abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Boris Kaqarlitski – Marksizm: “Hegemoniya. Demokratiyadan sonra”

Comments Off on Boris Kaqarlitski – Marksizm: “Hegemoniya. Demokratiyadan sonra”

 

 

SOLFRONT oxuculara tanınmış rus sosioloqu, publisisti, siyasi elmlər namizədi Boris Kaqarlitskinin “Marksizm: tədris üçün tövsiyə olunmur” kitabını azərbaycan dilində təqdim edir. Kitab marksist fikrin tarixini və təkamül yolunu, həmçinin marksizm daxilindəki ideoloji istiqamətləri və onun öz dövründə oynadığı, siyasi, iqtisadi və ictimai rolu əks etdirir, mövcud ideoloji istiqamətlərin əsas xüsusiyyətlərini və bir–birindən fərqləndirici cəhətlərini izah edir. Kitab sizlərə hissə – hissə təqdim olunacaq. Saytda tam şəkildə dərc edildikdən sonra kitabı bir neçə müddətdən sonra şəhərin mağazalarından əldə edə bilərsiniz.

marksizm-ne-rekomendovano-dlya-obucheniya

Əvvəlki           Növbəti

Boris Yulyeviç Kaqarlitski

Marksizm: Tədris üçün tövsiyə olunmur

Marksist və Liberal Ədəbiyyatda Demokratiya

Hegemoniya

 Qramşinin nöqteyi-nəzərindən, vətəndaş cəmiyyətinə birbaşa məcburetmə yox, hegemoniya dominantlıq təşkil edir. Rəhbər qrup elə bir şərait yaratmalıdır ki, digərləri çox və ya az dərəcədə könüllü şəkildə, bəzən isə istəməyərək məhz hegemonun-hakim olan siyasi, ideoloji, ictimai qüvvənin apardığı yerə getsinlər.

Bu hökmranlıq üsulu güzəştlər nəzərdə tutur, cəmiyyətdəki qarşılıqlı siyasi və mədəni münasibətlərin təşkilinin müəyyən sistemi zəruridir. Proletariat və burjuaziya arasında mübarizə, Qramşinin fikrincə, demokratik cəmiyyətdə kimin hegemon olacağı uğrunda mübarizədir. Kim öz ətrafında geniş koalisiya təşkil edəcək, kim maraqların uyğunlaşdırılmasına nail olacaq. Qısacası, öz ardınca vətəndaş cəmiyyətini apara biləcək olan qalib gələcək. Bu, hökmran olan ictimai-siyasi layihə olacaq.

Qramşinin konsepsiyası, şübhəsiz ki, reformist xarakterlidir (halbuki Qramşi özü bu təriflə çətin ki, razılaşardı). Amma Qramşinin reformizmi, demokratik institutların necə işləməsi haqqında zəif təsəvvürə əsaslanır. Və o, bu institutların nə qədər mühafizəkar olduğunu başa düşür. Qramşi çox tənqidi şəkildə qərb cəmiyyətinə yanaşa bilər, amma o, faktlarla hesablaşır.

Həmçinin tamamilə aydındır ki, bu sistem totalitarizmdən daha yaxşıdır. Unutmaq olmaz-insan bunları faşist həbsxanasında olarkən yazır. O, gözəl başa düşür ki, hadisələrin bu cür ləng inkişafı siyasi təşkilatın çox dərin quruluşunu tələb edir. İnqilabi azlığın iradəsi kifayət deyil, demokratik daxili həyata təbii şəkildə qadir olan partiya lazımdır. Əks halda o, hegemoniya uğrundakı mübarizənin vəzifələrinin öhdəsindən gəlməyəcək.

Hakim sinfin tabe siniflə əməkdaşlıq etməyə ehtiyacı var. Əks halda sistem dağıla bilər. Lui Altusser, Qramşinin fikrini inkişaf etdirərək, sistemi dəstəkləməyə imkan verən dövlət “ideoloji aparatı” haqqında yazırdı.

Hakim ideologiya haqqında danışdıqda, adətən diktator və totalitar rejimi nəzərdə tuturlar. Amma Altusser göstərdi ki, demokratiya şəraitində də ideoloji aparat mövcuddur, amma o, açıq şəkildə çıxış edir. Bu rolu, məsələn, təhsil oynayır. Şagirdlər bilikləri heç də neytral şəkildə almırlar. Dünya haqqında obyektiv məlumatla bərabər, onlar müəyyən tabe olma, dəyər, intizam vərdişləri əldə edirlər ki, burjua cəmiyyətində uğurla fəaliyyət göstərə bilsinlər. Eyni rolu orduya çağırış da oynayır. Gənc insanlara yalnız silaha yiyələnməyi deyil, həm də tabe olmağı, əmrlərin yerinə yetirilməsini, vətənpərvərliyi və s. öyrədirlər.

