abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Boris Karaqlitski – Marksizm: “Hakimiyyət və zorakılıq. Siyasi partiyalar”

Şərh

SOLFRONT oxuculara tanınmış rus sosioloqu, publisisti, siyasi elmlər namizədi Boris Kaqarlitskinin “Marksizm: tədris üçün tövsiyə olunmur” kitabını azərbaycan dilində təqdim edir. Kitab marksist fikrin tarixini və təkamül yolunu, həmçinin marksizm daxilindəki ideoloji istiqamətləri və onun öz dövründə oynadığı, siyasi, iqtisadi və ictimai rolu əks etdirir, mövcud ideoloji istiqamətlərin əsas xüsusiyyətlərini və bir–birindən fərqləndirici cəhətlərini izah edir. Kitab sizlərə hissə – hissə təqdim olunacaq. Saytda tam şəkildə dərc edildikdən sonra kitabı bir neçə müddətdən sonra şəhərin mağazalarından əldə edə bilərsiniz.

marksizm-ne-rekomendovano-dlya-obucheniyaƏvvəlki           Növbəti

Boris Yulyeviç Kaqarlitski

Marksizm: Tədris üçün tövsiyə olunmur

Marksist və Liberal Ədəbiyyatda Demokratiya

Hakimiyyət və zorakılıq

  Marks və Engels dövlətə dair işlərində müntəzəm olaraq zorakılığın və məcburetmənin rolunu vurğulayırdılar. Dövlət – ilk növbədə ordu və bürokratiyadır, yüksək dərəcədə avtoritar strukturlardır. Bu mənada marksizmin baniləri siyasi hakimiyyət sistemini insanları tabe edən (amma eyni zamanda da təhlükəsizliyi təmin edən) Leviafan, əjdaha kimi görən Hobbsun davamçıları idilər. Hobbsun Marksdan fərqi odur ki, birinci üçün dövlət zorakılığı “ümumi” rifahın vəzifələrinin həllinə və ya konkret rəhbərin maraqlarına xidmət göstərməyə tabe edilib, ikinci üçün aydındır ki, söhbət burada müəyyən sinfin maraqlarından gedir.

Beləliklə, dövlətin sinfi təbiəti haqqında təsəvvürlər də hələ Marksa qədər yaranmışdı. Artıq Afinalı Ksenofontda Sokratın Alkiviadla söhbətində deyilir: dövlətdə hakim olan sinif, qanunları öz maraqlarına uyğun formalaşdırır.

Marksaqədərki dövrdə mütəfəkkirlərdə özünəməxsus “tək-tük” anlama şəklində olan nəsnə Marks və Engelsdə möhkəm və məntiqi nəzəriyyə xüsusiyyəti qazandı.

Engels dövlət haqqında Marksdan çox yazırdı. Engels üçün aydındır ki, dövlət zorakılıq sistemidir, o, öz təbiətinə görə avtoritardır. Onun vəzifəsi, cəmiyyətin bir hissəsini, onun digər hissəsinin qəbul etdiyi qərarları yerinə yetirməyə vadar etməkdən  ibarətdir. Məsələ ondadır ki, qərarlar hansı maraqlar nəzərə alınmaqla qəbul olunur və onların qəbul edilməsi mexanizmi necədir. Amma hətta demokratiya zamanı da hökumət qərarlarının gerçəkləşdirilməsi kifayət qədər avtoritardır.

Dövlət bürokratiyanı yaradır, bu, avtoritar sistemdir, o, silahlı qüvvələr yaradır, bu, avtoritar sistemdir, dövlət hüquq sistemi yaradır, hüquq sistemi isə əslində çox avtoritardır. Qanun hamı üçün eynidir. Ədalətlidir, amma avtoritardır. Qanunun yerinə yetirilməsi plüralizmə yol vermir. Qanunların formalaşdırılması demokratik ola bilər, onların yerinə yetirilməsi isə yox.

Yeri gəlmişkən, bəzi anarxistlərin, məsələn Lavrovun qeyd etdiyi kimi, Linç məhkəməsi məhkəmə sistemindən daha demokratikdir. Başqa məsələ var ki, hansı daha yaxşıdır – bu cür azadlıq və ya qanunla məhdudlaşdırılmış dövlət avtoritarizmi. Amma Marks və Engels üçün mərkəzi problem – burada deyil.

