abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Boris Kaqarlitski – Marksizm: “Geridə qalmışlıq problemi”

Şərh

SOLFRONT oxuculara tanınmış rus sosioloqu, publisisti, siyasi elmlər namizədi Boris Kaqarlitskinin “Marksizm: tədris üçün tövsiyə olunmur” kitabını azərbaycan dilində təqdim edir. Kitab marksist fikrin tarixini və təkamül yolunu, həmçinin marksizm daxilindəki ideoloji istiqamətləri və onun öz dövründə oynadığı, siyasi, iqtisadi və ictimai rolu əks etdirir, mövcud ideoloji istiqamətlərin əsas xüsusiyyətlərini və bir–birindən fərqləndirici cəhətlərini izah edir. Kitab sizlərə hissə – hissə təqdim olunacaq. Saytda tam şəkildə dərc edildikdən sonra kitabı bir neçə müddətdən sonra şəhərin mağazalarından əldə edə bilərsiniz.

marksizm-ne-rekomendovano-dlya-obucheniyaƏvvəlki                                             Növbəti

Boris Yulyeviç Kaqarlitski
Marksizm: Tədris üçün tövsiyə olunmur

KAPİTALİZM DÜNYA SİSTEMİ KİMİ

Geridə qalmışlıq problemi

  Roza Luksemburq başa düşürdü ki, hər bir ifrat yığım sikli burjua dünya sisteminin genişlənməsi ilə müşayiət olunur. Amma bu genişlənmənin də sərhədləri və daxili ziddiyyətləri var. Bunun sübutu XX əsrdə baş vermiş iki dünya müharibəsi idi.

Roza Luksemburq, kapitalizmi açıq, genişlənən sistem kimi təhlil edərək, periferiya ölkələrinin mərkəz ölkələri tərəfindən istismarı qanunauyğunluğunu sübut etdi. Amma bu, klassik marksizm üçün tipik olan bir sıra ideyaların yenidən mənalandırılması zəruridir. XX ərsin əvvəllərinin ortodoksal marksizmi nöqteyi-nəzərindən, bütün ölkələr, bir-birləri ilə yarışaraq eyni mərhələləri keçirlər. Sadəcə olaraq bəziləri digərlərindən geridə qalıblar. Eyni şeyi, yeri gəlmişkən, liberallar da deyirdilər, bununla kasıb ölkələr tərəfindən qərb təcrübəsinin –  zəmanət verilmiş uğur yolunun təkrarlanması zərurətini arqument gətirirdilər.

Əgər İngiltərə ağır sənaye yaratmışdırsa, bir neçə il keçdikdən sonra ondan geri qalmış ölkə Zimbabve həmçinin ağır sənaye yaratmalıdır. Nəticədə İngiltərəyə  bənzəyəcək. Bu sxem Qərbi Avropaya münasibətdə tamamilə doğrulmuşdur, harada ki, Fransa və Almaniya sənayeləşmənin ingilis yolunu təkrarlamışdılar. Doğrudur, artıq Almaniyada proseslər bir az fərqli yolla gedirdi. Amma artıq Avstriya – Macarıstanda alman təcrübəsini mexaniki olaraq təkrarlanmaq alınmırdı. Ələlxüsus da Rusiyada.

Məşhur Petr Struve, XX əsrin əvvəli rus “leqal marksist”, sonra isə sağ liberalların ideoloqu, 1898 – ci ildə Rusiya sosial – demokrat işçi partiyası üçün manifest yazarkən oraya Engelsin məşhur ifadəsini daxil etmişdi ki, NƏ QƏDƏR ŞƏRQƏ DOĞRU GEDİLİRSƏ, BURJUAZİYA O QƏDƏR ALÇAQ OLUR. Bu qəribə amilin izahı Struvedə yoxdur. Həqiqətən də, coğrafiyanın buraya nə aidiyyəti var?

