abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Özcan Alper’lə müsahibə

Şərh

Toğrul Abbasov:

Özcan Alper’lə müsahibə

Müsahibə 2009-cu ilin sentyabrına aid olsa da, ilk dəfə saytımızda dərc olunur.

Sonbahar filmi haqqında “Bu film mənim vicdan borcum idi” deyirsiz. Niyə?  Nə idi sizin bu borcunuz, kimə idi ?

Belə deyim…Əslində başdan başlasaq Yusifin Sonbahardakı hekayəsi bir nəslin hekayəsidir. Bu, keçid dövründə, arada qalan bir nəsildir. Niyə keçid dövrü? Çünki SSRİ- in dağılması təkcə həmin ölkələrə, həmin ölkələrdə yaşayan insanlara təsir eləmədi, bütün dünyaya təsir elədi. SSRİ varkən, SSRİ-yə görə dünyada sosial dövlət deyə bir şey ortaya çıxmışdı. Ancaq SSRİ dağıldıqdan sonra hər şey çox daha sürətli yaşanmağa başladı. Kapitalizm, liberalizm çox daha vəhşiləşməyə başladı. Türkiyə onsuz da arada qalmış, tam kapitalistləşə də bilməmiş bir ölkə idi, elə də bir problemi var idi Türkiyənin. Və Türkiyədə bu dövrdə bütün hər şeyə baxmayaraq sosializm adına, bu əzici və ordu rejiminə qarşı mübarizə aparan bir nəsil var idi. Məsələn həbsxanalarda 10000-ə yaxın insan var həmin dövrdə.Belə bir şəraitdə dövlət artıq o insanların həbsxanalarda da rahat olmalarını istəmirdi və 2000-ci il 19 dekabrında Türkiyənin Kipr əməliyyatından sonra gördüyü bəlkə də ən böyük hərbi əməliyyatını həyata keçirdi. Əsgərlər, polislər eyni gün, eyni saatda müxtəlif şəhərlərdə 30-dan çox həbsxanaya hücuma keçdi və 100-dən çox insan öldü, ölüm aclıqlarında şikəst qaldı. Və bunlar dövlətin öz həbsxanalarıdır, fikirləşəbilirsiz? Yəni bir növ bir nəsli bitirdilər. Mən də həmin nəslə məxsus, Gürcüstanla sərhəd olan bir rayonda doğulan, İstanbulda təhsil alan və hadisələrin içində olan biri idim. Mən orda itirdiyimiz şeyi, həyat içərsində itirdiyimiz şərəfli duruşu insanların yadına salmaq, səsimizi eşitdirə bilmək istəyirdim. Bunun ikinci tərəfi isə, SSRİ-də olanları, sosializm inşasının bir yerdən ayrı bir yerə getməsini, o bürokratiyanı, burdakı sosialistlər uzun müddət ya görmədi ya da görməməzlikdən gəldi. Yəni bir tərəfdə Sovetlər dağıldıqdan sonra sosialist olan bir gənc oğlan, digər tərəfdə Sovetlərin dağılmasını və azadlığa qovuşmağı arzulayan bir gənc qadın. Ancaq Sovetlər dağıldıqdan sonra kapitlizmin ən vəhşi halının ortasına düşən – öz bədənini satmaq məcburiyyətində qalan bir gənc qadın. Yəni mən bu iki tərəfi də göstərmək istəyirdim. İnsanlar bunları görsünlər, danışsınlar, başa düşsünlər istəyirdim.Və bütün bunlara baxmayaraq da insanın azadlıq axtarışının heç vaxt bitməməli olduğunu da vurğulayaraq.

Elə isə sizin sənət anlayışınızda sənətçinin cəmiyyətdəki rolu və xalqı qarşısındakı borcu mühüm yer tutur deyə bilərikmi?

– Əlbətdə. Ancaq onu belə deyim, mən heç vaxt sənəti bir vasitə olaraq görməmişəm. Bu cür bir səhvliyə də yol verilir. Məsələn…

Təbliğat kimi ?

