abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Ulus Baker – Nə üçün Qodarla məşğul oluruq?

Şərh

129027_papel-de-parede-jean-luc-godard_1440x900

 

 1.

Çünki məqsəd “siyasətə dair” ya da “siyasi məzmunlu” kino çəkmək deyil, siyasi filmi siyasi çəkməkdir. Qodar, ənənəvi olaraq kinoda özünü gizlədən “mümkün siyasəti” (bəziləri buna “ideologiya” və ya kinonun kortəbii ideologiyası deyə bilər) ilk işlərindən etibarən hiss etmişdi. Onun kino ilə əlaqəsinin “Cahiers du Cinéma” jurnalındakı tənqid kariyerası ilə başladığını xatırlayaq. Amma ilk filimlərindən etibarən kinonun şərtiliklərini qırma məsələsində tamamilə şüurlu fəaliyyəti müşahidə edə bilirik. Qodar üçün film çəkmək, belə başa düşmək olar ki, siyasi şüurlanma prosesinin tətiyini çəkib.

Öz praktikamızda da bu prosesi hiss etmək məcburiyyəti, bizi Qodarla məşğul olmağa yönəltdi.

Qeyd 1:

İstənilən halda müşahidə edirik ki, Qodar kinonu siyasi şüurlanmanın kompleksli vasitəsi kimi qəbul edir. Kinonun “ən təsirli sənət” olaraq Lenin tərəfindən kəşf edilməsi, nəticədə Eyzenşteyn kimi böyük bir kino adamının əllərində “şüurlandırma” vasitəsinə çevrilməsinə imkan yaratmışdır. Elə bil Marksın o məşhur “öyrədənin özünün öyrədilməsi” tezisi yaddan çıxmış kimidi. Daha da pis tərəfi, Lenin öldükdən sonra, kinoya verdiyi əhəmiyyətin hansı mənanı daşıması da çox tez unuduldu – Vertov artıq kino çəkə bilmir, Eyzenşteyn isə iqtidarın istədiyi filimləri çəkmək məcburiyyətində qalmışdı. Ta ki hər ikisi də xərçəngdən ölənə qədər. İstənilən halda kino, bir “görməyi öyrənmə” fəaliyyətidir və əslində bundan başqa da bir şey də deyildir. “Dziqa Vertov Qrupu”, “Cinéma Vérité” və Qodar bu məqsəddən kənara əsla çıxmadılar.

Qeyd 2:

Bu gün, xüsusilə Türkiyədə və digər üçüncü dünya ölkələrində(İran, İndoneziya, Malayziya, Afrika və Latın Amerika ölkələri və s.) çox təəssüf ki, kino digərlərindən fərqli olaraq “siyasi” ola bilmir. Ən “siyasi” mövzular işlənilərkən belə(Rəis Çelikin o bərbad “Əlvida Sabah” filmi buna ən yaxşı misaldı) onları avtoritar-nostalgiya(bugünki ifadə ilə “Kamalist”) düşüncə tərzinə apara bilər. Siyasət nostalgiyadan ən uzaq həyat təcrübəsidir. Həmişə o anla və gələcəklə məşğul olmaqdadır, adət-ənənələrlə yox.

Qeyd 3:

“Hollywood” və Sovet İnqilabçı Kinosu(burada sadəcə “Kino-göz” və Vertovu istina edirik), “siyasi” kinonu sadəcə siyasi məsələlərlə maraqlanan bir kino fəaliyyəti kimi dəyərləndirirdi. Filimlərin hazırlanma tərzi siyasi deyildi, amma tərkibləri siyasi idi… olduqca çox siyasi mesaj və şüarlar vardı… amma imiclər təsadüfi hallarda (Bəzən Eyzenşteyn filmlərində) öz başlarına siyasi idilər. Kinonu siyasiləşdirmək üçün onu siyasi məsələlərə qarışmaqdan xilas edib, hələlik siyasiləşməmiş məsələlərlə yoğurmaq lazımdır… sadəcə bu vaxt deyə bilərik ki, kino ya da video siyasi fəaliyyətə başlayıb.

2.