Açmacanı məkan sferasında deyil, zaman sferasında axtarmaq lazımdır. İlk baxışda ölkələr ard-arda eyni fazaları, yalnız bəziləri – gecikmə ilə keçirlər. Amma, təəssüf ki, Almaniyada sənaye İngiltərədən daha gec yaranır, o, Britaniya sənayesinin strukturunu təkrarlaya bilmir. Beynəlxalq əmək bölgüsü mövcuddur, yeni sənaye qlobal iqtisadiyyatda yaranmış bazar strukturu çərçivəsində də öz yerini tapmalıdır. Həmçinin texnologiyalar inkişaf edir, yeni sahələr yaranır. Qısacası, gecikmiş sənayeləşmə, kapitalizmin pionerləri kimi çıxış edən ölkələrin tarixində təkrarlanmada eyni dərəcəli deyil.

Başqa məsələ – kapitalın haradan gəlməsidir. Sənayeləşmə öz resursları əsasında gerçəkləşdirilir yoxsa xarici kapitaldan istifadə etmək lazımdır? Mərkəz ölkələri yalnız öz qüvvəsinə əsaslanmağa qadir deyil, həm də periferiyaların istismarı hesabına əlavə resursları cəlb etməyə qadirdir – bu, tarixi faktdır, müstəmləkəçiliyin mahiyyəti bundan ibarətdir. Aydın məsələdir ki, bu resurslara görə ümumiyyətlə ödəniş etmək lazım deyil ya da tam qiymətini ödəməmək olar.

Digər məsələ burjua modernizasiyasının ilk dalğasına çata bilməyən ölkələrdədir. Avadanlıq daha bahalaşır, texnologiyalar qəlizləşir. Kapital və biliklər lazımdır ki, onlara da ölkədə mövcud deyillər.

Problem geridə qalmışlıqda deyil, o, asılılıq problemidir. “Geridə qalmışlıq”, “asılılıq”, “zəif inkişaf”. Bu üç termin həmişə bu cür vəziyyətlərə münasibətdə istifadə edilirdi. Bütün məsələ “geridə qalmışlıqdadır”, deməli, sadəcə olaraq iqtisadi artımı sürətləndirmək, eyni fazaları, amma daha sürətlə keçmək lazımdır. Nəzəri olaraq bu mümkündür: hər dəfə yeni buxar maşını ixtira etmək lazım deyil. Elə görünürdü ki, geridə qalmış ölkələr daha tez inkişaf edə, Qərbi qabaqlaya bilərlər. Sonra isə – ötüb keçərlər.

Rusiya Böyük Pyotrdan başlayaraq geridə qalmışlıqla mübarizə aparırdı. Amma Qərbin ardınca bu ümidsiz qaçış, böyük səylərə və qurbanlara baxmayaraq, gözlənilən nəticələri gətirmədi. Bundan da pis. Çar Rusiyasının ən intensiv inkişaf dövrü – 1860-cı illərin ortalarından 1914-cü ilə qədərdir. Amma bu dövrdə qərb ölkələrinin özündə dəyişikliklər baş verir: İngiltərə və Fransa templəri yavaşladır, Almaniya və Amerika önə çıxırlar. Qərb kapitalizminin yeni liderlərinə münasibətdə Rusiyanın geridə qalmışlığı paradoksal şəkildə yalnız artmaqda idi. Bunun nəticəsi ilə rus ordusunun 1914-1917-ci illərdə Alman imperiyasına qarşı müharibədəki iflası olur.

Bununla izah olunur ki, sistem bu məntiq üzrə işləmir, bu, qaça biləcəyiniz bir neçə paralel yol deyil, bu vahid sistemdir ki, oraya hər şey eyni zamanda daxildir. Yalnız liderlər təmiz yolla qaçırlar.

1960-cı illərdə artıq geridə qalmış ölkələr haqqında danışmırlar. Zəif inkişaf haqqında tezis ortaya çıxır. İndi aydın olur ki, yalnız iqtisadi artım lazım deyil, müəyyən struktur yetkinliyinə çatmaq lazımdır. Bəs inkişafın məntiqi və istiqaməti necədir? Prioritetləri kim müəyyən edir? Son nəticədə söhbət yenə də qərb modelinin təkrarlanmasından gedir, sadəcə olaraq indi vurğu kəmiyyət deyil, keyfiyyət göstəricilərinə edilir.

