad məktəbləri tərəfindən yazılmış bu istiqamətdəki bütün əsərləri məqsədyönlü şəkildə diqqətə almırlar.  Bunun yerinə onlar Moris Dyuverje leqalizmindən və ya anqlo – sakson imperializmi ruhunda vulqar politologiyadan istifadə edirlər. Onların “imperializmi” ümumi xarakteristikaya çevrilir ki, müxtəlif zamanlarda və müxtəlif regionlarda müxtəlif “imperiyalar” olmuşdur, Roma, Osmanlı, Britaniya, Fransız müstəmləkə imperiyası, Avstriya – Macarıstan, Rus və Sovet imperiyaları kimi.  Bu imperiyaların qaçılmaz dağılması “ümumi səbəblərlə” bağlıdır.  Bu, tarixin ciddi dərk edilməsindən daha çox səthi jurnalistikaya daha yaxındır.  Və yenidən, onlar indiki dəbə imkan verirlər (“Berlin divarının yıxılması”ndan sonra).

Şübhəsiz ki, XX əsrdə kapitalizmin və dünya sisteminin təkamülü bütün sferalardakı keyfiyyət dəyişiklikləri ilə əlaqədar idi.  Amma hakim ideologiyaya tabe olmaq – tamamilə başqa şeydir ki, bu ideologiyaya əsasən, “elmi və texnoloji inqilab” özü – özlüyündə, planetin iqtisadi və siyasi idarəsinin yeni formalarına gətirib çıxaracaq ki, onlar da müasir, “milli maraqların” müdafiəsi ilə bağlı olacaq və bundan başqa, “pozitiv” olacaq. Bu ideologiya ciddi sadələşmələrə əsaslanır.  Kapitalın hakim sektorları doğrudan da dünya kapitalizminin transmilli məkanında fəaliyyət göstərirlər, amma bu sektorlar üzərində nəzarət aydın milli bağlantısı (yəni, ABŞ və ya Britaniya və ya Almaniyada bazalaşmış, bu səviyyədə mövcud olmayan sadəcə “Avropada” yerləşməyən) olan maliyyə qruplarının əlində qalır. Bundan əlavə, sistemin iqtisadi təkrar istehsalı bu gün, dünən olduğu kimi, onu korrektə edən “siyasətin” paralel gerçəkləşdirilməsi olmadan təsəvvür edilə bilməz.  Kapitalist iqtisadiyyatı heç yerdə dövlətsiz mövcud deyil, liberalizmin ideoloji və boş vulqatında olduğundan başqa.  İndiyə qədər transmilli, “dünya” dövləti mövcud deyil.  Qloballaşmanın hakim diskursundan yayınan əsl problemlər mərkəz kapitalizmin hakim sektorlarının qloballaşmış yığımı və sistemin “siyasəti” məntiqi arasındakı ziddiyyətlərlə əlaqədardır.

Cəlbedici səslənən “İmperiya” termini adlandırılan Hardt və Neqri sistemi hakim diskurs tərəfindən təklif edilən sadəlövh qloballaşma baxışından doğur.  Bu baxışa görə, transmilliləşmə imperializm və onu müşayiət edən münaqişələri məhv etmişdir, bununla da onu mərkəzin eyni zamanda heç yerdə və hər yerdə olduğu sistemlə əvəz etmişdir.  Mərkəz və periferiyanın qarşı – qarşıya qoyulmasından, imperializmi müəyyən edən münasibətlərdən “böyüməyə” müvəffəq olunmuşdur.  Burada Hardt və Neqri banallıqlardan istifadə edirlər ki, onlara əsasən, Üçüncü dünyada zənginliyin “Birinci dünyası” və Birinci dünyada yoxsulluğun “Üçüncü dünyası” var, ona görə də Birinci və Üçüncü dünyanın müqayisəsinə səbəb yoxdur.  Əlbəttə, zənginlik və yoxsulluq, ABŞ – da olduğu kimi, Hindistanda da var, belə ki, biz indiyə kimi dünya kapitalizminə inteqrasiya edilmiş sinifli cəmiyyətlərdə yaşayırıq.  Bu o deməkdir ki, Hindistan və ABŞ – ın ictimai formasiyaları eynidir [2]? Bu o deməkdir ki, birilərinin dünyanın dəyişdirilməsində oynadığı aktiv rolun və qloballaşan sistemin tələblərinə yalnız “uyğunlaşa” [3] bilən digərlərinin oynadığı passiv rolun əhəmiyyəti yoxdur? Həqiqətdə bu fərq başqa vaxtda olduğundan indi daha vacibdir.  Müasir tarixin ilkin fazasında (1945 – 1980 – ci illər) imperialist və tabe ölkələr arasındakı münasibətlər elə formalaşırdı ki, gündəmdə periferiyalara onların dünyanın fəal dəyişdirilməsində iştirak etməyə imkan verəcək “inkişafı” dururdu.  Bu gün bu münasibətlər dramatik şəkildə hakim kapitalın xeyrinə dəyişmişdir.  “İnkişaf” sözü “dəyişiklik” sözü ilə əvəz edilərək yoxa çıxmışdır.  Başqa sözlə, indiki dünya sistemi (“İmperiya”) ondan əvvəlki sistemdən az dərəcədə yox, daha çox dərəcədə imperialistdir!