Digər tərəfdən isə, həmin təhsil sistemi “əkshegemoniyanın” yarandığı döyüş meydanı ola bilər. Məsələn, postsovet dövlətinin, ətalətli sovet təhsil sistemini öz vəzifələrinə uyğun dəyişdirmək cəhdləri iflasa uğradı, bundan sonra rus elitaları üçün aydın oldu ki, təhsil mexanizmini tamamilə məhv etmək daha sadə olacaq. Eyni şəkildə əhəmiyyətli dərəcədə burjua dəyərlərindən xaricdə formalaşmış rus mədəniyyəti 1990-cı illər dəyişiklikləri ilə özünü kapitalist yenidənqurmanın qulluğuna qoymaq cəhdlərinə müqavimət göstərməyə çalışırdı, halbuki ayrı-ayrı incəsənət xadimləri böyük şövqlə hakimiyyət və biznesə öz xidmətlərini təklif edirdilər.

Qramşidə “orqanik intellektual” anlayışı var. Bu nədir? Bu, müəyyən bir sinfə mənsub olan, özünü siniflə eyniləşdirən, amma öz sinfinin gündəlik həyatından, məişət təcrübəsindən və mövhumatlarından yuxarıya qalxmağa qadir olan insandır. Leninin “Nə etməli?” kitabında ziyalı işçilərə sanki xaricdən, alman kitabların oxunması nəticəsində əldə etdiyi hazır ideologiya ilə gəlir. O, işçilərə onların həqiqi marağını başa salır ki, işçi istismar edildiyini, əzildiyini gündəlik məişətinin təzyiqi altında dərk edə bilmir. Bu, yeri gəlmişkən, çox aydındır və məişət nöqteyi-nəzərindən ədalətlidir. Leninin sxemi də rus ziyalılarının həyatından, ictimai təcrübəsindən doğur. Amma Qramşi başqa dünyada yaşayır. Buna görə də o, Leninə qarşı çıxmadan, öz dünyasını və bolşeviklərin fəaliyyət göstərdiyi dünyanı dəqiq şəkildə ayırır. Qramşi üçün bu, iki müxtəlif dünyadır. Qramşinin dəftərlərindəki orqanik intellektual işçilərə kənardan gəlmir, onların mühitindən doğur. Əgər Lenində hərəkət yuxarıdan aşağıya gedirsə, burada aşağıdan yuxarıya gedir. Orta sinifdən doğaraq, “orqanik intellektual” lider cizgiləri qazanır. Ziyalı həm Leninin, həm də Qramşinin konsepsiyasında lider roluna məhkumdur. Amma bir fərqlə ki, Lenində intellektual ona görə lider olur ki, o intellektualdır və nəzəri bilikləri sayəsindəki liderliyə hüququ var, Qramşidə isə əksinədir. Lider olmaq üçün intellektual olmaq lazımdır.

Tapmaq çətin deyil ki, intellektuallar onların liderlik hüququnu əsaslandıran konsepsiyaları çox sevirlər. Buna görə də erkən Leninin “Nə etməli?” kitabında deyilmiş ideyaları və “Həbsxana dəftərləri”ndə deyilmiş ideyalar intellektuallar arasında böyük uğur əldə etmişdi. Təcrübədə Qramşi ənənəsi nəyə gətirib çıxardı? Demək lazımdır ki, 1950-ci, 1960-cı və 1970-ci illər ərzində Qramşinin ideyaları qərb solları, xüsusilə də kommunistlər arasında yayılaraq, onlara, stalinizmə və ya sovet marksizmi adlandırılan qavrama əks olaraq öz siyasi mədəniyyətlərini yaratmağa kömək etdi. Əsas rolu intellektualların  oynadığı konsepsiya müəyyən siyasi strategiyanın formalaşmasına gətirib çıxardı ki, burada mədəniyyət sahəsində hegemoniya uğrunda mübarizə tamamilə prioritet mövqe tutdu. Nəticədə, paradoksal olsa da, intellektual daha az orqanik olur. Məhz mədəniyyət sferasında o, siyasi məsələlərin həlli ilə nə qədər çox qayğılanırsa, onun işçilərlə əlaqəsi o qədər azdır.