Dövlət nə qədər tez avtoritar olsa, o, mahiyyətcə, rəhbər sinfin diktatura forması olur. Bu diktatura çox və ya az dərəcədə demokratik formalar ala bilər. Nə qədər demokratik olsa – bir o qədər yaxşıdır. Amma formaya qiymət verərkən, mahiyyəti unutmaq olmaz. Marks dövlətin avtoritar formasını nəzərdə tutur.

Diktatura ictimai əsasa malikdir. Kimsə yuxarıda, kimsə aşağıdadır. Kimsə rəhbərdir, kimsə tabe olur. Başqa sözlə, liberal dövlət, Marksın fikrincə, rəhbər liberal elitanın diktatura formasıdır.

Bütün bunlar XIXX əsrin 1840-cı və 1850-ci illərində yazılır. O zamankı Avropada dövlət necə idi? Ümumi seçki hüququ o dövrün Avropasında yox idi. Birləşmiş Ştatlarda ümumi seçki hüququ var idi, amma qaradərililər səs verə bilmirdilər. Onlar qul idilər. Qadınlar da səsvermə hüququna malik deyildilər. Ağdərili kişilərin seçki hüququ var idi. Qadınlar isə, bir qayda olaraq, kişilərdən çox olduqlarına görə, XIX əsrdə ən geniş demokratiya zamanıı da əhalinin böyük hissəsi ən mütərəqqi ölkədə ümumi səsvermə hüququna malik deyildi.

Burjua ailəsi – ümumi hüquqlara iddialı olan mülkiyyətçilər kollektividir ki, onlar da, təbii ki, kişilərdir. Əgər qadın mülkiyyətə sərəncam verməkdə məhduddursa, o zaman onun vətəndaş haqlarına iddialı olmasının səbəbi yoxdur. Burjua mühitinin molekulyar ailə formalaşdırmağa başladığı andan, mülkiyyətin paylanması, ailə daxilində maraqların bölünməsi baş verir. Qadının muxtariyyəti və müvafiq olaraq, onun siyasi iddiaları da kəskin şəkildə artır.

Qadınlar üçün səsvermə hüququ məsələsi siyasi səviyyədə Birinci Dünya müharibəsindən sonra həll olunur. Qadınların siyasi bərabərhüquqluluğu individualizmin inkişafı ilə bağlıdır ki, bu zaman burjua sinfinə mənsub olan qadın özünü ailə ilə eyniləşdirməməyə başlayır. Digər tərəfdən, bu, birinci dünya müharibəsi zamanı qaçılmaz olan, qadınların sənayedə kütləvi iştirakı və kişilərin kütləvi şəkildə cəbhəyə səfərbərliyi ilə əlaqədardır.

Qadın istehsalata gəlir, həmkarlar ittifaqına üzv olur, siyasi fəaliyyətə cəlb olunmağa başlayır. Bu, qaçılmaz olaraq qadının proletar təbəqələrdə özünüdərkinin artmasına və qadınların azadlığı uğrunda hərəkatın yüksəlməsinə gətirib çıxarır. Amma diqqət yetirin ki, praktiki olaraq hər yerdə ümumi səsvermə hüququ eyni zamanda proletar təşkilatlarının artması, həmkarlar ittifaqlarının artması, işçi partiyalarının, sosial-demokratiyanın artması ilə gəlir. Bu, təsadüf deyil. Sosial-demokratiya elə bir siyasi alətdir ki, onun vasitəsilə müasir demokratiya qurulmuşdu.

Ümumi səsvermə hüququ uğrunda ilk hərəkat ingilis çartizmi idi. Çartizmdən işçilərin siyasi təşkilatlanması doğur. Müəyyən hallarda, məsələn, Belçikada, səsvermə hüququ ümumi tətillərlə əldə edilmişdi.

XX əsrdə bərqərar olmuş demokratiya ilə əvvəlki yüzilliyin liberal dövləti arasında prinsipial fərq var. Məhz buna görə Marks və Engels, xüsusilə də 1840-cı və 1850-ci illərdə, proletariatın sinfi mübarizəsinin ən vacib vəzifəsi kimi demokratiyanın əldə edilməsi haqqında çox yazırlar.

Avropada və ABŞ-da daha azad bazar dövrü heç də ən geniş demokratiya dövrü deyildi. Və əksinə, ümumi səsvermə hüququ iddiası ilə demək olar ki, hər yerdə sosial islahatlar cəhdləri başlayır ki, onlar bu və ya digər dərəcədə bazarın azadlığını məhdudlaşdırır.

