abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Boris Kaqarlitski – Marksizm: “Totalitarizm. Vətəndaş cəmiyyəti”

Şərh

SOLFRONT oxuculara tanınmış rus sosioloqu, publisisti, siyasi elmlər namizədi Boris Kaqarlitskinin “Marksizm: tədris üçün tövsiyə olunmur” kitabını azərbaycan dilində təqdim edir. Kitab marksist fikrin tarixini və təkamül yolunu, həmçinin marksizm daxilindəki ideoloji istiqamətləri və onun öz dövründə oynadığı, siyasi, iqtisadi və ictimai rolu əks etdirir, mövcud ideoloji istiqamətlərin əsas xüsusiyyətlərini və bir–birindən fərqləndirici cəhətlərini izah edir. Kitab sizlərə hissə – hissə təqdim olunacaq. Saytda tam şəkildə dərc edildikdən sonra kitabı bir neçə müddətdən sonra şəhərin mağazalarından əldə edə bilərsiniz.marksizm-ne-rekomendovano-dlya-obucheniya

Əvvəlki           Növbəti

Boris Yulyeviç Kaqarlitski

Marksizm: Tədris üçün tövsiyə olunmur

Marksist və Liberal Ədəbiyyatda Demokratiya

  Totalitarizm

Totalitarizm və demokratiya arasında, demokratiyaya aydın görünən fərqlərdən danışmaq yerinə, demokratiya daha çox o barədə düşünürdü ki, avtoritarizm xüsusi mülkiyyətə “rəhm edir” (amma yeri gəlmişkən, ayrı-ayrı xüsusi mülkiyyətçiləri yox), totalitarizm isə – yox. Nəticədə belə çıxırdı ki, avtoritar faşizm – totalitar kommunizmdən daha yaxşıdır. Bu cür ifadələr həddən artıq çox ideoloji təhriflərlə dolu olduğuna görə etiraf etməli olurdular ki, totalitarizm, avtoritarizmdən daha pis olması ilə fərqlənir. Burjua politologiyası daha çox idarəetmə metodlarını, fərqli düşüncənin əzilməsi üsullarını vurğulayırdı.

Totalitarizm anlayışını daxil etmiş sosioloq Hanna Arendt marksist və liberal ictimai fikrin kəsişməsində idi. Amma nəzərə çarpır ki, onun terminologiyasını götürərək, liberal politoloqlar onun ideologiyasından çox şey saxlamışlar, halbuki Erix Fromm və Frankfurt məktəbinin digər nümayəndələri oxşar ideyalar inkişaf etdirirdilər.

Totalitarizmi ideologiyadan çıxarmağa çalışan, ilk növbədə onu kollektivizm və kommunizmin nəticəsi kimi təsvir edən sonrakı siyasi nəzəriyyəçilərdən fərqli olaraq, Hanna Arendt, əksinə, vurğulayırdı ki, Lenin rejimi totalitar deyildi. Totalitarizmi isə o, onda atomlaşmanın, kütlələrin rabitəsizliyinin əsas səbəbi kimi görərək, sosioloji cəhətdən təhlil etməyə çalışırdı. Demək olar ki, totalitarizmi kollektivizm deyil, məhz individualizm doğurmuşdur. Amma kütləvi cəmiyyətin individualizmi.

Qarşımızda sadəcə olaraq təşkilatlanmış və sadəcə olaraq manipulyasiya edilən kütlə dayanmır. Bu kütlə atomlaşıb, orada insan öz ictimai marağını çox məhdud dərəcədə başa düşür, çünki kollektiv maraq dağıdılıb,  cəmiyyət qeyri-mütəşəkkildir, strukturdan “kartof torbasına” çevrilib. Əgər insan təkdirsə, o zaman o, öz kollektiv maraqlarını formalaşdıra bilməz. Bu böyük insan kütləsi izdihama çevrilir. İzdihamın birləşməsi əhəmiyyətli dərəcədə xarici xaraker daşıyır. İnsanlar təşkilatlanmağa qadir deyillər, onların xaricdən səfərbərliyə ehtiyacları var.