Zəif inkişaf konsepsiyasının əvəzinə asılılıq tezisi gəlir. Burada biz rebusun həllinə yaxınlaşırıq. Kapitalı idarə edən mərkəz sərmayənin, texnologiyaların mənbəyi kimi çıxış edir, müvafiq olaraq asılı ölkələrin inkişaf parametrlərini də müəyyən edir. Orada yerli əhaliyə lazım olmayan müəssisələr tikilir, amma xarici sərmayəçilərin onlara ehtiyacı var və onlar artıq bərqərar olmuş əmək bölgüsünə uyğundurlar (başqa sözlərlə, bərqərar olmuş münasibətləri möhkəmləndirirlər).

Uğurlu inkişaf üçün siyasi müstəqillik kifayət deyil, iqtisadi müstəqillik də lazımdır. Bəs ona necə nail olmalı? 1950-1960-cı illərdə elə görünürdü ki, hər şeyi siyasi qeyri-müstəmkələşdirmə həll edəcək. Müstəmləkəçilər çıxıb gedirdilər, həm də çox hallarda ciddi mübarizə aparmadan. Qeyri-müstəmləkələşdirmə əhəmiyyətli dərəcədə müstəmləkəçi derjavalar, qismən də amerikanlar tərəfindən stimullaşdırılırdı ki, onlar köhnə müstəmləkəçi derjavaları sıxışdırmaq və onların yerini tutmaq istəyirdilər. Sabiq müstəmləkələr “üçüncü dünyanın” müstəqil ölkələrinə çevrildilər (qərbi “birinci dünyadan” və kommunist “ikinci dünyadan” fərqli olaraq).

Tez-tez müstəmləkəçi derjavalar özləri qeyri-müstəmləkələşdirməni sürətləndirirdilər. Klassik nümunə – Bruneyin qeyri-müstəmləkələşdirilməsidir ki, burada yerli sultan britaniyalılara getməmələri üçün yalvarırdı, amma ona müstəqilliyi zorla qəbul etdirdilər. Sonra isə uzun, ədəbsiz alver oldu ki, sultan heç olmasa müstəmləkəçi administrasiyanın bir hissəsinin qalması üçün təkid edirdi, amma ingilislər öz dediklərində durdular: tam müstəqillik olacaq və heç bir güzəşt olmadan.

Müstəmləkələrin hərbi-inzibati istismarının primitiv metodları keçmişdə qaldı, həmçinin onlar qeyri-effektiv oldular. Bu, kraliça Viktoriya dövründə aydın oldu. Sipayların üsyanını yatırdıqdan sonra ingilislər Hind imperiyasını öz hakimiyyətləri altında saxladılar, qərara alınmışdı ki, Hindistan Böyük Britaniyanın büdcəsinə bir penni də ödəməyəcək. Başqa məsələdir ki, Hindistanda fəaliyyət göstərən ingilis şirkətləri vergiləri Londona göndərirdilər.

İstismar müstəmləkəçi inzibati strukturlar vasitəsilə deyil, iqtisadi kanallar vasitəsilə gerçəkləşdirilirdi.

1970-ci illərdə çoxları “qeyri-ekvivalent mübadilə” haqqında, qiymət qayçıları haqda yazırdılar. Xammal satan ölkələr, emal  sənayesi məhsulları satan ölkələrdən daha az sərfəli vəziyyətdədirlər.

Texnologiyaya nəzarət edənlər daha qabaqcıl istehsallara malikdirlər, bazarda oyun qaydalarını qəbul etdirirlər. Hazır məhsulun qiymətinə xammalın qiymətinin də daxil olmasından əlavə, həm də mürəkkəb və daha sadə istehsallar arasında parçalanma mövcuddur.

Amma bəzi strateji xammal növləri mövcuddur ki, onlara nəzarət edənlərə müəyyən imtiyazlar verir. 1973-cü ilin neft şokunu xatırlayaq. O zaman çoxları hesab edirdilər ki, nefti “üçüncü dünyanın” silahı kimi istifadə edilə bilər. Qiymət qayçıları Qərbin xeyrin deyildi. Hər şey isə növbəti ifrat yığım böhranı, bir çox “üçüncü dünya ölkələrinin” düşdüyü yeni borc asılılığı bə SSRİ-nin dağılması ilə qurtardı. Qərb üçün neft böhranından başlamış iqtisadi sikl “soyuq” müharibədə qələbə ilə başa çatdı.