Hardt və Neqri hakim kapital nümayəndələrinin nə yazdıqlarını diqqətə alsaydılar, bunu başa düşərdilər.  Ağlasızmazdır, amma onlar məhz belə etdilər.  Amma, amerikan isteblişmentinin əsas hissəsi (demokratlar və respublikaçılar) öz planlarının məqsədlərini gizlətmirlər: özlərinin israfçı həyat tərzlərini davam etdirmək üçün planetin təbii resurslarına çıxışı inhisar altına almaq, hətta digər xalqlara ziyan verərək; Vaşinqton tərəfindən yeridilən qaydalara müqavimət göstərə biləcək istənilən iri və orta gücün yaranmasının qarşısını almaq; bu məqsədlərə planetin hərbi idarəsi yolu çatmaq.

Hardt və Neqri sadəcə olaraq  müasir diskursu əsas kimi götürdülər ki, ona əsasən, “millilik” və “kommunizm” dəhşətli məğlubiyyətə uğradılar, qloballaşmış liberalizmin qayıdışı – obyektiv prosesdir, sistemin “qeyri – effektiv” elementləri isə, əgər onlar varsa, sistemə müqavimət göstərərək deyil, daxildən düzəldiləcəklər.  Buna görə Neqrinin atlantist Avropaya xidmət etməsi və Vaşinqtonun təsir etdiyi ultra – liberal konstitusiya layihəsinin dəstəkləməyə çağırışı səbəblərini anlamaq çətin deyil.  Amma “millilik” və “kommunizmin” əsl tarixinin liberal təbliğatın dediyi ilə heç bir ortaq nöqtəsi yoxdur.  Otuz il ərzində qərb sosial – demokratiyalarının ümumi rifah dövlətlərində, sosializmin real olaraq mövcud olduğu ölkələrdə və Üçüncü dünyadakı radikal milli populizm təcrübəsində millilik və kommunizmlə ilhamlanmış sosial transformasiyalar kapitalı onun öz hakimiyyətindən doğan və imperializmin ambisiyalarını arxa plana çəkən sosial tələblərə uyğunlaşmağa məcbur etmişdir.  Bu transformasiyalar layihələrin kifayət qədər radikal xarakterli olmamasına baxmayaraq əhəmiyyətli idilər və əsasən pozitiv idilər.  Liberalizmin bu layihələrin eroziyası və dağılmasına görə mümkün olmuş (müvəqqəti) qayıdışı – “geriyə addım” deyil, çıxılmaz dalandır.

Müasir dünya haqqındakı əsl sualları yalnız Hardt və Neqrinin liberal diskursunu bir kənara ataraq qoymaq olar.  Bu suallara vacib və əlbəttə ki, münasib olmayan cavablar yaranır, həmçinin Hardt və Neqrinin etinasızlıq göstərdiyi yenilənmiş tarixi materializm nöqteyi – nəzərindən də.  Mən bu məsələyə dair formalaşdırdığım təkliflər eskizi təqdim edəcəyəm.  Keçmişdə imperializm müxtəlif imperialist dövlətləri arasındakı münaqişələr idi.  Oliqopolist  kapitalın artan təmərküzləşməsi üçlüyün (ABŞ, Avropa və Yaponiya) “kollektiv” imperializminə gətirib çıxardı.  Bu nöqteyi – nəzərdən, kapitalın hakim sektorları yeni imperialist sistemdə öz mənfəətlərinin idarəsi məsələsində ortaq maraqlara sahibdirlər. Amma bu sistemin birləşmiş siyasi idarəsi dövlətlərin çoxluğuna ziddir. Üçlük daxilindəki ziddiyyətlər hakim oliqopolist kapitalların maraqlarının fərqlənməsi ilə deyil, dövlətlərin maraqlarının fərqli olması ilə əlaqədardır. Mən bu ziddiyyəti belə cəmləyərdim: iqtisadiyyat partnyorları iqtisadi sistem üzrə birləşdirir, siyasət dövlətləri ayırır.

Çoxluq – demokratiyanın yaranmasıdır yoxsa kapital hegemoniyasının təkrar yaradılmasıdır?