Hə, bir təbliğat kimi, bir vasitə kimi. O mövzuda həssasam. Yəni sənətin estetik mənada öz içində bir məqsədi var. Onsuz da siz bunu eləyə biləndə, bu həm cəmiyyətə , həm də insana yönümlü olacaq. Necə olur-olsun sənət insanın içindəki yaxşını və gözəli ortaya çıxarmaq üçündür, onu gözəlləşdirmək üçündür. Əgər siz öz hekayənizi danışmaq, toplumu anlamaq və başqalarını da başa düşmək istəyirsinizsə, hekayəniz nə qədər fərdi olur olsun onun mütləq bir toplumsal tərəfi də olacaq. Məsələn mənim filmimi fikirləşək, iki nəfərin – Yusif və Ekanın – hekayəsidir bu. Ancaq Yusif təkcə öz fərdi həyatının Yusifi deyil ki, əksinə 80 illik bir ölkə tarixi var onun arxasında,  özünün yaşamadığı Sovetlərdən əks olunanlar var onda. Hətta bütün istibdad və totalitar rejimlərində azadlıq üçün mübarizə aparmış bütün insanlardan bir şey var. Nə bilim, bəlkə də Avropadakı İntibahdan, Aydınlanmadan yaxud 1910-cu illərdəki Qazaxıstanda, Azərbaycanda mübarizə aparmış bir fəhlə liderindən bir şeylər var. Ona görə də mən “ sənət heç bir şey anlatmaq məcburiyyətində deyil”, “sənət fərdiyyətçidir”, “ mən sənətimi icra edirəm, başa düşülüb düşülməmək mənim problemim deyil” sözlərinə inanmıram. Bu bir qaçışdır. Əsas ideolojik olan da budur. Burjua ideolojiyası. Yəni onlar sənətçilərin cəmiyyətin yanında olmağını istəmirlər. Tarix boyu bütün müqtədirlər ən çox  sənətçilərdən, ziyalılardan, yazıçılardan, elm adamlarından qorxub. Ona görə də onlara siz qarışmayın, öz həyatınızı yaşayın deyirlər. Hətta onlara cəmiyyətin digər hissələrindən daha fərqli yaşaya bilmələri üçün fürsət də verə bilərlər. Məsələn sizə çox sadə bir nümunə verim. Sonbahar kinosu dünyada bir çox yerdə göstərildi. Bunların içərisində keçmiş Yuqoslaviya ölkələri, Balkan ölkələri, Sovet ölkələri də var. Yaxud Avropadakı festivallarda burdan gələn insanlarınan çox qarşılaşıram. Təbii ki, çoxu da sənətçilər, rejissorlar, jurnalistlərdi. Və görürəm ki, hamısı da indiki sistemi dəhşət çox sevirlər. Mən də onlara deyirəm ki, əlbətdə ki, siz bu sistemi əvvəlki ilə müqayisədə daha çox sevərsiz çünki gəlirsiz Avropanı gəzirsiz, 5 ulduzlu otellərdə qalırsız, hər gecə partilərdə iştirak edirsiz və s. Yəni ölkənizdəki digər insanlardan fərqli bir həyat yaşayırsız. Bunu mən də yaşaya bilirəm. Ancaq Türkiyədə insanlar 500 dollar üçün 1 ay işləmək məcburiyyətindədir. Təbii ki, bu sistem sənətçiyə, ona-buna yaxşı görünəcək, bəs sən öz ölkəndəki digər çoxluğu fikirləşə bilirsənmi? Sən təkcə özünümü fikirləşirsən, yoxsa bütün xalqımı? Bax, orda bir vicdan məsələsi ortaya çıxır. Məsələn Ermənistanda bir rəsm sərgisində gördüm – 75 yaşında bir ahıl qadın 100 dollar üçün səhərdən axşama kimi ayaq üstə dayanır. Niyə? Yaxud Görcüstanda, Ermənistanda baxırsan bir tərəfdə mənim Türkiyədə görmədiyim ciplər var, ancaq insanlara baxırsan dəhşətli yoxsulluğu onların gözlərindən görürsən. Əgər sən bunları görmürsənsə və sənin vicdanın yoxdursa onda sən heç sənətlə məşğul ola bilməszən.