Asılılığın başqa bir strategiyası “idxalı əvəz edən sənayeləşmə” ilə əlaqədardır. 1960-cı illərin sonunda “üçüncü dünya” ölkələrində sənaye coşğun şəkildə inkişaf etməyə başladı. Yerli xammalı ixrac etməmək, öz ölkəndə emal etmək olardı. Xarici sənaye əmtəələrinin idxalını ixtisar etmək və sənaye texnologiyalarını mənimsəmək lazım idi. Qısaca, istehsal səviyyəsindəki asılılığı aradan qaldırmaq lazım idi.

İlkin zamanlarda bu, uğurlu idi. Həyat səviyyəsi yüksəldi, sabiq metropoliyalara münasibətdə müəyyən müstəqilliyə nail olundu. Amma, qəribə şəkildə, bu hərəkat 1980-ci illərin əvvəllərində sönməyə başlayır. 10-15 ildən sonra idxalı əvəz edən sənayeləşmənin başlamasından sonra bir çox ölkələr əvvəl olduğu kimi asılılıqda olduqlarını gördülər. Qərb və “üçüncü dünya” arasında parçalanma qorunub saxlanmışdı. Yalnız şəkil dəyişmişdi.

Hər şey Matveyin İncilində olduğu kimi idi: kimdə çoxdursa, ona əlavə gələcək, kimdə az idisə, əlində olanları da itirəcək.

Bu, adətən onunla izah olunur ki, Şərqi Avropada və Asiya və ya Latın Amerikası ölkələrində zavodlar tikilirdi, ABŞ və Qərbi Avropada isə texnoloji inqilab,  informasiya dövrü başlamışdı.

Bu, həqiqətən də belə idi. Amma problem sadəcə olaraq texnoloji inqilabda deyildi.

Əgər bütün məsələ kompyuter və mobil telefonlarda idisə, Qərbi ötüb keçmək çətin olmazdı. Bundan əlavə, informasiya texnologiyalarını tətbiq etmək sənaye texnologiyalarından daha ucuzdur – kompyuterlər mürəkkəb istehsal avadanlığından daha ucuzdurlar, mütəxəssisələr isə xaricdə təhsil ala bilərlər. Hindistan yüksək səmərəliliyə malik informasiya sektoru yaratdı. Rusiya və Ukrayna SSRİ-dən böyük texnoloji potensialın varisi olmuşdular (və yeri gəlmişkən, bir neçə proqram təminatı şirkətlərimiz dünya bazarında kifayət qədər uğurla fəaliyyət göstərirlər). Amma yüksək texnologiyalar sektoru digər iqtisadiyyat sektorlarını ardınca çəkib aparmır. Hindistan, Ukrayna və Rusiya informasiya dövrünün tələbatlarına müvafiq məhsulu uğurla istehsal edə biləcəklərini aşkar etdikdən sonra, onlar həmçinin qərara gəldilər ki, yalnız qərb sifarişçiləri üçün ciddi şəkildə işləmək olar. Yalnız Qərbə lazım olan və onlara maraqlı olan miqdarda proqramlar yazılacaq. Strateji qərarların qəbul edilməsi mərkəzi yenə də periferiya ölkələrində deyildi.

(c) SOLFRONT.org


marksizm-ne-rekomendovano-dlya-obucheniya

Борис Юльевич Кагарлицкий

Марксизм: не рекомендовано для обучения

КАПИТАЛИЗМ КАК МИРОСИСТЕМА

 Проблема отсталости

  Роза Люксембург понимала, что каждый цикл перенакопления сопровождается экспансией буржуазной миросистемы. Но у этой экспансии тоже есть пределы и внутренние противоречия. Доказательством тому явились две мировые войны в XX веке.

   Роза Люксембург, проанализировав капитализм как открытую, расширяющуюся систему, доказала закономерность эксплуатации стран периферии странами центра. Но это означало необходимость переосмысления целого ряда идей, типичных для классического марксизма. С точки зрения ортодоксального марксизма начала XX века все страны проходят одни и те же этапы, догоняя друг друга. Просто одни отстали от других. То же самое, кстати, говорили и либералы, аргументируя этим необходимость повторения бедными странами западного опыта – гарантированный путь к успеху.