Kapitalizm üçün spesifik olan liberal ideologiya fərdi birinci plana qoyur. Tarixi yaranma zamanı həmin fərdin mülkiyyəti olan mədəni insan, son nəticədə öz Şüurunu sərbəst olaraq istifadə etməyə qadir olan burjua olması vacib deyil.  Bu, azadlığa sözsüz sıçrayış idi.  Kapitalın hüdudları kənarına hərəkət kimi, sosializmə keçmişə qayıdış, fərdi inkar etmək kimi baxıla bilər. Burjua demokratiyası, onun kapitalizm çərçivələrindəki məhdudiyyətinə baxmayaraq, “rəsmi” deyil, realdır, hətta onun natamamlığı nəzərə alınsa da.   Sosializm ya demokratik olacaq və ya ümumiyyətlə olmayacaq.  Bu ifadəni tamamlamaq lazımdır: kapitalizm şübhə altına alınmasa, demokratiyanın tərəqqisi baş tutmayacaq.  Demokratiya və sosial proses ayrılmazdırlar.  Keçmişin real mövcud olan sosializmləri bunu diqqətə almırdılar, düşünürdülər ki, onlar tərəqqiyə demokratiyasız və ya kapitalizmdə özündə olduğu demokratiya ilə nail ola bilərlər.  amma həmçinin əlavə etmək lazımdır ki, demokratiyanın çoxsaylı tərəfdarları bu gün tələbkardırlar, düşünürlər ki, demokratiya sosial tərəqqisiz, kapitalizm prinsiplərini şübhə altına almadan mümkündür.  Hardt və Neqri bu liberal demokratiya müdafiəçilərini ötüb keçiblər?

Liberal ideologiyanın fərdiyyətçi əsası fərdi tarixin subyekti kimi nəzərdən keçirir.  Bu iddia həm ilkin sistemlər (hansılar ki, Maariflənmə dövrünün iddia etdiyi kimi, fərdi tanımırdılar), siniflər arasındakı münaqişəyə əsaslanan sistem olan kapitalizm tarixi üçün səhvdir, bu siniflər tarixin bu fəslində əsl subyektlərdirlər.  Amma fərd sosialist gələcəkdə tarixin subyekti ola bilməyəcək.

Hardt və Neqri hesab edirlər ki, biz artıq elə bir tarixi ərəfədəyik ki, siniflər (dövlətlər və xalqlarla birlikdə) artıq tarixin subyektləri deyillər.  Bunun əvəzində, fərd subyektə çevrilib.   Bu dönüş nöqtəsi onların “çoxluq” adlandırdığı qavramın formalaşmasına gətirib çıxarır ki, o, “məhsuldar və yaradıcı subyektivliklərin totallığı” kimi müəyyən edilir.

Bu dönüş nöqtəsi niyə və necə baş verir? Hardt və Neqrinin mətnlərində bu suallara çatanda çox qarışıq hal alırlar.  Onlar “koqnitiv kapitalizm”ə keçid və “maddi istehsal” yaranması haqqında, yeni “şəbəkə” cəmiyyəti və “deterritoriallaşma” haqqında danışırlar.  Onlar Fukonun intizamlı cəmiyyətdən nəzarət cəmiyyətinə keçidi haqqındakı fərziyyələrinə istinad edirlər. Son 30 ildə deyilən hər şey, yaxşı və ya pis, nə qədər mübahisəli səslənsə də, nə qədər səthi və banal olsa da, Hardt və Neqri tərəfindən gələcəyin qalamasına atılmışdır. İndiki intellektual dəblərin qarışdırılması əsaslılığa gətirib çıxarmır.  Bu iddiaların Manuel Kastelyasın “şəbəkə cəmiyyəti” və Ceremi Rifkinin, Robert Reyxin və digər amerikan populyarizatorlarının əsərləri ilə eyniliyi belə bir sual qoymağa məcbur edir: ideyaların qarışımında nə yeni və vacib şey var?

Mən göstərilən “çoxluqların” ixtirası üçün öz hipotezimi təklif edirəm.  Bizim zəmanə – XX əsrin simasını müəyyən etmiş güclü hərəkatların – işçi, sosialist və milli – azadlıq hərəkatlarının məğlubiyyəti zəmanəsidir.  Hər məğlubiyyət ardınca gələn perspektivin itirilməsi efemer həyəcana və nəzəriyyəətrafı təkliflərin bolluğuna gətirib çıxarır ki, bu, eyni zamanda həm bu narahatlığı legitimləşdirir və ümid verir, bu da “dünyanın yenidən qurulması” üçün “effektiv” vasitədir (hətta belə arzu olmadan da).  Keçmişi “təkrarlamağı” deyil, daha çox keçmişdən uzaqlaşmağı təklif edərək və özünə bütün ölçülərdə sosial təkamüllə yaradılmış yeni həqiqətləri daxil edərək ziddiyyətsiz və effektiv ola biləcək nümunə kimi yeni formulirovkalar vermək olar. Eyni zamanda mübahisəli və müxtəlif olan belə töhfə, əlbəttə ki, mövcud deyil.  Hardt və Neqrini buraya daxil etmirəm.