Onda sənətin siyasiliyinə gələk.  Bizim “siyasi kino” olaraq bildiyimiz , vərdiş elədiyimiz kinolar var. Deyək ki, Godardın bir qisim kinoları, Ken Loachun, Kosta Qavrasın kinomatoqrafiyasi, yaxud türkiyədə Yılmaz Güneyin kinoları və s. Sizin kino da bir növ siyasi kinodur, ancaq bunlardan çox fərqlidir.  Siz siyasi kinoya necə baxırsız ?

Açığı mən siyasi kinonu çox dar çərçivədə görmürəm. Mən daha çox sənətçinin öz mövqeyinin siyasiliyinə inanıram. Yəni sənətçi və onun ortaya qoyduğu sənət nümunəsi bir-birindən qopardılmış şeylər deyil. Verdiyiniz nümunələr mənim də çox sevdiyim rejissorlardı və kino tarixi üçün çox əhəmiyyətlidirlər. Yılmaz Güney bizim hamımız üçün bir mihəng daşıdır. Amma bir sənətçi olaraq siz də öz üslubunuzu ortaya çıxarmalısız. Mən daha çox şeirdən, ədəbiyyatdan qidalanıram. Buna görə də mənim üçün deyək ki, Puşkin, Lermontov, Yesenin çox əhəmiyyətlidir. Yaxud Nazim Hikmət. Yəni mən bütün o siyasi hekayələrin içərisində bir insanın ağlından və ürəyindən keçənləri anlatmaq istəyirəm. Daha lirik bir kino çəkmək istəyirəm. Digər tərəfdən “siyasi kino” terminini də  çox müzakirə eləməliyik. Sovetlərdəki sosialist realizimi, bir sənət əsərinin sırf toplumçu olmasını və s. Səhv eləmirəmsə 1934-cü ildə SSRİ Yazıçılar İttifaqının iclası var məsələn…

Hə, orda sosialist realizmin rəsmi elanı…

Hə, məsələn Türkiyədə siyasi sənət deyəndə o baxışın çox anqajmanı oldu. Onları da danışmalıyıq. Orda da səhvlik var. Bir sənət əsərinin toplumçu olmağı, siyasi olmağı onu müsbət eləməz. Yəni bir şeyin mövzusu siyasidir deyə bu onu siyasi eləməz. Əksinə mənim siyasi kinodan başa düşdüyüm bir insanı təsvir edərkən belə onun vicdani məsuliyyətini duymaq və tamaşaçıya estetik olaraq həzz verərkən, onu həyatı haqqında da düşünməyə vadar eləməkdir.

Yəni özünüdərk?

Bu sırf siyasi mənada özünüdərk olmaya da bilər. Onu öz həyatı haqqında bir şeyləri fikirləşməyə vadar eləməsi, onu gözəlliyə yönləndirməsi… Və bunları da, eyni  sosializm kimi müzakirə eləməliyik. Yəni tam açıq, sərhəd qoymadan. SSRİ-də yaxşı olan nə idi, pis olan nə idi bunları danışmalıyıq. Çində adı kommunist olsa da ən vəhşi istismarın olduğunu, ya da Kambocada olanları. Bunları ən birinci sosialistlər görüb göstərməlidirlər.

Yaxşı siz kino estetikasına  həssaslıqla yanaşıb, çox əhəmiyyət verirsiz. Həmçinin hekayəniz də sizin üçün “vicdan borcum” deyəcək qədər əhəmiyyətlidir. Bəs kinonu çəkərkən bunların hər hansı birinə xəyanət eləmək qorxusu, səhv başa düşülmək təhlükəsi oldumu? Bu ikisini hələ ilk kinonuzda birləşdirmək riskli deyildi?