Bazarın şüurlu tənzimlənməsinin ilk addımı kraliça Viktoriya zamanında ingilis fabrik qanunu idi. Bu, savadlı ingilis rəhbər sinfinin işçi müqavimətinin artmasına aşkar cavabı idi. Bu qanunvericilik, bizim anlayışlarımıza görə çox əhəmiyyətsizdir. Marks bunu çox yüksək qiymətləndirirdi, çünki bu, dövlətin iqtisadiyyaa müdaxiləsi üçün nümunə yaradırdı ki, o, liberal iqtisadçıların birmənalı gözləmələrinin əskinə çox effektiv oldu. Liberal ideoloqlar deyirdilər ki, istismarın azaldılması, iş vaxtının azaldılması və fabrik müfəttişlərinin fabriklərdə nəzarəti məhsuldarlığın və səmərəliliyin azalmasına gətirib çıxaracaq. Tərcübədə istismarın məhdudlaşdırılması ona gətirib çıxardı ki, sənayeçilər avadanlığın yenilənməsinə daha çox pul qoymağa başladılar, indi artıq daha bahalı olan işçi qüvvəsini daha səmərəli istifadə etməyə başladılar, işçilərin ixtisas səviyyəsini yüksəltdilər və s.

Növbəti addım 1906-cı ildə mütərəqqi liberalların islahatları idi ki, bu zaman Lyold Corc kabineti, öz tərəfinə artmaqda olan işçi-seçiciləri cəlb etmək üçün, alman nümunəsi üzrə sosial qanunvericiliyin ilk elementlərini tətbiq etməyə başladı.

Almaniyada sosial qanunvericiliyin İngiltərədən daha əvvəl qəbul edilməsi də səbəbsiz deyil. Sosial qanunlar, mahiyyətcə, Almaniyanın birləşməsi ilə gəlir, amma unutmaq lazım deyil ki, alman imperiyasının yaranması işçi etirazları, sosial-demokratiyanın yüksəlməsi və inqilab təhlükəsi fonunda baş verir. Kansler Bismark  və ölkəni birləşdirən prussiya elitası təhlükəni çox gözəl başa düşür. Və təsadüfi deyil ki, Bismark sosialistlərə qarşı fövqəladə qanun qəbul edir, bu kömək etmədikdə, repressiv qanunlar işə yaramadıqda isə, alman elitaları işçilərə güzəştə getməkdən başqa yol görmürlər.

Ümumi seçki hüququ üzərində qurulmuş sistem tərifə görə dar mülkiyyətçi elita üçün problemlər yaradır. Əvvəllər siyasətdən təcrid olunmuş böyük insan kütlələri ona görə siyasətə daxil olurlar ki, öz maraqlarını qorusunlar. Kapital və mülkiyyətdən məhrum olan proletarlar kütləsi artıq demokratik meydanda mülkiyyətçilər üçün siyasi təhlükə olurlar. Bazar sistemindən ən az dərəcədə yararlananlar öz demokratik haqlarından, iqtisadi vəziyyətlərini kompensasiya etmək, yenidən bölgünü təmin etmək üçün istifadə edirlər. Müasir demokratiya – əhəmiyyətli dərəcədə yenidən bölgü sistemidir. Məhz bununla o, sıravi seçicilər kütləsi üçün maraqlıdır. Siyasi hərəkət, siyasi prosesdə iştirak hesabına öz vəziyyətlərini yaxşılaşdırmaq, statuslarını yüksəltmək imkanı yaranır.

Orteqa-i-Qasset göstərdi ki, liberal dövlətin başqa alternativi – totalitarizm var. Demokratiya kollektivizmi və plebey elitarizmini liberal elitarizmə qarşı qoyur. Bərabərlik ideyası əsas demokratik ideyadır, ama bu, heç də liberal və bazar ideyası deyil. Liberalizm haqların bərabərliyini tanımağa hazırdır, amma hakimiyyətə çıxışda bərabərliyi tanımağa hazır deyil, hələ mülkiyyət məsələsini bir qırağa qoysaq.