Hardt və Neqri tərəfindən irəli sürülən təkliflər, hətta öz formulirovkalarına görə, onların çıxılmaz dalanda olduqlarını göstərirlər.  Onların ilk təklifi demokratiyaya toxunur ki, tarixdə ilk dəfə qlobal miqyasda real olaraq mümkün ola bilər.  Bundan əlavə, çoxluq demokratiyanı “yaradan” güc qismində çıxış edir. Bu, olduqca sadəlövh mövqedir.  Biz bu istiqamətdə hərəkət edirik? Əgər səthi təzahürləri (seçimləri) nəzərdən keçirməsək, hansılar ki, liberal güclərin (o cümlədən, Vaşinqtonun) möhkəmlənməsinə xidmət göstərirlər, zəruri və mümkün demokratiya – böhrandadır.  O, dini və etnik fundamentalizm qarşısında öz legitimliyini itirir (mən sabiq Yuqoslaviyanın etnokratik rejimlərini demokratiya nümunəsi kimi nəzərdən keçirə bilmərəm!).  Seçimlər bir dəstənin aradan qaldırılmasına gətirib çıxarırsa (məsələn, Rusiya ilə əlaqədə) və onu digəri ilə əvəz edirsə (CIA tərəfindən maliyyələşdirilən!) – bu demokratiyanın yaranmasıdır yoxsa manipulyasiya edilən yalandır? Məgər imperialist layihənin genişlənməsi Birləşmiş Ştatlarda əsas demokratik haqları məhdudlaşdırmır? Məgər Avropada ətrafında bütün əsas sağ və sol qüvvələrin toplandığı liberal konsensus seçimlərin delegitimləşməsinə gətirib çıxarmır? Hardt və Neqri bu suallara sükutla cavab verirlər.

İkinci təklif “çoxluqların müxtəlifliyinə” aiddir.  Amma çoxluğun (müxtəlif) komponentlərini müəyyən edən formalar və məzmun, bu müxtəlifliyi yaradan və ya məhv edən qüvvələrin spesifik olduğu qədər spesifikdirlər.  Hardt və  Neqrinin əsərlərində əsas ziddiyyətlərdən yan keçilir.  Məsələn, onların işlərinə əsasən, indiki qloballaşma mərkəz və periferiyalar arasındakı ziddiyyətləri aradan qaldırmalıdır (əks halda qloballaşma imperialist olmaqda davam edəcək).  Real dünya fərqləri qabardaraq və qlobal aparteidi quraraq tamamilə əks istiqamətdə hərəkət edir.  Hardt və Neqrinin yazdığı sistemin lokal komponentləri arasındakı fərqlər (faktiki olaraq, yalnız Şimali Amerika və Qərbi Avropa cəmiyyətlərinə toxunan) özlüyündə “fərqli” təbiətə malikdirlər: ABŞ – da olduğu kimi, etnik və paraetnik “cəmiyyətlər”, dil və ya dini planda bircinsli olmayan regionlar, nəhayət (!) sosial həqiqətlərin transformasiyası əsasında yeni müəyyən edilməli siniflər mövcuddur!  Bu fərqlər hətta birlikdə sıralandıqlarında belə, başqa heç nə deyilmir.  Onlar sosial sistemlərin istehsal, təkrar istehsal və transformasiyasında bir – birilə necə əlaqəlidirlər? Bu fundamental suallara, mənim “siyasi mədəniyyətlər” adlandırdığım amili nəzərə almadan cavab vermək mümkün deyil. Bu sahədə bəzi insanlar ciddi töhfələr vermişlər.  Əlbəttə, o mübahisəli ola bilər, amma ona etinasızlıq göstərmək olmaz. Hardt və Neqri öz ideyalarının təsdiqi üçün heç nə əlavə etməmişlər.