Əlbəttə, mədəniyyətdə hegemoniya təzahür edir. Burada, hakim sinfin ideyalarının hakim ideyalar olduğunu deyən Marksı xatırlamaq olar. Qramşi deyir: proletariatın hakim sinfə çevrilməsi üçün solların ideyaları hakim ideya olmalıdırlar. Demək olar ki, Qramşi müəyyən mənada idealistdir. Və burada Kroçe, Hegelin və s. təsiri təsadüfi deyil, halbuki Qramşi ideyaların ictimai təbiətini yaxşı başa düşür. Amma ideyanın muxtar həyat qazandığı andan, mədəniyyət ictimai mübarizənin müstəqil sferasına çevrildiyi andan, elə bir hiss yaranır ki, burada, digər sahələrdə edə bilmədiyimiz şeylərə nail olmaq olar. Və əksinə, siz ictimai və iqtisadi, mədəni sferada, qələbənizi möhkəmləndirməyənə qədər bu qələbə yekun deyil.

Qramşi ənənəsinin yaratdığı ideologiya 1960-cı illərin sonu-1970-ci illərin əvvəllərində sol mədəniyyət xadimləri arasında mütləq üstünlük təşkil edirdi. Bu, cəmiyyətdə, tarixdə öz rolunun çox gözəl əsaslandırılmasıdır. Qramşi irsindən təbii şəkildə 1950-ci illərin sonunun avrokommunizm konsepsiyası doğdu. Demokratik Qərbin ən böyük kommunist partiyası kimi, italyan kommunist partiyası kifayət qədər tez Moskvadan uzaqlaşmağa başladı.

Qramşi faşist həbsxanasından, yalnız ölümcül xəstə olanda azad olundu. Ölümündən bir az əvvəl o, Tolyattiyə mühacirətə məktublar yazaraq soruşurdu: orada, Rusiyada nə baş verir, nə üçün bütün köhnə bolşeviklər xalq düşmənlərinə çevriliblər? Tolyatti, belə məktublara görə ən azından partiyadan çıxarıla biləcəyini başa düşərək, bu məktubları gizlədir və Moskvaya hesabat vermirdi ki, yoldaş Qramşi özünü itirib, SSRİ-dəki siyasi vəziyyəti başa düşmür. Amma Tolyattinin bu məktubları gizlətməsi və müəyyən vaxta qədər nəşr etdirməməsi onu göstərir ki, İtaliya kommunist partiyasının bürokratiyası, mühacirətdə olarkən, Moskvada kiminlə qarşı-qarşıya olduğunu çox gözəl başa düşürdü, öz davranış xəttini qururdu. Çox ehtiyatla, münaqişəyə girməyərək, Tolyatti öz müstəqil strategiyasını formalaşdırırdı. İtalyan kommunist partiyasının rəhbərliyinin açıq şəkildə 1930-cu illərin sonunda və İkinci dünya müharibəsində öz hesablamaları və öz planları var idi. O, sadəcə olaraq Moskvanın alətinə çevrilmədi. Onlar Kommunist internasionalının göstərişlərini mexaniki şəkildə yerinə yetirən insanlar deyildilər. Onlar “baş üstə” deyə, amma yenə də öz bildikləri kimi davrana bilərdilər. İtalyan yeraltında baş verənlərə, Moskvada ola-ola nəzarət etmək tamamilə qeyri-mümkün idi.

Qramşi kommunist hərəkatına incimiş şəkildə vəfat etdi. O, Stalin təmizləmələrinə, doğma İtaliya kommunist partiyasının Stalinə tabe olmasına həddən artıq mənfi münasibət bəslədi. O, öz dəftərlərində totalitar partiya haqqında yazırdı və aydındır ki, yalnız İtaliyanı nəzərdə tutmurdu. Amma onun ölümündən sonra Tolyatti Qramşinin seçdiyi xətti davam etdirdi. Kommunist partiyası Müqavimət hərəkatına, sonra isə koalisiya hakimiyyətinin formalaşdırılmasına, müharibədən sonra italyan demokratiya institutlarının qurulmasına cəlb edildi. Faşizmin və monarxiyanın ləğv edilməsindən sonra İtaliyada keçirilən konstitusiya reformları böyük dərəcədə kommunistlərin işi idi. Bu, kütləvi partiya, yerli özünüidarə partiyası idi. Kommunistlər uzun müddət Bolonya kimi iri mərkəzi idarə edirdilər. 1950-ci illərdən başlayaraq, partiyada, bir tərəfdən, radikal sol partiya, digər tərəfdən isə bu demokratiyaya daxil olmuş partiya kimi, demokratiya şəraitində öz həyat konsepsiyalarını formalaşdırmaq zərurəti yarandı.