Kütlələr nə qədər atomlaşıblarsa və qeyri-mütəşəkkildirlərsə, bir o qədər də öz mühitlərindən, kollektiv maraqları qorumağa hazır olan liderləri irəli sürməyə qadirdirlər. Problem yalnız ondadır ki, insanlar öz maraqlarını dərk etmirlər. Sovet sosiologiyası tez-tez “düzgün” təfəkkürün əhəmiyyətini vurğulayırdı. Kimsə nəyisə dərk etməyib, çünki onun təfəkkürü “geridə qalıb”. Biz onlara hər şeyi izah edərik, onlar başa düşəcəklər və o zaman hər şey yaxşı olacaq. Bu, yeri gəlmişkən, marksizmin sırf maarifçi interpretasiyasıdır. Əslində isə vəziyyət bir qədər mürəkkəbdir.

Kollektiv marağı dərk etmək üçün o, ilk növbədə yaranmalı və konsolidasiya etməlidir. İctimai maraqların formalaşması – həm obyektiv, həm də subyektiv cəhətləri olan mürəkkəb prosesdir. Həm psixoloji, həm də iqtisadi tərəfləri olan. Bu, kompleks prosesdir. Əvvəlcə nəyi başa düşəcəyini dərk etməlisən. Bu halda totalitarizm elə bir kütləyə etibar edir ki, onsuz da əlində olmadığı şeyi dərk etməyə qadir deyil. Çünki kollektiv maraqlar ya dağıdılıb, ya da ziddiyyətli, dayanıqsızdırlar. İstənilən insan üçün əslində maraqlar ziddiyyətlidir, çünki, fərz edək ki, siz işçisiniz, amma siz həm də istehlakçısınız. İstehlakçı marağı istehsalçının marağı ilə üst-üstə düşməyə bilər. Və ya qarşınızda 1970-ci illərdə Cənubi Afrikada ağdərili işçi dayanıb. İctimai maraq onu qaradərili yoldaşlarla həmkarlığa sövq edir. Amma, bütün ağdərililər kimi, onun da imtiyazları var. Və o, bu imtiyazları itirməkdən qorxur. Etnik qrupun nümayəndəsi kimi onun marağı həmçinin sinfin nümayəndələri ilə üst-üstə düşməyə bilər. Maraqların konsolidasiyası, böyük insan kütlələrini birləşdirən daha prinsipial maraqlar hissələrə ayrıldığı dərəcədə baş verir. Və maraqlar iyerarxiyasının müəyyən kortəbii formalaşması baş verir. Dəyərlər iyerarxiyası. Məhz buna görə də sinif bu qədər vacibdir.

Amma marksizm nöqteyi-nəzərindən, insanın maraqları istehsala və ictimai əmək bölgüsünə münasibətdə vacibdir. Bu əsasda sosial struktur və, müvafiq olaraq, ideologiya, mədəniyyət, özünüdərk baş verir. Amma ictimai cəhətdən qeyri-mütəşəkkil olan cəmiyyətdə, məsələn, istehlakçının marağı və ya etnik qrupun marağı, hər hansı bir sinfin nümayəndəsi kimi mənim marağımdan səthdə daha aşkar, daha güclü ola bilər. Bu, yeri gəlmişkən, ondan xəbər verir ki, istehsalın təşkili sistemi, iqtisadiyyat, ictimai iyerarxiya böhran vəziyyətindədir. Və burada biz demokratiyanın totalitarizmdən prinsipial fərqinə dair suala cavab tapırıq. Nə üçün kütlələrin siyasətə müxadiləsi bəzən demokratiya, bəzi hallarda isə – manipulyasiya deməkdir? Kütlələrin birləşdiyi yerdə onlar ictimai mütəşəkkilliyə qadir deyillər, onların maraqları formalaşıb və maraqları əsasında onlar həmkarlar ittifaqı, partiyalar yaradırlar. Səfərbərlik, əgər hətta yuxarıdan çağırışla yaranırsa, aşağıdan və daxildən baş verir.

Totalitarizm kütlələri təkcə yuxarıdan yox, həm də bu və ya digər dərəcədə süni şəkildə xaricdən də birləşdirir. Və bu mənada, liberal baxışa zidd olaraq, SSRİ-də stalinsayağı totalitarizm, Almaniyadakı nasist totalitarizmdən fərqli olaraq, ardıcıl, sona qədər totalitar deyildi, belə ki, o, inqilab zamanı zəhmətkeşlər tərəfindən yaradılmış kütləvi təşkilatlardan doğmuşdur, başqa məsələdir ki, kütlələr bu təşkilatlar üzərində nəzarəti itirirlər.