Fərd – tarixin subyektidir, çoxluq isə – demokratik layihənin qurucu qüvvəsidir iddiaları – “idealist” uydurmadır.  O, fərz edir ki, ideyalar dünyasında çevriliş real sosial münasibətlərin transformasiyası olmadan baş tuta bilər.  Mən təkid etmirəm ki, ideyalar – həmişə reallığın passiv əksidir.  Mən “mərhələlərin” avtonomluğunu iddia edən əks nəzər nöqtəsini işləyib hazırlamışam.  İdeyalar öz zəmanəsini qabaqlaya bilər.  Cari halda sual bu ümumi ilkin şərtlərə aid deyil.  O, indi dəbdə olan postmodernist ideyalara (Hardt və Neqrinin ideyaları daxil olmaqla) toxunur.  Onlar öz zəmanəsini qabaqlayırlarmı? Yoxsa bu sadəcə olaraq uzaqlaşmaq mümkün olmadığı məğlubiyyət anının sadəlövh, qarışıq və ziddiyətli əksidir? Bu şəraitdə “çoxluqlar” “müxtəlifliyin” qərarsız və parçalanmış başlıca reallığı ola bilərlər.  Onlar “real qüvvə kimi” görünə bilərlər (məsələn, seçkilərdə güclü çoxluq).  Bu, tarixdə həmişə baş verən, efemer və səhnədən getməyə məhkum olmuş ziddiyyətli strukturdan başqa bir şey deyil. Yaxın illərdə “çoxluqlar” səhifəsi çevrilmiş olacaq, 1970 – ci illərdə operaizmlə olduğu kimi və eyni səbəblərə görə: Atilio Boronun “İmperiya və imperializm” (Zed books, 2005) əsərində qeyd etdiyi kimi xüsusi və efemer zəmində fiksasiyalar.

Hardt və Neqrinin arxasında dayanan siyasi mədəniyyət – amerikan liberalizmidir. Bu siyasi mədəniyyət Amerikan inqilabını və o dövrdə qəbul edilmiş konstitusiyanı müasir eranın başlandığı müəyyənedici an kimi nəzərdən keçirirlər.  Hardt və Neqri üçün ilham mənbəyi olan Hanna Arendt yazırdı ki, bu inqilab “siyasi azadlıq ardınca sonsuz yürüş” erasını açmışdır.  Bu gün “ilk dəfə dünya miqyasında mümkün olan” demokratiyanın qurucu qüvvəsinin, çoxluqların yaranması “dünyanın amerikanlaşmasının” (pozitiv) qələbəsi deməkdir.

Amerikan liberalizminə sədaqət andı, təbii ki, digər xalqların, xüsusilə “köhnə Avropanın” tarixi yollarına etinasızlıq ilə birləşdirilir, Hanna Arendt bunu, Amerikan inqilabını “yoxsulluq və qeyri – bərabərliyə qarşı məhdud mübarizə” kimi xarakterizə etdiyi Fransız inqilabı ilə müqayisə etdikdə demişdi. Soyuq Müharibə dövründə müasir dövrün bütün görkəmli inqilabları (Fransız, Rus və Çin) ləkələnmişdi.  Amerikan liberal ritorikasına əsasən, onlar lap əvvəldən ilkin günah olan “totalitarizm” günahını daşıyırdılar və bu iddia İkinci Dünya müharibəsindən sonra əksinqilab nizəsinin ucluğuna çevrildi.  İnqilabı və konstitusiyası kapitalist inkişafını şübhə altına almadığı “amerikan modeli”nın sağ qalması bunu etmiş inqilabların tarixi mirasından üz döndərməyi şərtləndirdi (Fransız inqilabının yakobinlər tərəfindən radikallaşdırılmasından başlayaraq).  Fransız inqilabının məzəmmət edilməsi (Fransua Fure), banal antisovetizm və maoizm ünvanına ittihamlar siyasi mədəniyyətdə bu inqilabın əsas bünövrələrindən biri oldular.

Hardt və Neqri yenə də susurlar.  Onlar sistemli olaraq Amerikan inqilabı haqqındakı bütün tənqidi ədəbiyyatı (əhəmiyyətli hissəsi ABŞ yazılan) diqqətə almırlar, bu ədəbiyyat açıq şəkildə göstərir ki, ABŞ konstitusiyası xalq iğtişaşlarının mümkünlüyünü istisna etmək üçün yaradılmışdır.  Bu planda o, həqiqətən də avropalı mürtəceçilərin paxıllıq obyektinə çevrilərək müvəffəqiyyətə nail olmuşdur, o müəlliflər üçün ki, bunu etməyə nail ola bilməmişlər (Jiskar d`Esten demişdir ki, avropa konstitusiyasının ultra – liberal layihəsi amerikan konstitusiyası “qədər yaxşı” idi!).

Gələcəyi quran qüvvə kimi göstərilən çoxluqların “səyləri” çox az şeyə gətirilir: xüsusilə immiqrasiya məsələsində azadlığa və sosial cəhətdən zəmanətli gəlirə. Amerikan liberalizmi çərçivələrindən kənara çıxmama səyində layihə işçi və sosialist hərəkatı irsi kimi görülə biləcək hər şeyə etinasızlıq göstərir, xüsusilə də bərabərlik Birləşmiş Ştatların siyasi mədəniyyəti tərəfindən tamamilə inkar olunur.  Mövcud siyasət vətəndaşlığı onun təsirliyindən məhrum edəndə yaranmaqda olan qlobal (və avropa) vətəndaşlığının daşıdığı dəyişiklik potensialına inanmaq çox çətindir.