Tolyatti Moskva ilə fərqləri açıq şəkildə yalnız ömrünün sonunda ifadə etdi. O, Yaltada Xruşovla görüşə hazırlaşırdı, çox ağır xəstə idi və iki partiya arasındakı fərqlərə dair hər şeyi Xruşova izah etmək istədiyi bir referat yazır. Xruşovla danışmaq çox çətin idi, o həmişə sözü kəsir, fikirləri qarışdırırdı. Buna görə də referat hazırlamaq lazım gəldi. Bu, Tito Yuqoslaviyasında olduğu kimi, Moskva ilə ayrılma deyildi. Amma İtaliya kommunist partiyası öz, xüsusi fikrini ifadə etdi. Görüş Tolyatti vəfat etdiyinə görə, baş tutmadı. Referat ölümündən sonra nəşr olundu və avrokommunizmin ilk mənbəyinə çevrildi. Nəticədə eyni fikirlər, ispan, fransız və ingilis kommunist partiyalarına hakim oldu.

1960-cı illərdə avrokommunistlərin gəldikləri əsas fikir ondan ibarət idi ki, müharibədən sonra qərb demokratiyası artıq sırf burjua deyildi. Marksın nöqteyi-nəzərindən, demokratik institutlarla ifadə olunmuş burjuaziya diktaturası mövcuddur. Qramşisayağı yanaşmanın nöqteyi-nəzərindən, vəziyyət daha mürəkkəbdir, biz artıq, diktatura deyil, hegemoniya əsasında hakim sinfin hakimiyyətini təmin edən müəyyən güzəştlər sistemi ilə qarşılaşırıq. Nəticə etibarilə, hətta burjua demokratiyası da sırf burjua xarakterli deyil. O, burjuaziyanın cəmiyyətin digər təbəqələri ilə güzəştlərini təqdim edir, hansı ki, güzəştin şərtləri ilə razılaşdığı dərəcədə, burjuaziyaya idarə etmək imkanı verir. Biz ictimai razılaşma nəzəriyyəsinə qayıdırıq.

Qramşi ənənəsinin məntiqində demokratiya problemi, güzəştin şərtlərini dəyişməkdən ibarətdir. Və müharibədən sonrakı dövr ərzində güzəştin şərtləri yenidən nəzərdən keçirilir və daha tarazlı olurlar və 1960-1970-ci illərin əvvəllərində fransız və italyan kommunistləri “mütərəqqi demokratiya” haqqında yazmağa başlayırlar ki, o artıq burjua xarakterli deyil. Güzəştin şərtləri elədir ki, bu, artıq burjuaziyanın hakimiyyəti deyil. Bu, sosializm deyil, amma sırf burjua cəmiyyəti də deyil. O, daha çox kapitalistdir, amma onda qeyri-kapitalist sosialist elementlər də ola bilər.

Həqiqətən də, cəmiyyətdə qeyri-burjua xarakterli institutlar mövcuddurlar, istər dövlət sektoru, təqaüd sistemi, ümumi təhsil, sosial təminatlat institutları olsun. Dövlət sektorunnu təbiəti müxtəlif ola bilər, amma əgər biz dövlət sektoru haqqında aşağıların maraqlarına uyğun olaraq ictimai dinamikanı (klassik kapitalizmdəki kimi yox), zəhmətkeşlərin nümayəndələri üçün şaquli mobilliyi təmin edən mexanizm kimi danışırıqsa, təhsil sistemi haqqında sadəcə müəssisələr üçün kadrlar hazırlayan deyil, həm də ictimai ədalət, cəmiyyətin demokratikləşdirilməsi sistemi kimi danışırıqsa, bütün bunlar sırf “burjua institutları” kimi təsvir edilə bilməz. Bu elə institutlardır ki, onlar ictimai güzəşt nəticəsində burjua cəmiyyətinə daxil ediliblər, amma özlüyündə burjua tipli deyillər. Müəyyən mənada yeni ictimai quruluşun rüşeymləri, kapitalizmdə sosializmin elementləridirlər. Reformist nəzərdə tutur ki, bu elementlər sadəcə olaraq yığılmağa başlayacaqlar və tez və ya gec kəmiyyət keyfiyyətə keçəcək, burjua cəmiyyəti məhv olmaya başlayacaq və postburjua və sosialist münasibətlər yaranacaq. Bu əsasda 1970-ci illərin sonunda italyan kommunist partiyası tarixi güzəşt prinsipini formalaşdırdı.