Aydındır ki, totalitarizm “qapalı cəmiyyətə” çevrilir. Amma burada ideologiyanın günahı yoxdur. Sadəcə olaraq biz xarici təsirlərə qarşı həddən artıq həssas olan strukturla qarşılaşırıq. Əgər bizim daxildən birləşmiş təşkilatımız varsa, xarici təsirlərin olması böyük problem deyil. Başqa məsələdir ki, kütlələrin səfərbərliyi demokratik formalarda, amma tamamilə başqa məntiqlə baş verir. Bu halda istənilən “yad” ideologiya, özünü təşkiletməni yadırğamış xalqa, adi dəyərlər sistemi kimi təsir göstərə bilər. Əsasən, bunu biz sovet tarixinin yüksəlməsində gördük, bu zaman sovet təbliğatı qəflətən bizim insanlara fenomenal, az qala sehrli təsir göstərməyə başladı. Demokratiyaya öyrəşmiş cəmiyyətdə təbliğat bu cür effektivliyə nadir hallarda nail ola bilir.

Aydındır ki, əhalini düşmən ideologiyanın “içəri” daxil olmasından qoruyarkən, hakimiyyət müntəzəm olaraq daxili düşmənin varlığını nümayiş etdirməyə səy göstərir, hansından ki, cəmiyyət özü yox, totalitar hakimiyyət vasitəsilə qorunmalıdır.

Kütləvi informasiya vasitələrinə kimin nəzarət etməsi məsələsi tamamilə prinsipial olur. Buna görə də totalitarizm həqiqətən də idarə planında vahid ideologiyaya və vahid təbliğat sisteminə ehtiyac duyur. Və təbliğat sistemi özlüyündə cəmiyyətin idarə edilməsi və təşkil edilməsi amilinə çevrilir.

Cəmiyyət nə qədər az təşkilatlanıbsa, o qədər çox totalitar tipli idarəetməyə ehtiyac duyur. Amma əgər burjua quruluşu üçün bu cür vəziyyət əzablı, amma özlüyündə təbii vəziyyətdirsə (liberal kapitalist institutların zəifliyi və ya böhranı şəraitində), sosialist layihə üçün totalitar metodların istifadəsi faciəyə çevrilir, çünki sosializmin əsas vəzifəsinə – kütlələrin özünütəşkili və özünüidarəsi əsasında yeni cəmiyyətin qurulmasına ziddir.

Buna görə də təsadüfi deyil ki, totalitarizm çıxılmaz vəziyyətinə düşmüş bütün inqilabi rejimlərin sonu pis olmuşdur. Totalitarizmin burjua variantını, bir qayda olaraq, yalnız silah gücü ilə məhv etmək mümkün olmuşdu. Kommunist totalitarizm özlüyündə, öz ziddiyyətlərinin ağırlığı altında dağılmışdı.

  Vətəndaş cəmiyyəti

Liberal nəzəriyyədə totalitarizmin əksi yalnız demokratiya deyil. Son nəticədə, gördüyümüz kimi, demokratiya və totalitarizmin rəsmi əlamətləri tez-tez üst-üstə düşür. Hətta əgər desək ki, totalitarizmdə, məsələn, yalnız bir partiya və bir həmkarlar ittifaqı federasiyası var, o saat nəzərə çarpır ki, Şərqi Almaniyada, Çexoslovakiyada və Polşada kommunist rejimdə bir neçə rəsmi partiya fəaliyyətdə idi, Britaniyada isə tarixən bir həmkarlar ittifaqı federasiyası formalaşıb ki, sovet həmkarlar ittifaqı sistemi, yeri gəlmişkən, oradan götürülüb.

Demokratik və totalitar sistemlər arasındakı daha vacib fərq vətəndaş cəmiyyətinin mövcudluğudur. Bu zaman vurğulanır ki, avtoritar rejimlərin hakimiyyəti altında vətəndaş cəmiyyəti inkişaf üçün imkan tapır, totalitarizmdə isə – yox.

Bəs vətəndaş cəmiyyəti nədir?