   Если Англия построила тяжелую промышленность, то спустя некоторое количество лет отставшая от нее страна Зимбабве тоже должна построить тяжелую промышленность. И в итоге станет похожа на Англию. Эта схема совершенно оправдана по отношению к Западной Европе, где Франция и Германия повторили английский путь индустриализации. Правда, уже в Германии процессы пошли немножко иначе. Но уже в Австро-Венгрии механически повторить немецкий опыт не удавалось. А уж в России тем более.

   Знаменитый Петр Струве, русский «легальный марксист» начала XX века, а потом идеолог правых либералов, когда писал в 1898 году манифест для Российской социал-демократической рабочей партии, вставил туда знаменитую фразу Энгельса, что ЧЕМ ДАЛЬШЕ НА ВОСТОК, ТЕМ ПОДЛЕЕ БУРЖУАЗИЯ. Объяснение этому странному фактору у Струве отсутствует. В самом деле, при чем здесь география?

   Разгадку надо искать не в сфере пространства, а в сфере времени. На первый взгляд одна страна за другой проходят одни и те же фазы, только некоторые – с опозданием. Но, увы, если промышленность в Германии создается позже, чем в Англии, она не может повторить структуру британской промышленности. Существует международное разделение труда, новая промышленность должна найти свое место и глобальной экономике в рамках сложившейся структуры рынка. К тому же развиваются и технологии, появляются новые отрасли. Короче, запоздалая индустриализация не равноценна повторению истории стран, выступивших пионерами капитализма.

   Другой вопрос – откуда приходит капитал. Осуществляется индустриализация на основе собственных ресурсов или надо использовать иностранный капитал? Страны центра способны не только опираться на собственные силы, но также привлечь дополнительные ресурсы за счет эксплуатации периферии – это исторический факт, в этом суть колониализма. За эти ресурсы, понятное дело, либо вообще не надо платить, либо можно платить не полную цену.

   Другое дело в странах, которые не успели к первой волне буржуазной модернизации. Оборудование все дороже, технологии все сложнее. Нужны капиталы и знания, которых в стране нет.

   Проблема не отсталости, она оказывается проблемой зависимости. «Отсталость», «зависимость», «слаборазвитость». Вот три термина, которые то и дело употреблялись применительно к подобным ситуациям. Если все дело в «отсталости», значит, надо просто ускорить экономический рост, пройти те же фазы, но быстрее. Теоретически это возможно: не нужно каждый раз заново изобретать паровую машину. Казалось бы, отставшие страны могут развиваться быстрее, догнать Запад. А затем – перегнать.

   Россия начиная с Петра Первого боролась с отсталостью. Однако этот отчаянный бег следом за Западом, несмотря на огромные усилия и жертвы, не принес ожидаемых результатов. Хуже того. Период наиболее интенсивного развития царской России – с середины 1860-х годов по 1914 год. Но за это же время в самих западных странах происходят перемены: Англия и Франция замедляют темп, Германия и Америка вырываются вперед. По отношению к новым лидерам западного капитализма отсталость России парадоксальным образом только увеличилась. Итогом оказывается катастрофа русской армии в войне против Германской империи в 1914-1917 годах.

   Объясняется это тем, что система не работает по этой логике, это не несколько параллельных дорожек, по которым можно бежать, это целостная система, в которую все включены одновременно. Только лидеры бегут по чистой дорожке.

   В 1960-е годы уже не говорят об отсталых странах. Появляется тезис о слаборазвитости. Теперь становится понятно, что нужен не только экономический рост, надо достичь определенной структурной зрелости. Но какова логика и направление развития? Кто задает приоритеты? В конечном счете речь опять идет о повторении западной модели, только теперь акцент делается не на количественные показатели, а на качественные.

   На смену концепции слаборазвитости приходит тезис о зависимости. Тут мы уже приближаемся к разгадке ребуса. Центр, который контролирует капитал, выступает источником инвестиций, новых технологий, соответственно, определяет и параметры развития зависимых стран. Там строят предприятия, которые не нужны местному населению, но в них нуждаются иностранные инвесторы, и они соответствуют уже сложившемуся разделению труда (иными словами закрепляют сложившиеся отношения).

   Политической независимости для успешного развития недостаточно, нужна независимость экономическая. Но как ее достичь? В 1950-1960-е годы казалось, что все решит политическая деколонизация. Колонизаторы уходили, причем нередко без серьезной борьбы. Деколонизация в значительной мере стимулировалась самими колониальными державами, а отчасти американцами, которые хотели вытеснить, старые колониальные державы и занять их место. Бывшие колонии стали независимыми странами «третьего мира» (в отличие от западного «первого мира» и коммунистическою «второго мира»).