Bu risk əlbətdə var idi. Bu çox incə bir xətt idi. Ancaq bunun öhdəsindən gəlmək üçün, ilk kinom da olduğu üçün daha çox çalışdım. O dediyin iki şey haqqında daha çox düşündüm. Yusifi fikirləşərək, Ekanı fikirləşərək, özümü onların yerinə qoyaraq. Real həyatdakı yusifləri, ekaları incitməyəcəyim, əksinə yaralarına məlhəm sürülmüş kimi hiss etdirəcəyim şəkildə hekayəni qurdum. Bu həssaslığa fikir verdim. İkinci olaraq da kino həm də bir usta-şəyird münasibətidir, bir təcrübədir. Bu kinodan əvvəl mən 10 il müxtəlif rejissorların köməkçisi (ikinci rejissor) olmuşam. Hekayəni yazdıqdan sonra da tamamilə mən bu hekayəni ən gözəl və fərqli şəkildə kinoya necə gətirərəm onun haqqında  fikirləşdim və çox çalışdım. Ancaq təbii ki, o risk həmişə var idi, bacarmaya da bilərdim.

Nə qədər müddət işlədiniz kino üzərində?

5 il. 2003-cü ildə başlamışdım .

Nələr eləyirdiz, necə hazırlaşırdız kinoya ?

Təbii ki, arada həyatımı keçindirə bilmək üçün başqa işlər də görürdüm, ancaq çox uzun müddət ssenari üstündə işlədim. İnsanlarla üzbəüz görüşdüm, həqiqi yusiflərlə, həqiqi ekalarla görüşdüm, onlardan müsahibələr götürdüm. Bu mövzu haqqında çox oxuyurdum, siyasi psixologiyadan tutmuş estetikaya qədər. Məsələn ekspressionist rəsm haqqında hazırlaşdım…

Hiss olunur, çox gözəl pastoral səhnələr var…

Kino əslində sənətlərin qovuşması olduğu üçün mən də digər sənətlərdən çox qidalandım –  fotoqrafiyadan da, musiqidən də. Məkanları uzun müddət əvvəldən tapdım. Aktyorların, aktrisaların seçimi, onlara dil öyrədilməsi, nəbilim ən kiçik estetik detallarla belə maraqlandım.

Sizin kinoda bir də Angelopulos estetikasına yaxınlıq duyulur. Necə, Angelopulos təsirləndiyiniz rejissorlardandı? Ümumiyyətlə, hansı rejissorlardan təsirlənirsiz?

Dediyin kimi Angelopulos həm üslub olaraq, həm də tematik olaraq təsirləndiyim rejissorlardandı. Ancaq deyək ki, Antonioni də mənə başqa cür təsir edir. Çünki bu cür rejissorların kinosunu ən sadə tamaşaçıya da, ən intellektual tamaşaçıya da göstərsən ondan bir həzz alır. Əlbətdə ki, sən başqa cür həzz alassan, bir kənd adamı başqa cür, ancaq əsl sənətin, dünya sənətinin belə bir tərəfi var – hamı ondan zövq alır. Bundan başqa Rus ədəbiyyatı və kinosu da mənim üçün əhəmiyyətlidir. Məsələn Tarkovski. Yaxud Kalatozov. Onun “Durnalar Uçarkən”ini bilirsən yəqin ki. Ya da “Mən Kubayam” deyə bir filmi var, o dövrdə o estetika və üslubu necə birləşdirib heyrət eləyirəm.