“Vətəndaş cəmiyyəti” termini – Kant və Hegeldən qaynaqlanır. Hegel bu anlayışı müasir siyasət elminə daxil etmişdir. Marks və Engels “vətəndaş cəmiyyəti” (Burgergesellschaft) terminini təxminən eyni cür istifadə edirlər. Vətəndaş cəmiyyəti haqqındakı hegelsayağı təsəvvürlər ona əsaslanır ki, şəxsi marağı olan fərd onu ictimai, siyasi və hüquqi sferada həyata keçirir. Almanca hətta sözlər də üst-üstə düşür: Burgergesellschaft – eyni zamanda həm vətəndaş cəmiyyəti, həm də burjua cəmiyyətidir və hətta sadəcə olaraq sakinlərin, obıvatellərin cəmiyyətidir. Yalnız XX əsrdə ikimənalılığı aradan qaldırmaq üçün paralel termin – “Zivielgesellschaft” terminini daxil edirlər.

Şəxsi maraqların həyata keçməsi üçün yarış ictimai həyatın mahiyyətini təşkil edir. Marks hegel konsepsiyasını qəbul etdi, ona yeni məna verdi. Bu cür vətəndaş cəmiyyətinə o, birmənalı olaraq mənfi yanaşır. Hegelin təsvir etdiyi vətəndaş cəmiyyətində fərq sırf burjuadır. Öz marağını müstəsna şəkildə şəxsi maraq kimi formalaşdıran fərddir. Beləliklə, Hegel üçün olduğu kimi, Marks üçün də vətəndaş cəmiyyəti – kollektiv maraqların qarşılıqlı əlaqədə olduğu sfera deyil. Və mahiyyətcə, bu, Marksın XIX əsrin ortalarında gördüyü burjua cəmiyyətindəki vəziyyətə tamamilə uyğundur.

   Vətəndaş cəmiyyəti həqiqətən də münasibətlərin bazar sisteminin doğurduğu burjua cəmiyyəti kimi formalaşmışdır. Buna görə də bərqərar olacaq demokratiya, Marksın fikrincə, işçi sinfinin kapital üzərində qələbəsindən sonra hegelsayağı mənada vətəndaş cəmiyyətini aradan qaldırmağa imkan verəcək. O zaman kollektiv maraqlar, ideyalar, yanaşmalar yarışmağa başlayacaq.

Amma XX əsrin birinci yarısında marksist fikirdə, italyan marksisti Antonio Qramşiyə məxsus olan, “vətəndaş cəmiyyətinin” yeni izahı yarandı.

Qramşinin marksizmə töhfəsi ilk növbədə məhz gənc Marksın əsaslandığı ilkin hegelsayağı ideyaların hüdudlarından kənara çıxan “vətəndaş cəmiyyəti” anlayışına yenidən məna verməklə əlaqəlidir. Qramşi öz nəzəriyyəsini işləyib-hazırlayan anda vətəndaş cəmiyyəti anlayışı demək olar ki, tamamilə gündəmdən düşmüşdü və nəinki marksist müəlliflər, hətta liberal müəlliflər tərəfindən də nadir hallarda istifadə olunurdu.

Qramşi İtaliya kommunist partiyasının banilərindən biri idi. Belə ki, İtaliyada kommunist partiyasının həqiqi banisi Bardiqa idi ki, Qramşi və yoldaşları onu sonralar partiyadan xaric etdilər. Sonralar onun rolu haqqında susurdular. Bani damğası Qramşiyə yapışdırıldı.

Gənc yaşlarında Qramşi Hegel və Kroçe ilə çox maraqlanırdı. İtalyan filosof Kroçe Feyerbax və Marksdan sonra fəaliyyət göstərən azsaylı hegelçilərdən idi. Qramşinin baxışları yüksək dərəcədə İtaliyanın ictimai həyatından doğurdu, orada qızğın siyasi proseslər gedirdi. O zamanlar hələ gənc sosialist olan Benito Mussolini radikal şəkildə ictimai dəyişikliklərə çağırışı milli ləyaqət məsələləri ilə birləşdirmək istəyərkən, bu, çoxlarında rəğbət hissi oyadırdı. Amma tezliklə bundan faşizm doğdu. O illərdə İtaliyada anarxo-sindikalizm, marksizm və mütərəqqi liberal-demokratik tendensiyaların tərəfdarları arasında qızğın müzakirələr gedir. İştirakçıların mövqeyi qarışır. Bu, futurizmin meydana gəldiyi zamana təsadüf edir.