   Часто сами колониальные державы форсировали деколонизацию. Классический пример – это деколонизация Брунея, когда местный султан умолял британцев не уходить, но они навязали ему независимость. Потом был долгий, неприличный торг, когда султан упрашивал оставить хотя бы часть колониальной администрации, но англичане стояли на своем: будет полная независимость, и никаких компромиссов.

   Примитивные методы военно-административной эксплуатации колоний ушли в прошлое, к тому же они оказались неэффективными. Это стало очевидным во времена королевы Виктории. Когда, подавив восстание сипаев, британцы оставили под своей властью Индийскую империю, было решено, что Индия не будет платить ни пенни в бюджет Великобритании. Другое дело, что английские компании, которые работали в Индии, отправляли налоги в Лондон.

   Эксплуатация осуществлялась не через структуры колониальной администрации, а через экономические каналы.

   В 1970-е годы многие писали про так называемый «неэквивалентный обмен», о ножницах цен. Страны, продающие сырье, находятся в менее выгодном положении, чем те, кто продает продукцию обрабатывающей промышленности.

   Те, кто контролирует технологию, обладает более передовыми производствами, навязывает свои условия игры на рынке. Мало того что в цену готовой продукции включена цена на сырье, но еще существует разрыв между сложными и более простыми производствами.

   Существуют, однако, некоторые виды стратегического сырья, которые дают определенные козыри тем, кто их контролирует. Вспомним нефтяной шок 1973 года. Тогда многие считали, что можно использовать нефть как оружие «третьего мира». Ножницы цен теперь сработали не в пользу Запада. Кончилось это всего лишь очередным кризисом перенакопления, новой долговой зависимостью, в которую попали многие страны «третьего мира», и крахом СССР. Для Запада экономический цикл, начавшийся с нефтяного кризиса завершился победой в «холодной войне».

   Другая стратегия преодоления зависимости была связана с «импортозаменяющей индустриализацией». С конца 1960-х годов в странах «третьего мира» бурно развивается промышленность. Местное сырье можно не вывозить, а обрабатывать в собственной стране. Импорт иностранных промышленных товаров надо сокращать и перенимать индустриальные технологии. Короче, преодолевать зависимость на уровне производства.

   На первых порах это имело успех. Повысился уровень жизни, была достигнута определенная независимость по отношению к бывшим метрополиям. Но, странным образом, это движение угасает к началу 1980-х годов. Через 10-15 лет после начала импортозамещающей индустриализации многие страны обнаружили себя в такой же зависимости, как и раньше. Разрыв между Западом и «третьим миром» сохранился. Изменились лишь ее формы.

   Все получалось как в Евангелии от Матфея: у кого было много, тому еще прибавится, у кого было мало, у того отнимется и то, что есть.

   Объясняется это обычно тем, что, пока в Восточной Европе и в странах Азии или Латинской Америки строили заводы, в США и Западной Европе началась технологическая революция, информационная эра.

   Это действительно так. Но проблема не только в технологической революции.

   Если бы все дело было в компьютерах и мобильных телефонах, догнать Запад не представляло бы большого труда. Больше того, внедрять информационные технологии дешевле, нежели промышленные, – компьютеры стоят дешевле, чем сложное производственное оборудование, а специалистов можно выучить за границей. Индия создала собственный высокоэффективный информационный сектор. Россия и Украина унаследовали изрядный технологический потенциал от СССР (и, кстати, несколько наших компаний по производству программного обеспечения неплохо работают на мировом рынке). Однако сектор высоких технологий не вытягивает за собой остальные сектора экономики. Более того, его собственный рост оказывается достаточно скромным. После того как Индия, Украина и Россия обнаружили, что могут вполне успешно производить продукцию, соответствующую нуждам информационной эры, они также пришли к выводу, что работать серьезно можно лишь на западных заказчиков. Писаться будут только такие программы, которые нужны Западу, и в том количестве, в котором тот заинтересован. Центры принятия стратегических решений оказались опять не в странах периферии.


Oxşar yazılar:

Baxış sayı:4654