Qloballaşmış liberal kapitalizmin müasir sistemində həqiqi alternativin yaranması başqa tələblərə, o cümlədən dünyanın xalq siniflərinin ehtiyacları və səyləri çoxluğunun etiraf edilməsinə ehtiyac duyur.  Əslində, Hardt və Neqri periferiya cəmiyyətlərini çox zəif təsəvvür edirlər (Dünya əhalisinin 85% – i).  Müxtəlif ölkə və regionların konkret və spesifik şəraitində effektiv ola biləcək demokratik və mütərəqqi alternativlərin qurulması taktikası və strategiyası haqqında debatlar onları heç zaman maraqlandırmamışdır.  ABŞ – ın müdaxiləsi ilə yeridilən “demokratiya” seçki məzhəkəsindən, məsələn, Ukraynadakı kimi, kənara çıxmağa imkan verərmi? “Yoxsulların”,  yəni planetin əhalisinin hüquqları varlı Qərbə “emiqrasiya” hüququna gətirilə bilərmi? Sosial cəhətdən zəmanətli gəlir – tamamilə əsaslandırılmış tələbdir.  Bəs elə sadəlövh olmaq olar ki, onun qəbul edilməsinin kapitalın əməyi muzdla işlətməsinə (və nəticə olaraq onu istismar və əzməyə) imkan verən kapitalist münasibətlərinin məhv edəcəyinə inanmaq olsun?

Tarixin subyektlərinin “fərdlərə” və “çoxluqlar” çərçivəsindən belə fərdlərin cəminə çevrilməsi bizim dövrün çağırışlarına adekvat olacaq tarix subyektlərinin rekonstruksiyasına toxunan həqiqi məsələlərlə yer dəyişdirir. Hardt və Neqrinin sükutuna qarşı qoyaraq bir çox vacib əsərləri saymaq olar. Şübhəsizdir ki, tarixi sosializmlər və kommunizmlər müasir tarixin əsas subyektlərini “işçi sinfinə” müncər etməyə səy göstərirdilər.  Bundan əlavə, bu qınağı Neqrinin “işçiliyinə” də yönəltmək olar.  Əksinə, mən tarixin subyekti kimi, xalq mübarizəsinin sonrakı fazaları çərçivəsində ictimai münasibətləri istismar edilmiş siniflərin və xalqların xeyrinə dəyişdirməyə qadir olan müxtəlif sosial blokların məcmusunun təhlilini təklif edirəm.

İndiki zamanda, çağırışı qəbul etmək – imperialist və komprador hegemonist blokların təmsil etdiyi qüvvələrə qalib gəlməyə qadir olan demokratik, xalq və milli hegemonist blokların yaradılması haqqında danışmaqdır.  Belə blokların yaranması müxtəlif ölkələrdə kəskin fərqlənən konkret şəraitdə baş verir, ona görə də ümumi model (“çoxluqlar” və ya başqa formada) mövcud deyil.  Bu nöqteyi nəzərdən, demokratik nailiyyətlərin və sosial tərəqqinin birləşməsi xalqların, millətlərin və dövlətlərin muxtariyyətinin təsdiqi ilə dünya sosializminə keçməyə imkan verəcəkdir ki, o, hakim kapital tərəfindən yeridilən birtərəfli qloballaşmanı (İmperiyanın salamladığı!) çoxyönlü qloballaşma ilə əvəz etməyə və beləliklə, tədricən imperialist sistemi məhv etməyə imkan verəcək. Bu həqiqi məsələlər barədə polemikanın davam etməsi “çoxluqların” nə ola biləcəyi haqqındakı müzakirələrdən daha vacibdir.

“İmperiya” və “Çoxluq” siyasi mədəniyyəti çağırışla eyni mənalıdır?

Bizim günlərin dəbi – “kulturalizm”, insanlığa dəyişməz mədəniyyətlərin, xüsusilə də dini və etnik mədəniyyətlərin mövcudluğuna əsaslanan baxışdır.  “Kommunitarizm” və “multikulturalizm”i xatırlamaq çağırışı – bu tarixi baxışın məhsullarıdır.  Tarixi materializm ənənəsi isə tamamilə fərqli bir yanaşma təklif edir, bu yanaşma qloballaşmış kapitalizm sistemi çərçivələrində müasir sinfi mübarizənin müxtəlif formalarını müxtəlif xalqların mövqeyi şəraiti ilə birləşdirməyə cəhd edir.  Bu məsələləri nəzərə alan təhlil müxtəlif xalqlar tərəfindən keçilmiş müxtəlif tarixi yolları anlamaq və bu cəmiyyətlərin daxilində və qlobal  miqyasda mövcud olan ziddiyyətlərin spesifik xüsusiyyətlərini müəyyən etmək imkanı verir.  Bu təhlil mənim müasir dünyanın müxtəlif xalqlarının siyasi mədəniyyətinin formalaşması adlandırdığım amil ətrafında qurulur.