Qramşi öz fəaliyyətinə daha çox incəsənət, ədəbiyyat, tarixlə maraqlanan insan kimi başlayır. Onu siyasətə dostu – Palmiro Tolyatti cəlb etmişdi. Amma Antonio Qramşi çox effektiv siyasi lider idi, əvvəlcə gənc sosialist, sol qanadın lideri kimi. Sonralar kommunist partiyasını rəhbəri oldu. Onu siyasətlə məşğul olmağa sövq edən Tolyatti uzun müddət ikinci rolda idi. Yalnız Qramşinin ölümündən sonra partiyanın başına keçdi.

Öz ideya təkamülündə Qramşi bir neçə mərhələ keçdi. Əvvəlcə o, anarxo-sindikalizmin böyük təsiri altında idi. Onu kortəbii işçi hərəkatının perspektivləri, zəhmətkeşlərin təşkilatlanması məsələləri maraqlandırırdı. “Ordine Nuovo” (“Yeni nizam”) jurnalında o, işçi şuraları haqqında çox yazırdı. Turindəki müəssisələrdə o zamanlar güclü tətillər baş verirdi, işçilər müəssisələri ələ keçirirdilər, özünüidarə bərqərar olurdu. Təsadüfi deyil ki, Qramşinin əsərlərinin rusdilli toplusunun birinci cildinin böyük hissəsi – işçi özünüidarəsinə həsr olunmuş mətnlərdir. İstehsalda yaranmış şuraları Qramşi rus inqilabı təcrübəsinin davamı və inkişafı hesab edirdi ki, burada şuralar ərazi prinsipinə görə yaradılırdılar. Məhz bunu o, “yeni nizam” adlandırdı. Bu, hər şeydən əvvəl, işçi özünüidarəsi nizamı idi. Roman ölkələrində – İtaliyada və İspaniyada – Bakuninin ideyalarının təsiri altında formalaşmış anarxo-sindikalizm uzun müddət marksizmdən üstün tutulurdu. Qramşi üçün anarxizmin təsiri çox məhsuldar oldu, çünki özünüidarə, birbaşa demokratiya, zəhmətkeşlərinin idarəetmədə iştirakı, kortəbiilik məsələlərini qarşıya qoymağa məcbur edirdi. Amma o, bu məsələləri artıq marksizm nöqteyi-nəzərindən həll edirdi.

Sonralar, kommunist partiyasının rəhbəri olarkən, Qramşo İtaliyada formalaşan faşist rejimlə mübarizəyə cəlb olundu. Nəticədə o, uzun illər üçün faşist həbsxanasına düşdü. Həbsxanada o çox yazırdı. Beləcə “Həbsxana dəftərləri” yarandı. Onlar çox qəribə yazılıb. Dəftərlər senzura şəraitində yazılırdı, o zamanlar hər şey yazmaq olmazdı. Tez-tez ədəbiyyat çatışmazlığı olurdu. Orada bu və ya digər əsərlərə istinad edilirdi, normal akademik aparat yox idi. Dəftərlər fraqmentlərlə yazılırdı, ona görə də interpretasiya məsələsinə görə, onları hansı ardıcıllıqla nəşr etməyə dair müzakirələr gedirdi. Uzun müddət dəftərlər oxucuya Tolyattinin verdiyi bu və ya digər redaktə ilə çatırdı. O, onları müəyyən şəkildə tərtib etmiş və nəşr etdirmişdi. Sonra bir çox tənqidçilər Tolyattini ittiham edirdilər ki, bunu düzgün şəkildə etməyib.

Yenə də Qramşi ideyalarının ümumi tendensiyası az və ya çox dərəcədə aydındır. “Həbsxana dəftərləri”ndə bir neçə üstünlük təşkil edən mövzu var idi. Onlardan birini o, “müasir hökmdar” adlandırdı. Bəs müasir hökmdar nə deməkdir? Bu, birbaşa Makiaelliyə istinaddır. “Knyaz”, yəni “hökmdar” Makiavelli üçün – yalnız hakim deyil, ümumiyyətlə siyasətçidir. Makiavellinin kitabı – siyasət və idaraetmə elmi haqqında pritça və nəsihətdir.