Çünki məqsəd, “düzgün imic” hazırlamaq deyildir, bir imici “düzgün” hazırlamaqdır. “düzgün imic” deyilən şeyləri reklamçıların öhdəsinə buraxmalıyıq. Kino, öz tarixi və təkamülündə “düzgün” imiclərin necə hazırlanacağını olduqca erkən bir dövrdə kəşf edib. Porter və Griffith, sonar Kuleşov və Eyzenşteyn, nəticədə “bütün dövrlər” (kino tənqidçilərin ən çox sevdiyi ifadənin “bütün dövrlərin ən…” olduğunu unutmayaq) üçün uyğun olduğu qəbul edilən bütün praktik formaları(montaj, çərçivə, hərəkət, epizodik qəhraman və s.) kəşf etmişdilər. Halbuki, Qodardan başlayaraq, davamlı şəkildə bombardıman altında olduğumuz bu “düzgün imiclər”dən daha irəli, “hər hansı bir imici” necə gücləndirəcəyimizi, şərtiliklərindən, qəlib formalarından necə söküb ala biləcəyimizi sual etməliyik.

Qeyd 1:

“Non pas une image juste, mais juste une image” – Qodar kinomotoqrafiyasının əsas şüarı budur. “Düzgün imic” kinoda bu gün ümumi həyat üçün “politically correct” (siyasi baxımdan düzgün),-deyə təklif edilən formanın əks proyeksiyasıdır. Bu imiclərdə gözlənilən odur ki, şiddət, həddən artıq seks və “düzgün olmayan” görüntülər istisna edilsin. Kinomotoqrafiya baxımından “düzgün imic”, hekayənin davamlılığı və daxili uyğunluğunu pozmayan, özü ilə tamaşaçı arasında yadlıq, qopma yaratmayacaq, onun həyatda vərdiş etdiyi hekayə qaydalarına tərs düşməyəcək imiclərin cəmindən və zincirindən başqa bir şey deyildir.

Qeyd 2:

“Bütün dövrlərin ən yaxşı beş-on kinosu” əvəzinə “bütün dövrlərin ən yaxşı iki-üç fikrini” təklif ediriksə, və burada Qodarla görüşürüksə, bunun səbəbi, xilas ola bilmədiyimiz oyanıqlıqdır: “düzgün” fikir ya da “imic” yerinə düşür.  Edilməli olan əvvəlcədən bəllidir, istənilmiş, tələb edilmişdir.  Ümumi olaraq bir “istehlakçı” tərəfindən… imicin “düppədüz” olmağı, hər hasısa bir imicə öz dəyərinin verilməsi, içində qaynayıb-qarışdığı qəliblərdən xilas olmağı, sökülüb çıxarılmağı tələb edir.

3.

Çünki Qodar, bütün tənqidçiləri gülməli vəziyyətə salmağı bacarır. Bəziləri “A Bout de Souffle”(“Avara aşiqlər”, “Nəfəs-nəfəsə”) tərzində filmi klassik “avara” filmi kimi şərh etmişdi. Eyniylə “Hollywood”da tez-tez gördüyümüz, eynilə bir vaxtların Ceyms Din mitologiyasında əsas modelini kəşf edən şey. Amma oradakı baş gicəlləndirən ritm içərisində yaşayan sadəcə o “sehirli avara” Jan-Pol Belmondo deyil, şəhərin mütləq titrəyişlərinin hakimiyyəti altında, az qala öz jestlərimizə belə sahib çıxa bilmədiyimiz, evimizə qapandıqdan etibarən imiclərin mütləq ideologiya bombardımanı altında “hər kəsin hər kəslə döyüşünü” yaşamağa məcbur edən bizik… hamımızıq… Elə bu səbəbdən Qodarın filmləri ilk kadrdan etibarən siyasidirlər.

Qeyd 1:

Kino mitologiya tərkiblidir və ya mit yaratmadan, ulduz istehsal etmədən dayana bilməz… Bu da Qodarın o qəribə xatırlatması: “… biri Beethoveni xoşladığı halda Stinqdən nifrət edən, digəri isə bunun tərsini hiss edən ər-arvad üçün heç bir problem yoxdur, amma tərəflərdən biri Spilberqi xoşlayırsa, digəri isə nifrət edirsə, gec ya da tez onlar ayrılacaqlar. Çünki kino, hələ də dünyanın bir təmsil formasıdı”. Bu sözləri lətifə deyə qəbul etməyək, yaxud da bu lətifəni ciddi qəbul edək: kino, hər hansı bir sənət və ya məsələyə görə( buraya cütlük arasında siyasi fikir ayrılıqları da daxildir) daha çox radikal bir formada həyatı və həyata baxış formalarını(bəziləri “Weltanschauung”, yəni “dünya görüşü” deməyi üstün tutur) təmsil edir. Bu bəsit bir əyləncə və zövq məsələsindən çox başqa bir şeydir. Buna görə də “pis film” deyə biləcəyimiz məhsulların sayı məcburi olaraq musiqi ya da ədəbiyyat sahəsində olanlardan daha çoxdur.