Burada qaldırdığım məsələ həmçinin Hardt və Neqrinin əsərlərinin aid olduğu siyasi mədəniyyətə də toxunur.  Onlar tarixi – materialist ənənə yoxsa kulturalizm istiqamətində gedirlər? “Liberal  virus” (Monthly Review Press, 2004) əsərimdə mən siyasi mədəniyyətlərin formalaşmasının iki yolunu təklif etmişəm: “avropa” və “amerikan”.  Mən sadəcə olaraq öz  qısa şəkildə öz arqumentlərimi yekunlaşdıracağam.

Avropa qitəsinin siyasi mədəniyyətinin formalaşması – ardıcıl müəyyənedici momentlərin: maariflənmə və “müasirliyin” ixtirasının; Fransız inqilabının; işçi və sosialist hərəkatın inkişafı və  marksizmin yaranmasının; Rus inqilabının məhsuludur. “Sol” sıçrayışların bu ardıcıllığı, əlbəttə ki, o demək deyil ki, onlar Avropadakı indiki siyasi hərəkatı müəyyən edir.  Amma onlar qitədə sağ və solun kontrastını formalaşdırmışlar.  Əksinqilabın zəfəri restavrasiyalara (Fransız və Rus inqilabından sonra), sekyularizmdən uzaqlaşmağa, aristokratiya və kilsə ilə kompromisə və liberal demokratiya çağırışlarına gətirib çıxarmışdır.  O, hakim kapitalın imperialist lahiyələrinin geniş dəstəyinə və bunun nəticəsində, 1914 – cü ildə çiçəklənmə dövrü yaşayan şovinist milliyyətçi ideologiyaların mobilizasiyasına gətirib çıxartdı.

ABŞ – ın siyasi mədəniyyətini müəyyən etmiş momentlərin ardıcıllığı tamamilə başqadır.  Bu: Yeni İngiltərədə anti – Maarifçi protestant sektalarının təsdiqidir; müstəmləkəçi burjuaziya, o cümlədən onun hakim quldar fraksiyası tərəfindən Amerikan İnqilabı üzərində nəzarət; xalqın burjuaziya ilə ekspansiyaya əsaslanan, hinduların soyqırımına gətirib çıxarmış alyansı; ardıcıl immiqrasiya dalğalarıdır ki, sosialist siyasi şüurun yetişməsinin frustrasiyasına və onu əvəz edən “kommunitarizmə” gətirib çıxarmışdır.  Hadisələrin bu ardıcıllığı sağların daimi dominantlığı ilə qeyd edilmişdir ki, bu ABŞ – ı kapitalizmin genişlənməsi üçün ideal ölkə etmişdir.

Bu gün insanlığın gələcəyini müəyyən edən döyüşlərindən biri – Avropanın “amerikanlaşması” ətrafında mübarizədir.  Onun məqsədi – avropa siyasi və mədəni irsinin dağıdılması və onun ABŞ – da hökmran mədəniyyətilə əvəz edilməsidir.  Bu günkü Avropanın hakim siyasi qüvvələrinin ultramürtəce nəzər nöqtəsi bundan ibarətdir və o, öz parlaq ifadəsini avropa konstitusiyası layihəsində tapmışdır.  İkinci döyüş – hakim kapitalın “Şimalı” və Üçlüyün imperialist layihəsinin qurbanları olmuş 85% dünya əhalisi, “Cənub” arasındakı döyüşdür.  Hardt və  Neqri bu həlledici döyüşlərdə ümidləri diqqətə almırlar.