Qramşinin nöqteyi-nəzərindən, bu knyazın, siyasi fəaliyyətin subyekti rolunu yeni dövrdə siyasi partiya yerinə yetirir. Partiyanın nəzəriyyəsini yaratmaq, onun kütlə ilə, siyasi sistem ilə, öz ictimai bazası ilə əlaqəsini təhlil etmək lazımdır. Buradan vətəndaş cəmiyyəti mövzusu yaranır ki, siyasi partiya burada fəaliyyət göstərir.

Qramşi Şərq və Qərb arasındakı fərqi vurğulayır. Nəticədə bu fərq bir çox ideoloji və siyasi spekulyasiyalar üçün mövzu oldu. Beləliklə, Qramşiyə görə, vətəndaş cəmiyyəti nədir? Onun nəzər nöqtəsinə görə, bu, qərb siyasi mədəniyyəti, qərb sivilizasiyası çərçivəsində inkişaf edən siyasi təşkilat tipidir. Vətəndaş cəmiyyəti – kollektiv təşkilatlanmanın dövlət qurumları ilə toqquşduğu sferadır. Bir tərəfdən, vətəndaş cəmiyyəti altında Qramşi məhz vətəndaşların müəyyən ümumi məqsədlər üçün birləşməsini başa düşür. Birləşmələr müxtəlif qəbildən ola bilər. Bu, siyasi partiyalar və ya həmkarlar ittifaqı, istehlakçılar təşkilatı ola bilər. Amma vətəndaş cəmiyyətinin bir hissəsi, məsələn, qəzet redaksiyaları ola bilər. Bu, vətəndaşların ortaq fəaliyyət üçün birləşmələridir. Vətəndaş cəmiyyəti çərçivəsində azad mətbuat, dövlətin göstərişləri ilə deyil, müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərən, vətəndaşların koalisiyası formalaşır. Nəticədə “qeyri-dövlət təşkilatı”, “üçüncü sektor” anlayışları yaranır. Sovet dövrünün sonunda “qeyri-rəsmi birləşmələr” haqqında danışılırdı. Vətəndaş cəmiyyəti birbaşa dövlət təşəbbüsü olmadan təşkilatlanmağa qadir olacağı dərəcədə mövcuddur. Amma o, dövlətlə əlaqədən kənarda mövcud deyil. Sonrakı ədəbiyyatda tez-tez “pis” (tərifə görə) dövlətlə “yaxşı” (həmçinin tərifə görə) dövlətin mexaniki müqayisəsinə rast gəlinir. Bu, liberal fikir və marksist fikrin bir hissəsi üçün tipikdir. Vətəndaş cəmiyyəti – təşkilatlanma, aşağıdan təşəbbüs, demokratiya, azadlıqdır. Dövlət – avtoritarizm, bürokratiya, hakimiyyət şaquli xətti, yuxarıdan aşağıya olan göstərişlərdir. Əslində Qramşi çox gözəl başa düşür ki, vətəndaş cəmiyyəti dövlət üçün təşkil olunur. O, buna görə məhz başqa yox, vətəndaş cəmiyyətidir, çünki vətəndaşlıq ayrılmaz şəkildə dövlətlə bağlıdır. Vətəndaşlıq dövlətin fəaliyyətində iştirak etmək, dövlətə münasibətdə müəyyən haqlar, müəyyən öhdəliklər deməkdir. Dövlətin olmadığı yerdə vətəndaşlıq yoxdur.

XIX-XX əsrlərdə formalaşmış şəkildə, dövlət yox olarsa, vətəndaş cəmiyyəti onunla birlikdə yox olacaq.

O, fəaliyyətini dayandıracaq, birinci planda tamamilə başqa şeylər olacaq. Qramşi yazır ki, əgər, məsələn, bizim üçün bu və ya digər ideyalar müəyyən ictimai maraqların ifadəsi kimi maraqlıdırsa, onda sinifsiz cəmiyyətdə ideyalar özlüyündə maraqlı olacaqlar (bu ideyaların daşıyıcıları kimi). İnsanlar sırf ideya motivləri ilə hərəkət edəcəklər. Amma bu o zaman olacaq ki, biz burjua inkişafı və bazar maraqları qabığından çıxmağa müvəffəq olacağıq.