Kütlə həmişə haqlıdır. Bu, demokratiya qanunudur. Səs çoxluğu ilə məsələlər həll olunur; hətta əgər çoxluq, həmişə olduğu kimi, haqlı deyilsə, ona hörmət etmək lazımdır. Maarifçilərin avtoritarizmi ona əsaslanırdı ki, avam xalqa ciddi məsələlərin həll ediləsini etibar etmək olmaz. Amma XX əsrdə xalq savadlandı və hər halda, rəsmi olaraq səriştəli oldu. Kütlənin həmişə haqlı olmamasından belə çıxmır ki, azlıq həmişə haqlıdır.

Kütlələrin siyasətə gəlməsi iki metodla – ya demokratiyanın radikal formaları ilə, ya da totalitarizmlə gerçəkləşdirilə bilər. Totalitarizm – demokratiyada istifadə olunan kütlələrin mobilizasiyası metodlarından istifadə edən avtoritar rejimdir. Əgər demokratiyanı avtoritarizmin “ənənəvi tipindən” fərqləndirən də yalnız budur.

Keçmişin avtoritar rejimləri ənənəvi iyerarxiyanın, imtiyazlı elitanın əsasında yaranmışdı. Onların vəzifəsi, xalq təzyiqini siyasi və ictimai sistemdə saxlamaqdan ibarət idi. Totalitarizmə keçən XX əsr avtoritarizminin tamamilə başqa vəzifələri var. O, insanları aşağıdan yuxarıya qaldırır. O, yenidən bölgünü təmin etməli, aşağılardan çıxanları irəliyə sürməli, köhnə elitaları sıxışdırıb çıxarmalıdır. O, kütlələrin təşkilatlanmasını təmin edir ki, avtoritar şəkildə kütlələri idarə etsin və eyni zamanda, yeni hakimiyyətin etdikləri ilə razı olmayan ənənəvi imtiyazlı elitanı əzməlidir. Başqa məsələdir ki, totalitarizmdə kütlələri manipulyasiya edirlər. Amma axı demokratiya zamanı da manipulyasiya edirlər!

Siyasi partiyalar

    İlk kütləvi partiyalar məhz sol cinahda yaranmışdı. Ölkələrin çoxunda bu, işçi və sosialist partiyalar idi. Onlar zəhmətkeşlərin haqları üçün avtoritar dövlət və liberal kapitala qarşı mübarizədə formalaşmışdılar. Yəni, müasir qərb demokratiyası, ən azından burjuaziya ilə eyni dərəcədə, sosial-demokratiya və işçi hərəkatı tərəfindən də yaradılmışdır.

Yalnız işçi hərəkatının hücumunun qarşısını almağın mümkün olmadığı, bütün xalqın siyasi həyatda iştirakı ilə barışmaq lazım gəldiyi aydın olduqdan sonra, liberal kapital, hər şeydən əvvəl xırda burjua təbəqələrinə arxalanaraq, öz kütləvi siyasi strukturlarını yaratmağa başladı.

Siyasi partiya həm demokratiyanın, həm də totalitarizmin alətidir. XIX əsr kütləvi siyasi partiyalar tanımır.  Klassik kapitalizm dövrünün liberal demokratiyası əsasən parlament fraksiyalarını tanıyır. Çarlz Dikkensin “Pikvik klubunun qeydləri”ndə İton-Suil şəhərciyində seçkilər çox gözəl təsvir olunub. Öz seçicilərini toplamalı olan iki partiya nə dəqiq üzv bazalarına, nə də aydın proqrama malik deyillər. Bu, sadəcə olaraq seçki maşınından istifadə etməyə çalışan və lazımi namizədi keçirmək istəyən dəstələrdir. Ələ alma, bütün ədalətsiz, kirli seçki texnologiyaları daxil olmaqla, hər şey işə düşür. Dikkensin romanında gözəl ingilis Sem Ueller, faytonçu olan və partiyalardan birinin seçicilərini seçki üçün məntəqələrdən birinə gətirməli olan qohumu haqqında danışır. Digər partiyanın nümayəndələri ondan xahiş edirlər ki, o, bu insanları oraya çatdırmasın. Onlar ona, əgər dilicanı müəyyən bir yerdə aşırarsa, rüşvət təklif edirlər. Təbii ki, əsl ingilis proletarı bundan imtina edir. Qəzəblə, hiddətlə rüşvətdən imtina edir, amma nə üçünsə məhz həmin yerdə dilican yenə də aşır. Yəni, kütlələrin səfərbərliyinin çox özünəməxsus üsuludur.