Onların amerikan “demokratiyasına” tərif yağdırlamaları amerikan cəmiyyəti haqqındakı tənqidi əsərlərlə güclü şəkildə təzad təşkil edir ki, bu əsərlər onların antiamerikanizmi səbəbindən (Kimə münasibətdə? Amerikan isteblişmentinə) inkar edilirlər. Mən burada sadəcə olaraq Anatol Livenin “Sağ və ya sağ olmayan Amerika: amerikan milliyyətçiliyinin anatomiyası” (Oxford University Press, 2004) əsərindən sitat gətirəcəm, bizim ideoloji və elmi çıxış nöqtələrimizin müxtəlifliyinə baxmayaraq  onun yekunları çox şeydə mənimkilərlə üst – üstə düşür.  Liven amerikan demokratik ənənələrini (heç kimin inkar etmədiyi gerçəklər) ölkənin abskurantist mənbələri ilə bağlayır ki, onlar növbəti immiqrasiya dalğalarında davam etdirilmiş və inkişaf etdirilmişdir.  Amerikan cəmiyyəti bu planda Böyük Britaniyadan daha çox Pakistanı xatırladır. Sonra, ABŞ siyasi mədəniyyəti – Qərbin fəthinin məhsuludur (bu, digər xalqların qızıldərili kimi baxılmasına gətirib çıxarır ki, onların yalnız ABŞ üçün maneə olmadıqları halda yaşamağa haqları var).   Amerikan hakim sinfinin yeni imperialist layihəsi aqressiv milliyətçiliyinin təkrarlanmasını nəzərdə tutur ki, o, müasir Avropa ilə deyil, 1914 – cü ilin Avropası ilə müqayisə edilə bilər.  Hər bir aspektdə ABŞ “köhnə Avropadan” irəlidə deyil, yüz il geridədir.  Buna görə də amerikan modelini sağlar və təəssüf ki, imperializmin üzərində qələbə çaldığı Hardt və Neqri də daxil olmaqla bəzi sollar da dəstəkləyirlər.

Bu iki – “İmperiya”  (“imperializm köhnəlib”) və “Çoxluq” (“fərd tarixin subyekti olmuşdur”) tezislərində  Hardt və Neqri öz itaətkarlıqlarını nümayiş etdirirlər.  Onlar üçün kapitalist inkişafının indiki fazasının çıxılmaz dalanının əvəz edilməsi üçün alternativ yoxdur.  Onunla yalnız ona inteqrasiya etməklə mübarizə aparmaq olar.  Bu – bizim məğlubiyyət dövrünün, indiyə kimi keçilməmiş dövrün ideologiyasıdır.  Bu, liberalizm tərəfindən məğlub edilmiş sosial – demokratiya ideologiyası, atlantizm tərəfindən məğlub edilmiş avropalıların ideologiyasıdır.  Sol, bu ada layiq, insanların rifahı naminə tərəqqini ilhamlandırmağa və gerçəkləşdirməyə qadir solların intibahı bu ideologiya ilə radikal ayrılma tələb edir.

Monthly Review, Volume 57, Number 6, November 2005.


  1. Michael Hardt and Antonio Negri, Empire (Cambridge: Harvard University Press, 2000) and Multitude: War and Democracy in the Age of Empire (New York: Penguin, 2004). Bu müəlliflər, bir çoxlarından fərqli olaraq, kapitalizmdəki “yeniliklər” haqqında, məsələn, “koqnitiv” və maliyyə kapitalizmi, iş və istehsalın təşkili, geosiyasət haqqında sual qaldırmırlar.  İstəyərdim ki, məni düzgün başa düşsünlər, mən onları buna görə yox, ona görə ittiham edirəm ki, onların gəldiyi nəticələr yeni hadisələrin izahı ilə təsdiq edilməmişdir.  Hardt və Neqrinin versiyasına heç oxşamayan belə transformasiyalı izahatlar mövcuddur ki, mən onlar üzərində növbəti dəfə dayanacağam.  “İmperiya” 11 sentyabr 2001 – ci ildən əvvəl yazımışdır ki, bu fakt Hardt və Neqridən Vaşinqtonun vulqar təbliğatının qəbulu üçün günahı götürmür, bu təbliğat iddia edir ki, o, yalnız xalqın tələbi ilə, humanitar məqsədlərlə, demokratiyanın müdafiəsi üçün müdaxilə edir – heç bir müstəqil maddi maraqlar olmadan!
  2. Samir Amin üçün strukturalist anlamaya yaxın olan formasiya qavramı xarakterikdir ki, bu, konkret mövcud olan cəmiyyət anlamına gələ bilər və müəyyən istehsal üsulu ilə xarakterizə olunan cəmiyyətlərin, ümumi cəhətlər kimi, istehsal üsulu anlayışı ilə müqayisə edilə bilər. Bu terminologiyada konkret ictimai formasiya müxtəlif istehsal üsullarını özündə birləşdibə bilər, o cümlədən, kapitalizm quruluşunun və kapitalizməqədərki quruluşların birləşməsi periferiya kapitalist formasiyaları üçün xarakterik cəhətdir.
  3. İmperializmin maliyyə aparatı (hər şeydən əvvəl, BVF) tərəfindən yeridilən “Struktur uyğunlaşma” (structural adjustment) proqramları nəzərdə tutulur – tərcüməçinin qeydi.

(c) www.solfront.org


Oxşar yazılar:

Baxış sayı:14819