 

         Tarixi güzəşt

 Tarixi güzəşt ideologiyasının qəti şəkildə rəsmiləşməsi üçün daha bir hadisə lazım idi: Çilidəki dövlət çevrilişi.  1970-ci illərdə qərb sollarının qarşılaşmalı olduğu ən əhəmiyyətli siyasi təcrübə-Çili inqilabıdır. Xalq birliyi hökuməti 1970-1973-cü illərdə Çilidə burjua demokratiyası institutları vasitəsilə sosialist xarakterli radikal dəyişikliklər etməyə çalışır. Heç bir zorakılıq, konstitusiyada, hətta referendum yolu ilə də dəyişiklik olmadan. Hər şey mövcud qanun çərçivəsində edilir. Qanunlara, onlarda yazılmış proseduralar əsasında baxılır. Səlahiyyətlərdən kənara çıxılmır. Nəticə: üç illik dramatik müharibə dövlət çevrilişi ilə başa çatır. Prezident Alyende vəzifə başında, Çilidə demokratiyanı müdafiə edərkən həlak olur. Ölkədə, praktiki olaraq neoliberalizm tarixinin başlandığı sərt sağ-radikal diktatura bərqərar olur. İşçi hərəkatı boğulur.

Qərb solları nə kimi nəticələr çıxardılar? Qərb marksistlərinin radikal qanadı baş verənləri, inqilabın institutlar çərçivəsində edilməsinin qeyri-mümkünlüyünün göstəricisi kimi izah etdilər. Amma sistemin məntiqindən kənara çıxış müəyyən mərhələdə qaçılmazdır. Bundan qorxmaq lazım deyil. Məsələ yalnız zorakılıqda deyil, həm də bu institutların ictimai inkişafı nə dərəcədə ləngidici qüvvəsi olmasındadır.

Demokratik institutlar və konstitusiya sistemləri ona görə mövcuddurlar ki, radikal dəyişikliklərə yol verməsinlər. Əgər kütləvi hərəkat yüksəlməkdədirsə, o, son nəticədə konstitusiya nizamını dəyişməyə başlamalıdır. Bunun hansı yolla edilməsi başqa məsələdir.

İtalyan kommunist partiyasının rəhbəri Enrike Berlinquerin nöqteyi-nəzərindən, hadisə başqa cür görünürdü. Çilidə prezident Alyendenin həlak olması daha çox inqilabın ictimai bazasının darlığı, demokratik institutları güzəştin genişlənməsi və hegemoniyaya nail olunması yolu ilə möhkəmləndirmək bacarıqsızlığı ilə əlaqədardır,  güzəşt bu institutları mütərəqqi qüvvələrin əlində silaha çevirərək, onları maksimal şəkildə konsolidasiya etmək üçün zəruridir. Berlinquer tarixi güzəşt ideyasını elan edir. “Tarixi güzəşt” termini arxasında nəyin dayandığı sona qədər anlaşılmaz qaldı, çünki onun izahı həmişə dəyişir. Partiya tərəfindən o, gah geniş, gah da dar mənada izah edilir. Burada söhbət ondan gedir ki, kommunistlər Xristian demokratlarla pakt imzalayacaqlar və rəhbər koalisiyaya girəcəklər. Söhbət, müxtəlif ictimai, siyasi və mədəni qüvvələrin birləşməsinin daha dərin ictimai prosesindən gedir ki, cəmiyyətin demokratik dəyişiklərinin mexanizmini hazırlamağa, azadlıq sferasını və zəhmətkeşlərin idarəetmədə iştirakını genişləndirməyə qadirdirlər. Amma ideyanın özü aydındır. Siyasi proses güzəşt hesabına baş verməlidir. Hər şey  1970-ci illər İtaliyasında yazılır və deyilir, o zaman günlər keçdikcə çili nümunəsinə oxşar faşist çevrilişi gözlənilir. 1970-ci illərin əvvəllərindən kommunistlər daha çox səs yığırlar və bu zaman hər gün xəbərlərdə növbəti faşist sui-qəsdi haqqında xəbər verilir. Bu əzici dəhşət fonunda sol qüvvələr müntəzəm olaraq artır və özləri öz artımlarından qorxmağa başlayırlar, çünki artımları ilə, hazır olmadıqları cavab zərbəsini doğura bilərlər. Berlinquer çıxış yolu tapmağa çalışır. Və demək lazımdır ki, onun konsepsiyası işə yaradı: İtaliyada çevriliş olmadı. İtaliya normal demokratik respublika olaraq qaldı. Hökumətlər, əlbəttə ki, iki-üç aydan bir dəyişirdilər, amma, demokratik proses davam etdiyi müddətcə, bu artıq heç kimi narahat etmirdi. Amma kommunistlər üçün güzəşt onunla başa çatdı ki, partiya faktiki olaraq, burjua demokratiyası institutlarını müdafiə edən əsas qüvvəyə çevrildi. Burjua demokratiyasını stabilləşdirərək, kommunist partiyası çox qəribə vəziyyətə düşdü. 80-ci illərin ortalarından başlayaraq aydın olur ki, tarixi güzəşt zəhmətkeşlərin hakimiyyətdə iştirakını zərrə qədər də artırmamışdır. Bundan əlavə, İtaliyada demokratiya stabilləşdikdən sonra, tamamilə əks proses müşahidə olunur. Hakimiyyətə və parlament institutlarına təzyiq imkanını itirərək, kommunist partiyası tədricən geri çəkilməyə başlayır. Hələ Palmiro Tolyatti qeyd etmişdi ki, İkinci dünya müharibəsindən sonra Qərbdə sollar hakimiyyətin müəyyən hissəsinə malikdirlər, amma onunla nə etmək barədə fikrə sahib deyillər. Hakimiyyətə tam şəkildə deyil, onun bir hissəsinə malik olmaqla, necə idarə etmək olar? 1970-ci illərin ortalarından başlayaraq, sol qüvvələrin geriləməsi baş verir.