Qeyd 2:

Ümumiləşmiş bir “Tourette Sindromu” yaşayırıq(Gorgiya Oqemben). Həyatın, maşınların, qatarların, zamanın axışı, məkanların dağılması və yenidən qurulması, qısaca olaraq, davamlı inşaat halındakı əzələlərimizə və sümüklərimizə hakim olma şansımız artıq yoxdur. Həm də bu—düşünürəm ki, “bir vaxtlar” desəm ziddiyət olmayacaq, məktəbdə(bura rəqs məktəbləri də daxildir), hərbidə, fabrikdə və başqa yerlərdə bizə təlqin edilmiş olan bir bədən-jest rejimindən çox fərqlidir. İlk dövrlərdə kino mimika-itirilmiş jest və ritualları yenidən təsbit etmək, onları yaşadmaq üçün ümidsizcə bir fəaliyyətdi(əsas da Çarli Çaplin olmaqla, “Walt Disney”, “Western”, melodram, muzikl rəqs…).

Qeyd 3:

Georg Zimmelin nəzərdə tutduğu mənada “ictimai tiplər” məsələsində və kapitalizmin yaranması və Marksın ortaya qoyduğu tarixi haqqında həssa olanlar bilərlər: lap əvvəldən bəri iki proletariya var idi-birincisi, olduğu yerdə, torpağında, oranı işğal edən sərmayə tərəfində kölələşdirilib yerinə gömülən yerli proletariat, ikincisi isə gəzib dolaşan, orda-burda iş axtararaq heç bir yığım yaratmadan həyatını davam etdirməyə çalışan, son nəticədə “amerikan röyası” deyilən avropasayağı xəstəliyə tutularaq özünü Davis adasında tapan(Şarlo – “The Migrant”) “qaçqın” proletariat. Birincisi Amerikanın modelidirsə, ikincisi isə Avropanın modelidir. Bu günki proletariat isə tamamilə başqa bir model üzərində qurulmağa başlayıb. Artıq sadəcə kölələr vardır və köləlik içində bəziləri pulun, digərləri isə pulsuzluğun köləsi olub. Və istismar edilməyə başlanan yeni əmək formalarının ən əhəmiyyətli növləri “informasiya” və “imiclər” istehsal edənlərdi.

4.

Çünki Qodar kino çəkərkən orada gördüyümüz insan xəstədir. Eynilə gerçək həyatda olduğu kimi. Unutmamalıyıq ki, xəstə davamlı olaraq məruz qalır-öncə xəstəliyə, sonrasında müəlicəyə və mütləq ki ölümə. Bu da Tarixin böyük xəstələri:

-Heraklit: Belə bir hadisə qalıb ondan: “Həkimlər kəsib doğrayır, sonra da pul istəyirlər; xəstəliklərin etdiklərindən başqa bir şey etmirlər…” Öz nəzəriyyəsinə uyğun şəkildə öldü- Efesli həkimlərə iltihablarının necə müalicə olunması haqqında danışıb, sonra öz bildiyini edir. Alovun bədəndəki yaşı qurudacağını düşünərək özünü təzək yığınına gömür və orada ölür.

-Sipinoza: xəstəlikdən qurtula bilməzdi, çünki geçimini lupa və eynək şüşəsi yonaraq təmin edirdi. Nəticədə 44 yaşında-hər halda şüşə tozları ucbatından ağ ciyər xəstəliyindən ölür. Ölərkən ona verilən narkotik və ağrıkəsicilərdən imtina edir. Həyatın gücünü və mübarizəni belə daha yaxşı hiss edəcəyini söyləyir.

-Marat: dəri xəstəliyi ucbatından tək müalicə yolu olan davamlı vannada qalma halı onu sui-qəsdçi Şarlot Kodeyin xəncəri ilə ölməyə məcbur edir.

-Nitsşe: davamlı bir xəstəlik, son və onun fikirlərinə görə, “xəstəlik həyata baxış tərzi”di.  Klossovskinin az qala isbat etdiyi kimi, “dəliliyi” fəlsəfənin məcburi nəticəsi, ya da məqsəd idi.

5.