XX əsrin siyasi partiyaları səfərbərliyi “birdəfəlik” mexanizmlər vasitəsilə həyata keçirirlər. Onlar kütlələrlə, necə deyərlər, daxildən işləyirlər. Onlar kütlələrdə işləyirlər, hücrələr yaradırlar. Cəmiyyət bu siyasi struktura daxildir. Və burada aydın olur ki, totalitalizmin demokratiyasında da analoji səfərbərlik mexanizmləri vardı, müvafiq olaraq, səfərbərliyin ideoloji amili çox vacib olur. İnsanlar özlərini müəyyən siyasət, müəyyən simvollarla eyniləşdirirlər. Möhkəm, həm də mütləq rasional seçimə əsaslanmayan partiya loyallığı yaranır. Əgər bir dəfə seçim edilibsə və o – ictimai təcrübə və sinfi maraqlar nöqteyi-nəzərindən “doğrudursa”, o möhkəmləndirilir. Hər dəfə bu mərhələlərdən keçmək mümkün deyil. Əgər eyniləşdirmə artıq baş tutubsa, gələcəkdə o, avtomatik olaraq yenidən yaradılmalıdır, əgər çox güclü bir şey onu məhv etməsə. Həm də cəmiyyətin aşağı təbəqələrində öz partiyasına bağlılıq daha güclüdür, çünki hakimiyyətə təsir etməyin başqa vasitələri yoxdur (yeri gəlmişkən, zəhmətkeşlərin bəzi “ənənəvi partiyalarının” möhkəmlik sirri bundadır, istər ingilis leyboristləri, istərsə də Rusiya Federasiyasının Kommunist partiyası olsun, hansıları ki, bəzən on illərlə öz seçicilərini məyus edirlər, onlara xəyanət edirlər, amma seçkilərdə dəstəklənməyə davam edirlər). İnsan hər dəfə öz siyasi baxışlarını gözdən keçirməməlidir ki, səs versin və ya mitinqə getsin. Sıravi tərəfdar və partiya əlaqəsi Pavlovun itlərindəki siqnal sistemi kimi işləyir. Qırmızı, qara və ya yaşıl nişanə görən kimi, mən sadəcə olaraq sıraya durmalıyam.

Çarli Çaplinin filmlərindən birində, Çarlinin yolda bir uzun yüklü yük maşınını görməsi göstərilib. Qəbul edildiyi kimi, uzun yük qırmızı bayraqla işarələnib, hansı ki, yükün sonunu göstərir. Yük maşını dönür, bayraq yerə düşür, maşın gedir. Çarli bayrağı götürür, onu yelləyir ki, bayrağın düşdüyünü göstərsin və yük maşınının arxasınca qaçır. O, yolla qaçır və bayrağı yelləyir. Oradaca onun arxasında trasparantlarla, plakatlarla zəhmətkeş cərgələri meydana çıxır, onlar şüarlar qışqırırlar. Xalq izdihamı artıq Nyu-Yorkdadır, bir neçə dəqiqədən sonra polis gəlir, kütləni dəyənəklə döyməyə başlayır. Çarlini təhrikçi kimi həbs edirlər.

Burada, siqnal mexanizminin, siyasi refleksin necə işə düşdüyü parlaq şəkildə göstərilib. Kütlələr başa düşürlər ki, qırmızı bayraq nə deməkdir və ona reaksiya göstərirlər. Bu bayrağın qaldırılması faktı avtomatik şəkildə bir sıra siyasi hərəkətlər doğurur. Bir tərəfdən, burada biz işçi demokratiyasının gücünü görürük. Digər tərəfdən isə, bu, totalitar sisteminin tamamilə prinsipial mexanizmidir, çünki bu sistem yenə də işləmir. Demokratiya və totalitarizm burjua liberal quruluşuna münasibətdə kütləvi cəmiyyətin iki alternativ formasıdırlar. Bəs totalitarizm və demokratiya arasında prinsipial fərq nədir? Totalitarizmin liberal sosiologiyası buna cavab verə bilmədi. Əgər 1940-cı illərin ingilis-amerikan lüğətini götürsək, biz orada totalitarizmin tərifini, kütləvi dəstəyi olan diktatura kimi görürük. Amma daha sonrakı nəşrlərdə başqa təriflər yaranır.

(c) SOLFRONT.org

Oxşar yazılar:

Baxış sayı:1898