Bu zaman başqa, daha radikal, marksist nəzəriyyəçi Qramşi irsinin öz versiyasını formalaşdırmağa çalışır. Bu, Almaniyada 1968-ci il hərəkatının liderlərindən biri olan, Markuzenin tələbəsi Rudi Duçkedir. Duçke güzəşt üçün zərurət görmür, amma digər tərəfdən, demokratik institutlar çərçivəsində işləməyin qaçılmazlığını görür. O, “institutlar ilə uzun yol” haqqında danışır. Bu, Qramşiyə görə, həmin mövqe müharibəsidir. İnstitutlara sahib olmaq və ard-arda onlarda möhkəmlənmək, nəticədə bu institutları qorumaq lazımdır. Amma məsələ ondadır ki, institutlar ikili xarakterə malikdirlər. Bir tərəfdən, institutlar mühafizəkardırlar. Əgər siz bu mühafizəkar sistemə sahib olmusunuzsa, o zaman bu sistem sizin mədəniyyətinizi, baxışlarınızı, sizin ənənələrinizi təkrar etməyə və artırmağa başlayır. Amma digər tərəfdən, məhz öz mühafizəkarlığına görə, onlar sizin intellektual və siyasi impulslarınızı  söndürürlər. Siz institutlada nə qədər çox cəlb olunmusunuzsa, o qədər az radikalsınız.

Parlament mübarizəsi, məsələn, geniş ictimai hərəkatın ifadəsi ola bilər. İnsanlar parlamentdə yer tutduqları andan, onların parlament fəaliyyətinin ictimai hərəkatı nə qədər əks etdirdiyi haqqında daha az düşünməyə başlayırlar. Onlar parlament həyatının qaydaları ilə hesablaşmalı olurlar. Parlamentarizm həmişə arzuolunmayan mühitdə effektivliyi nəzərdə tutur. Əgər siz azlıqdasınızsa və eyni zamanda hər-hansı praktik həllər tapmalısınızsa, heç olmasa qismən bu mühitə uyğun olmağa çalışmalısınız. Mühit deputatı qəsb edirsə,  o, tamamilə təsirsizdir. O, ən yaxşı halda dissident vəziyyətində ola bilər. Bu vəziyyət əxlaqi cəhətdən çox cəlbedicidir, amma parlament sistemi çərçivələrində həvəsləndirilən vəziyyət deyil.

İnstitutlar radikalları reformatorlara, sonra reformatorları isə məmurlara çevirməyə başlayırlar. İnstitutlar insanları dəyişdirməyə başlayırlar. Nə üstünlük təşkil edir? İnsanlar institutları dəyişdirirlər yoxsa institutlar insanları? Əslində isə hər ikisi baş verir. Bu, qarşılıqlı sualdır. Amma hərəkatın aşağıdan yaranmadığı, əksinə, zəiflədiyi şəraitdə, mühafizəkar institutlar qələbə çalmağa başlayırlar. Nəticədə institutların dəyişməsi deyil, bu institutları dəyişmək istəyən sol radikalların korlanması baş verir. Dəfələrlə təkrar olunmuş və hamıya tanış olan tarix.