Çünki xəstəlik həyata baxış tərzidir və Qodarın kinolarında sadəcə fərdlər yox, cəmiyyətlər də xəstədir. Amma fərdlərdəki xəstəlik heç vaxt müalicə axtarmaz, bunlar qəbul edilmiş, ən dibə qədər yerimiş xəstəliklərdir. Əgər modern dövrdə nevrotik bir fərd olmaq ən normal haldırsa, bir də təbiətində psixotiklik olan cəmiyyətdə nevrotik olma halının hansı mənaya gəldiyini soruşmaq lazımdır.

6.

Çünki hər şey imicdir və cisimlərə, həyata və dünyaya dair əlimizdə imiclərimizdən başqa bir şey yoxdur. Problem, imicləri içində manipulyasiya edildikləri rejimlərin əlindən xilas etməkdə gizlidir… Bunun üçün film çəkə bilərsiniz, amma düşünə də bilərsiniz- filmləriniz də “düşüncəli” filimlər ola bilər… Ümumiləşdirilmiş xəstəliyin qloballaşdırma adı ilə, pul bazarları adıilə, siyasi iqtidar adı ilə dumanlı bir vəziyyətdə bizi əhatə etməyə başladığı dövrdə…

7.

Çünik baxışın bir həndəsəsi, imiclərin isə bir pedaqogikası vardır və bunlar olduqca yaxşı şəkildə öyrənilməlidir. Görməyi öyrənməyin əhəmiyyəti haqqında burada bəhs etməyəcəyəm, amma bu məsələni xatırlamadan keçə bilməyəcəyimizi fenomenologiya düşüncə adamları qeyd etmişdir.  Xəstəliklərlə özünəxas bir münasibəti olan tibbin “baxış” həndəsəsini Mişel Fukonun “Klinikanın yaranması: tibbi baxışın arxeologiyası” (Naissance de la clinique: une archéologie du regard médical) adında olduqca mükəmməl tədqiqatının çərçivəsində yenidən ələ alacağıq. Əlavə olaraq dostumuz həkim Dəniz Dülgəroğlunun köməyi ilə xəstəxana çəkilişləri aparmaq imkanımız da var. Xəstəliyin həyata baxış tərzi olduğunu dərindən anlayaraq xəstəliyə, onun məkan və zaman genişlənməsinə baxmaq kimi bir fürsətimiz olacaq və bunun üçün videoqrafiq yazı istifadə edə biləcəyimizi düşünürük.

8.

Çünki bir imici bütün kainat əhatə edir, hər tərəfin tutur, onu boyayır, ya da həssaslaşdırır. Bu hər bir kino adamının elə ya da belə bilib tanıdığı bir vəziyyətdir. Əsas olan bu kainatın bir daxili xaosmu(Orsen Vels və onun psixoanaltik-nitsşeci əsəri) yoxsa dərimizlə hər an təmasda olan “maddi gerçəkilik”mi olduğuna qərar verməkdir. Qodar kinosunun bunların hər ikisini müxtəlif anlarda və müxtəlif yerlərdə üst-üstə qoya bilən bir fəlsəfəsi var.

9.

Çünki yeni bir antrapologiyanın elan edilməli olduğunu hiss edirik. Yəni bir insan-buna proletariat dedilər(Marks, Lenin, Mao), maddi olmayan işçi dedilər(Trade, Neqri), siborq dedilər(Kati, Akır). Qodarda bu yeni antrapologiyanın bütün izlərini tapa bilərik, ya da tapmağa səy edə bilərik.

10.

Çünki artıq “inqilablar dövrü”ndə olmadığımızı haqqında çox rahatlıqla danışılır. Hələ keçən il iqtisadi böhranların, xüsusilə, üçüncü dünyada ictimai partlayışlara səbəb ola biləcəyini söyləyən cənab( həm cənab, həm də virtual mənasını verir) Kamal Dərviş, Türkiyə kimi yoxsul bir üçüncü dünya ölkəsində tətbiq edilməsinə başlanılan yeni iqtisadi gedişlərin rəhbərliyinə BVF və Dünya Bankı tərəfindən təyin edildikdən qısa vaxt sonra elə bil bu dediklərini tamamilə unutmuşdu. Amma biz bilirk ki, inqilab arxaik, yəni olub bitə biləcək bir hadisə deyildir, insanlardakı, kütlələrdəki azad olma meylidir. Azad olmaqdan başqa məqsəd yoxdur. Dözə biləcəyimiz tək “nikbinlik” sadəcə bundan ibarətdir.

11.