Bir də “Sonbahar”da mənim üçün əsas olan digər şey, mövzunun çox əlverişli olmasına baxmayaraq melodrama tələlərinə düşməməyiniz. Yəni məsələn bu kino yenə bir siyasi qayıdış hekayəsi olan “Babam və Oğlum”la  müqayisə olunur, ancaq onun düşdüyü melodrama burda yoxdu. Hekayənin quruluşundakı tipik bir fərqə belə baxsaq, məsələn orda oğlan kəndinə qayıdır və ilk məhəbbətiylə qarşılaşır. Biraz ortalama tamaşaçıya hesablanmış “nakam sevgi” klişesi. Burda isə kəndə qayıdır və bir fahişəyə vurulur. Yəni uçurumun kənarındaykən belə yeni bir duyğuyla sarsılır. Ordakı sulugözlülüyün yerinə məncə burda çox daha sərt və dərin duyğular var. Ümumiyyətlə kinonun melodrama meyl eləməsinin qarşısını almaq çətin olmadı ki ?

Dediyin düzgündür. Yəni ölmək üzrə olan gənc bir adamdan bəhs edirsən, çox melodramik olabilər. Ancaq mən kinomu melodramdan çox bir ağıya yaxınlaşdırmağa çalışdım. Yaxud tamaşaçını istismar eləmədim. Ağlayabiləcəkləri səhnələri kəsdim, davamlı geri qaçdım. Yadındadırsa araya həqiqi görüntülər qoyub az qala sənədli kino kimi tamaşaçını yadlaşdırmağa çalışdım. Yəni bu görüntülərlə o cənnət kimi yerdə  onun cəhənnəmdən gəldiyini verməyə çalışdım. Bəlkə bu da bizim şansımızdır ki, biz sadəcə bir yerdən qidalanmırıq. Bir Azəri yazıçı da, bir Erməni yazıçı da, yaxud bir Alman, bir İtalyan da  bir Türk yazıçı kimi bizə yaxın ola bilir. Burda da biraz mənim Marksist estetika haqqında çox oxumuş olmağım işimə yaradı. Hətta deyərdim ki, kinonun alt qatının qurulmasında bunun çox təsiri oldu.

Kinonun göstərilməsi məsələsindən danışaq biraz da. Bildiyiniz kimi Hollivud və auetuer kinosundan başqa bir də “Üçüncü Kino”çular var və onların auteur kinosuna gətirdikləri ən böyük tənqidin kinonun göstərilməsi məsələsində olduğunu görürük. Yəni deyirlər ki, kinonu nə qədər müstəqil çəkməyə çalışırsan çalış, axır başı sistemin kinoteatrlarında göstərəcəyini , onların tamaşaçısına üz tutacağını bildiyin üçün bu səndə bir avtosenzor yaradır və sən müstəqil olabilməzsən. Bu tənqidlə bağlı nə deyə bilərsiz ? Kinonu çəkərkən sizin də belə narahatçılıqlarınız oldumu? Bir də onu əlavə etsək ki, sizin kino da təxminən 150 000 min tamaşaçı toplayıb…

– Əslində universitetlərdəki, dərnəklərdəki əlavə baxışlarla 300 000…

300 000. Yəni bir sənət kinosu üçün çox yüksək rəqəmdi. Türkiyədə sənət kinoları 5-10 min, ad çıxarmış N.B. Ceylanın, Z. Demirkubuzun kinoları belə 30-40 min tamaşaçı toplayır. Onda bu necə oldu? Yəni ümumən kinonun göstərilməsiylə bağlı fikirləriniz ?

Açığı mən kinonu çəkərkən elə şeyləri – sistemin kinoteatrları filan fikirləşmədim. Kino bir mədəniyyət sənayesidir və sizin dediyiniz kimi kinoları da sistemin kinoteatrlarında göstəririk. Biz də bu sistemin içində yaşayırıq və sistemin içində dolaşmaqdan da qorxmuram. O cür qaydalarım da yoxdu. Əksinə, bu sistemin içində nə qədər imkan varsa onlardan istifadə etmək lazımdı. Ancaq biz biraz başqalarından fərqli şeylər də elədik. Bizim kino mövzusuna görə sol və sosialistlər tərəfindən sahiblənildiyi üçün bir çox universitetdə, dərnəkdə, həmkarlar ittifaqlarında bizim də iştirak etdiyimiz yığıncaqlar, baxışlar oldu…

Bu sizi biraz üçüncü kinoçulara yaxınlaşdırır elə…

Elədir. Yəni kino çəkildikdən sonra qurtarmadı əslində. 5-6 ay bu cür davam elədi. Hətta hələ də davam eləyir. 1 ay əvvəl mühəndislik tələbələrinin düşərgəsinə getdik, kinonu göstərdik Səninlə danışdığımız bir çox şeyi orda onlarla da danışdıq. Yəni bu cür şeylərin təsiri oldu deyə düşünürəm.