1980-ci illər ərzində biz demokratiyanın genişlənməsini deyil, onun deqradasiyasını görürük. Amerikan sosioloqu Kristofer Leş bunu “elitaların üsyanı” adlandırmışdı. Hakimiyyət, demokratik formaları qoruyaraq, daha avtoritar oldu. Daha çox qərarlar dövlət nümayəndəliyi ilə əlaqəsi olmayan orqanlar tərəfindən qəbul edilirdi. Parlamentin səlahiyyətləri Nazirlər Şurasına keçdi. Nazirlər şurasından səlahiyyətlər Avropa təşkilatları komissiyasına keçdi ki, o, Avroparlament daxil olmaqla, heç bir parlament qarşısında cavabdeh deyil. Hakimiyyətə anonim bürokratik strukturlar gəldi. Həm də burjua-demokratik institutlar öz mövqelərini mübarizəsiz təslim etdilər. Hakimiyyət ictimai sferadan xüsusi razılaşmalar sferasına keçdi. Korporasiyalar amiranə qərarlar xarakter daşıyan, əhali üçün məcburi xarakter daşıyan, amma demokratik proseslə heç bir əlaqəsi olmayan qərarlar qəbul etməyə başladılar. Başqa sözlə, “mütərəqqi demokratiya” nəzəriyyəçilərinin söz verdiklərinin tam əksi baş verdi.

Digər tərəfdən, 1980-ci və 1990-cı illərdə Qramşi marksizminin əsas tezislərini şübhə altına alan daha iki hadisə baş verdi. Hər şeydən əvvəl, bu illər vətəndaş cəmiyyətinin özünün ciddi deqradasiyasını göstərdi. Demokratik institutlar nə qədər səmərəsizdirlərsə, vətəndaş cəmiyyəti strukturları kütlələrdən o dərədəcə uzaqdırlar. Onlar daha az dərəcədə kollektiv iradəni ifadə edirlər, dövlət deyil, şəxsi bürokratik institutlara çevrilirlər. qeyri-hökumət təşkilatlarının peşəkarlaşması baş verir. Bunun üçün klassik nümunə kortəbii ekoloji hərəkatdan Qrinpis tipli peşəkar strukturlara keçid ola bilər. Bu, necə təşkilatdır? Onlar, əlbəttə ki, vətəndaş cəmiyyətinin nümunəvi institutlarıdırlar. Bəs onlar kimlərsə tərəfindən idarə edilirlər? Kiminsə qarşısında məsuliyyət daşıyırlar? Onların daxili strukturu avtoritardır, çox vaxt şəffaf deyillər. Onlar daha çox ixtisaslaşırlar.

1970-ci illərdə ekoloji məsələlər kütləvi siyasət məsələlərinə çevrildilər. Amma tədricən onlar yenidən mütəxəssislərin səlahiyyət sferasına keçdilər. Qrinpis, məsələn – yaxşı maliyyələşdirilən peşəkarların təşkilatıdır. Qarşısına vəzifə qoyan, onun necə həll edilməsinə qərar verən təşkilatdır. Mütəxəssislərin, o cümlədən mütləq ekologiya üzrə, bəlkə də aksiyaların aparılması üzrə mütəxəssislərn üstünlük təşkil etdiyi təşkilatdır. Aksiyalar kütlələrin cəlb edilməsinə deyil, televizorda görünməyə hesablanıb. Məsələn, hansına boruya dırmaşmaq və orada “RƏDD OLSUN TÜSTÜ” plakatı asmaq. Təsirlidir, amma bu iş üçün fəallar kütləsi yox, hazırlıqlı alpinistlər lazımdır.

Demokratik və açıq təşkilatlardan qapalı və kifayət qədər avtoritar təşkilata keçid baş veirr. Onun fəaliyyəti çox konstruktiv ola bilər, amma söhbət bundan getmir. Əvvəlcə şaquli idarəetmə sistemlərinə, avtoritarizmə alternativ kimi görülən vətəndaş cəmiyyəti öz daxilində avtoritar, bürokratik institutları yenidən bərpa etməyə başlayır. Dövlət daxilində mövcud olmuş avtoritar mexanizmləri formalaşdırmağa başlayır.