Dövlət və vətəndaş cəmiyyəti arasında müəyyən mənada qarşılıqlı təsir mexanizmi var ki, onun sayəsində vətəndaş cəmiyyəti dövlətə təsir edir, dövlət isə vətəndaş cəmiyyəti ilə işləyir. Bu mexanizm – parlament sistemidir. Parlament vətəndaş cəmiyyətinin fəaliyyətinin nəticəsi və dövlət institutlarından biridir. Parlament, bələdiyyə kimi – nümayəndəli hakimiyyətdir.

Qramşi hesab edir ki, Qərbdə siyasi və sinfi mübarizə, Şərqdə olduğundan daha fərqlidir. Qərbdə vətəndaş cəmiyyəti, onun fikrincə, həddən artıq inkişaf edib, məhz orada həqiqi siyasi ictimai mübarizə gedir. Dövlət böyük dərəcədə sanki vətəndaş cəmiyyətinin davamıdır. Dövlət səviyyəsində, vətəndaş cəmiyyətində işə salınmış proseslər gedir. Dövlət – daha çox son installyasiyadır. Şərqdə (Rusiya nəzərdə tutulur) vətəndaş cəmiyyəti zəif inkişaf edib, dövlət isə əhəmiyyətli dərəcədə özünü təmin edir. Qramşi Qərbdəki Birinci dünya müharibəsini Rusiyadakı Vətəndaş müharibəsi ilə müqayisə edir. İnkişaf etmiş dəmir yolları şəbəkəsinin olduğu Qərbdə müharibə mövqeli idi. Rusiyada böyük mənimsənilməmiş ərazilərdə manevr azadlığı yarandı.

Siyasi mənada Qərbdə məqsədə çatmaq üçün institutlardan keçmək, vətəndaş cəmiyyətinin dəstəyini səfərbər etmək lazımdır. Şərqdə dövləti ələ keçirmək kifayətdir. Hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra, praktiki olaraq yuxarıdan aşağıya bütün dəyişiklikləri gerçəkləşdirmək olar. Poçtu, teleqrafı, körpüləri ələ keçirdinizsə – bundan sonra tələb olunan siyasi sistemi və ictimai, iqtisadi sistemi tətbiq etmək olar. Prinsipial olmadan, V.İ.Lenin və Anatoliy Çubays nəzərdə tutulur. Mexanizm eynidir.

Qərbdə hakimiyyəti ələ keçirmək, amma heç nə etməmək olar. Əgər vətəndaş cəmiyyəti sənə qarşıdırsa, o, sanki hakimiyyət impulsunu söndürür. Maraqlıdır ki, eyni fikrə Lev Trotski də gəlmişdir. Mən tamamilə maraqlı bir yerdə, orta asiya qəzetində Trotskinin nəşr etdirdiyi, “Masonluq və kommunizm” sərlövhəli balaca məqaləyə rast gəlmişəm (yəqin ki, digər nəşrləri də var). Orada hərfi şəkildə Qramşinin dedikləri təkrarlanır. Trotski vurğulayır ki, Rusiyada sadəcə olaraq hakimiyyəti ələ almaq və ələ aldıqdan sonra cəmiyyəti dəyişmək olardı. Rəhbər sinfin, hakimiyyəti itirdikdən sonra həlledici siyasi resursları qalmır (təbii ki, hərbi müdaxilədən başqa). Qərbdə isə siyasi sistem və ya dövlət qurumları – yalnız son müdafiə xətləridirlər. Mərhələ ilə keçmək lazımdır.

Qramşi yazır ki, Qərbdə müharibədə yavaş-yavaş və tədricən yolları, xəndəkləri tutmaq, hakim yüksəkliklərdə möhkəmlənmək lazım gəlir. Rusiyada hər şeyi süvarilərin hücumu ilə həll etmək olar. Vətəndaş cəmiyyətində siyasi proses çox yavaş və daha çox gücə əsaslanmış olur. Söhbət hətta zorakılığın tətbiq edilməsindən də getmir (bürokratiyanın tətbiqi də güc metodudur).

(c) SOLFRONT.org

Oxşar yazılar:

Baxış sayı:1628