Bəs Türkiyədə sol çevrələrin reaksiyası necə oldu kinoya qarşı ? Çünki mən kinoya keçən il İstanbuldakı premierasında baxmışdım və ordakı çıxışlarda, yaxud orda söhbətləşdiyim insanlarda bir həyəcan görürdüm. Bir növ insanların özləriylə barışmağı var idi. Yəni bu mənada bir toparlanma təsiri oldumu ?

Bəli, bir məğlubluğu anlatmasına baxmayaraq, o məğlubluğun içində bir mübarizəni də anlatdığı üçün mənim də gözləmədiyim bir sahiblənmə oldu. İnsanlar, Yusif öz övladları, öz qardaşlarıymış kimi davranırdı. Sənətin gözəlliyi və gücü də burdadır bəlkə də, sən iki nəfərin hekayəsini göstərirsən, ancaq bir çox insan onu öz hekayəsi kimi görür. Və bu fərqli-fərqli yerlərdə oldu. Məsələn Bankoq Kino Festivalında göstərildi. Bir Bankoqlu, sosialist idi deyəsən “ Çox pessimist deyilmi bu?” dedi. Ancaq sonra bir Rus qadın söz aldı, Krasnodardan imiş, əvvəl “bu mövzu –  yəni qadınların seks işçiliyi, fahişəlik –  çox istismar olunan bir mövzu olmasına baxmayaraq siz çox həssaslıqla yanaşmısız” dedi, “və mən bir qadın kimi qırılmadan baxa bildim kinoya”dedi. Və onun dediyi bir şey var idi ; O,  “yox” dedi “burda pessimizm yoxdu, əksinə içimə ümid doldu” dedi. “Bunu fərqli şəkildə eləmisiz, təbiətlə, başqa şeylərlə” dedi… Yəni pessimist kimi görünsə də əslində elə deyil. Psixologiyada var, siyasi psixologiyada da var – əgər sən bir ağrı yaşamısansa normal olan sənin onun yasını saxlamağındı. Yəni bu yası saxlamamaq daha pisdi. Bu kino da biraz elə oldu deyəsən, bir yas saxlayərkən, ağlayarkən biraz daha təmizlənib daha yaxşıya gedirsiz.

Rus qadın demişkən, mənə bir də keçmiş Sovet ölkələrindəki insanların reaksiyası maraqlıdır. Filmdə belə bir epizod var idi, Eka təəccüblə Yusifə “sən həyatının 10 ilini sosializmə inandığın üçünmü həbsdə keçirmisən ?” deyirdi. Estoniyada, Gürcüstanda da festivallarda  iştirak eləmisiz, ordakı reaksiyalar  necə idi ? Onlar da Eka kimi təəccüblənirdilərmi?