Yaranan ikinci problem – periferiya demokratiyası problemidir. Demokratiya institutları, vətəndaş cəmiyyətinin inkişaf etmiş strukturlarının olmadığı və çox zəif olduğu cəmiyyətlərdə tətbiq edilməyə başlanır. Bu, həm postsovet Rusiyasına, həm asiya ölkələrinə (əlbəttə ki, Hindistandan başqa), həm də Afrikaya tətbiq olunur. Burjua demokratiyası institutları yalnız rəsmi şəkildə mövcud olurlar. Onlar aşkar şəkildə fəaliyyətsizdirlər. Parlamenti seçirlər, qəzetlər çıxır, amma nəticə yoxdur. Siyasi nəticə demokratik prosesə bağlı deyil. O, öz başına, demokratik proseslər isə öz başınadır. Parlament sadəcə olaraq naqqalxanaya çevrilir. Qəzetləri heç kim oxumur. Bu vəziyyətdə dövlət süni şəkildə vətəndaş cəmiyyəti institutlarını stimullaşdırmağa çalışır ki, Qərbə hər şeyin yaxşı olduğunu göstərsin. Dövlət yuxarıdan vətəndaş cəmiyyətini öz məqsədləri üçün formalaşdırmağa başlayır. Vətəndaş cəmiyyəti sistemin texnoloji elementi kimi lazımdır. Həm də vətəndaş cəmiyyətinə əhalinin cüzi hissəsi cəlb olunub. Siyasi partiyalar sırf elitardırlar və xarici maliyyələşmədən asılıdırlar. Qeyri-hökumət təşkilatları yuxarıdan, xaricdən, digər ölkələrdən gətiriliblər. Xeyriyyəçilik fondları vətəndaş cəmiyyətini yaratmağa başlayırlar. Bunun həqiqi cəmiyyət həyatı ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Elitar vətəndaş cəmiyyəti ilə cəmiyyət arasında münaqişə yaranır, çünki əhali kütləsi üçün bu, tamamilə yad, çox hallarda isə düşməndir. Vətəndaş cəmiyyəti elitar, xarici, çox hallarda aqressiv qüvvə kimi çıxış edir. Bütün bunlar şübhəli şəkildə, amma demokratik institutlar çərçivəsində, totalitar manipulyasiya sxeminə oxşayır.

 

         Demokratiyadan sonra

 1980-1990-cı illərdən müşahidə olunan demokratiyanın deqradasiyası “azad dünyanın” rəsmi genişlənməsi zamanı, Qramşinin marksizmə töhfələrini necə qiymətləndirmək haqqında sual irəli sürdü. Belə bir hiss yaranır ki, Qramşinin ideyaları, birincisi, yerinə yetmədi, ikincisi isə, çıxılmaz vəziyyət strategiyası, bəzən isə hətta opportunizm üçün əsas rolu oynadı.  Digər tərəfdən isə, imtina etmək olmaz ki, Qramşinin nəzəriyyəsi stalinizmə alternativ kimi formalaşmışdı. Qramşinin vəzifəsi, demokratiyanın 1917-ci il inqilabı ilə şübhə altına alındıqdan sonra, sol mədəniyyət çərçivələrində demokratiya prinsiplərinin əsaslandırılması idi.

   Marks üçün aydındır ki, kommunist sol hərəkatı demokratikdir. “Kommunist Manifesti”ndə göstərilmişdir ki, proletariatın  məqsədi özünün hakim sinif kimi formalaşdırılması, yəni demokratiyanın bərqərar edilməsidir. Cəmiyyətin, xalqın, proletariatın böyük hissəsi məhz demokratiyada maraqlıdır. Amma əgər biz otuzuncu illərin vəziyyətini götürürüksə, demək olmaz ki, mədəniyyət tamamilə demokratikdir. Rus inqilabından keçərək, 1920-1930-cu illərin təcrübəsindən keçərək, sollar demokratik institutların zəruriliyi düşüncəsini itirdilər. Qramşinin nəzəriyyəsi sol parlament ənənəsinin formalaşdırılması mənasında demokratik ənənələrin yenidən bərpası işində böyük rol oynadı. O, artıq XX əsr materialı əsasında demokratiyanın marksist nəzəriyyəsi haqqında məsələ qoydu. Və eyni zamanda o, siyasi təcrübə səviyyəsində çıxılmaz istiqamət oldu, çünki alternativ konsepsiyalar işləyib-hazırlaya bilmədi.

XX əsrin sonu-XXI əsrin əvvəllərində demokratiyanın deqradasiyası kütləvi ictimai hərəkatın geriləməsi fonunda baş verir. Deməli, belə bir məsələ qalxır, biz Qramşi nəzəriyyəsinin zəif nöqtələri ilə qarşı-qarşıyayıq yoxsa söhbət Qramşi marksizminin sadəcə olaraq hazır olmadığı obyektiv vəziyyətdən gedir?

Mənim fikrimcə, hər ikisi mövcuddur. Qramşi marksizmi çox sıx şəkildə müəyyən tarixi vəziyyətə bağlıdır və biz onun məhdudluğunu, vəziyyətin dəyişdiyi növbəti dövrdə gördük. “Həbsxana dəftərləri”nin yazıldığı illərdə marksist fikir, xüsusilə də kommunist hərəkatı daxilində ciddi çıxılmaz vəziyyətdə idi. Qramşi nəzəriyyəsi kommunist hərəkatı üçün əhəmiyyətli azadedici rol oynadı. Və XX əsrin sonunda dünya kommunist hərəkatının dağılmasında Antonio Qramşini günahlandırmaq lazım deyil…

SOLFRONT.org 

Oxşar yazılar:

Baxış sayı:1649