Çünki Qodar, Pasolininin dediyi kimi, hələ “A Bout de Souffle” və “Pierrot le Fou”dan etibarən bu yeni antropologiyanı elan etməyə başlamışdı. Qəhramanlarına və hadisələrinə vərdiş etdiyimiz “Hollywood” kinosu(ya da “Yeşilçam”, fərqi yoxdu) “jestlər nostalgiyası” idi. Gorgiya Oqembenin dediyi kimi, jestlərini, adət-ənənələrini, məkanlarını, hətta nostalgiyalarını belə itirmiş bir atnropologiya növünün(buna modern insan-burjuaziya ya da proletariat deyə bilərik) itirdiyi jestlərini, yolda qarşıdan qarşıya geçişlərin, həftə sonu gəzintilərinin, təcili halda ayaq üstə sevişməyin, təsadüfi rastlaşmaların, hər küncdə beynə vurula biləcək polis və ya oğru dəyənəklərinin, mümkün zəlzələlərin və nə olduğu bilinməyən şəbəkə ötürücülərinin, evdə və küçədə televizorun, yeraltında metronun istəyinə verilmiş bədənində yenidən tapmağa səy edən bir canlının mövcudluğunu yenidən əldə edə bilmək üçün kəşf etdiyi təzə bir illuziya növü idi.

12.

Çünki “avara” deyilən həyat tərzi üçün “başına gələnlərlə”-yəni eşq, xəyanət, dəyənək zərbəsi, mərmi və ölüm-həyatın özü ilə arasında böyük bir fərq vardır. “Biz həyata inanmaq istəyirik” (Gelles Deluz, xüsusilə Qodar haqqında…). Artıq bir Tanrıya yox, inancın özünə və gücünə inanmaq istəyirik. “Nəfəs-nəfəsə”də olduğu kimi, həyatın zərbələri sadəcə məruz qaldığımız və üstümüzdə imiclər olaraq qürurla gəzdirdiyimiz səthi təsirləridir. Həyat isə dərindən gələn və bunları səthdə tutan gücə deyilir. Həyatın gücü olmasaydı bunların heç birinə “səthi” deyə bilməzdik – tab gətirilə biləcək tək optimiz elə budur.

13.

Çünki 13 bizim üçün “uğurlu” rəqəmdi…

14.

Çünki təklif edilən(təklif etdiyimiz!…) yeni antropolojik tip, edə biləcəyimiz heç bir şey olmadığı anda ən azından rəqs edə bilən bir tipdir(Pierrot le Fou)… “J’sais quoi faire…” Bu həm “nə edəcəyimi bilmirəm”, həm də “nə edəcəyimi bilirəm” mənasını verir…

15.

Çünki TDK-dan(Türk Dil Qurumu-tərc.) pul alaraq “içerik” kimi bir sözü kəşf edənlərin nə üçün “dışark”(türkcədəki o başı bəlalı səs uyğunluğu) kimi bir söz üçün səy etmədiklərini soruşmaq məcburiyyətindəyik(fəlsəfədəki və dilçilikdəki “məcburi ziddiyət” qaydasına görə…)

16.

Çünki vəziyyətimiz haqqında danışmaq istədikcə dilə daha az etibar edirik… dilin başqalarına təqdim etdiyimiz imiclərimizin dediyindən çox fərqli bir şeylər söylədiyini başa düşürük.

17.

Çünki bilirik ki, XVII əsrdə “subyektiv” deyilən şey bu gün “obyektiv” dediyimizdi və “obyektiv” deyilən şey, bu gün “subyektiv” dediyimizdir…

18.

Çünki bizim üçün hər “şəxsi” şey, eyni zamanda “insanlığın” əsas məsələsidir… və qarşılıqlı olaraq “insanlığın hər məsələsi” mənim də “şəxsi” məsələmdir… müharibə şəxsi məsələmdir, televizor fəlakətini içimdə yaşayıram… birinə aşiq olanda bütün aşiqlər bununla maraqlanırlar…

19.

Çünki “şəxsi həyat” bizə məxsus deyildir… “Şəxsi həyat” kapitalizmin bizi içində saxladığı bir qabıqdan, ona dözə bilməyimiz üçün bizi içində saxladığı qabıqdan başqa bir şey deyildir. Və bunu başa düşə bilmək üçün hər hansı bir Jan Luk Qodar filminə baxmaq, ən az Bresson, Uelles, Dreyer filminə baxmaq qədər yetərlidi.

(ürəkdə və daha da gözəl davam edəcək…)(yəni dəstəyinizi gözləyirik)

 

SOLFRONT.ORG

Oxşar yazılar:

Baxış sayı:2401