Bilirsən, bu işin yaxşı tərəfi odur ki, bu tərəfdəkilərə o tərəfi göstərərkən, o tərəfdəkilərə də bu tərəfdəkiləri göstərirsən…Bəli, Türkiyədə ziyalıların, sənətçilərin sosialist olduqları üçün illərcə həbsxanalarda qalmasına çox təəccüblənirdilər. Ki, hələ də çox kiçik şeylərdən həbs oluna bilirlər. Bu birincisidir. Ikincisi də mənə verdikləri ilk sual “Siz hələ də sosialistsiz?” olurdu. Mən “Sosialistəm” deyəndə əvvəlcə zalda soyuq bir külək əsirdi, ancaq sonra danışmağa başlayanda yavaş-yavaş başa düşməyə başlayırlar əslində. Məsələn Lokarno Kino Festivalında yarışırdıq. Mühüm festivaldı və ilk beynəlxalq mükafatımızı da ordan almışdıq. Ordaykən Macarıstandan bir televiziya müsahibə götürmək istədi və mənə belə bir sual verdilər :” Biz” dedilər “ indiyə kimi Türklərdən təkcə köç hekayələrinə baxmışdıq, ancaq bu dəfə bir iç köç hekayəsi var. Və burdakı adam –Yusif- çox yaxşı, çox insancıl adamdı, ancaq siz götürüb onu sosialist eləmisiz” dedilər. Mən də “Bəli, sizin buna etirazınız var ?” dedim. “Necə olur” dedilər, “siz  insanlara bu qədər acılar yaşadan sosializmi hələ də müdafiə edirsiz ?”. Mən də onlara Yusifin istədiyi sosializmlə Sovetlərdəki sosializmin heç bir əlaqəsi olmadığını, əgər Yusif  SSRİ-də yaşasaydı orda da o sistemə etiraz edəcəyini, ona qarşı mübarizə aparacağını və böyük ehtimalla orda da həbsxanaya atılmış olacağını dedim.

Ya da başqa bir maraqlı şeyi Estoniyada yaşadım. Tallin universitetində kino tələbələriylə görüşümüz oldu. Onlardan “Sosializm haqqında nə fikirləşirsiz ?” deyə soruşdum təbii ki, hamısı “çox pis” dedi. “Yaxşı” dedim “ baxın bizim Türkiyədə bir çox şəhərdə kinoteatr yoxdu, mədəniyyət evi yoxdu, ancaq sizin burda sovetlər vaxtı tikilmiş 2000-3000 nəfərlik inanılmaz teatrlarınız, zallarınız var. Tez götürüb adını da dəyişdirib Coca-cola zalı eləmisiz. Sizcə bütün bunlar təsadüfən var burda ?” dedim. Sonra “Bəs” dedim “sovetlər vaxtı sizin ananız bir ev alabilmək üçün bütün həyatı boyu pis çixmasın it kimi işləyirdi?” “Yox” dedilər? “Hamının nəqliyyat haqqı, pulsuz səhiyyə sistemi, pulsuz kommunal istifadə vs. var idi?” dedim “ bəli” dedilər. İndi bütün bunları əldə etməyin necə çətin olduğunu da görürsüz, bəs onda niyə SSRİ –də hər şey pis idi deyirsiz. Sonra sosial dövlət nədir deyə soruşdum, içlərindən biri “ Deyəsən İsveçrə kimi ölkələrə deyirlər ” dedi. Yəni vəziyyət belədir. Onları da qınamıram, onları da başa düşmək lazımdı başqa bir dünyadan çıxıblar, bir çox şeyi görməyiblər, yaşamayıblar…

Artıq yaşamağa başlayıblar…

Hələ təzə-təzə. Hələ bunun çox daha böyük ağrılarını görəcəklər. Şəhərləri talan eləyəcəklər. Yerevana 3 il bundan əvvəl getmişdim bir də indi getdim, baxırsan bir tərəfdə bir xeyli təzə göydələnlər zad tikilib, ancaq bir tərəfdə də küçələrdə evsizlərin, dilənçilərin necə çoxaldığını görürsən. Məsələn Amerikaya getmişdim Nyu-York Kino Festivalına. Xəstələndim orda, ölürəm. Ordakılara “xəstəxanaya gedək” deyirəm “gedə bilmərik” deyirlər “sənin siğortan yoxdu, xəstəxanalara da pulumuz çatmaz”. Yəni fikirləş, dünyanın ən azad, ən nəbilim nə ölkəsi sayılır. Bax, sosializm mənim üçün buna görə lazımdı. Mən rejissoram, mən həyatımı rahat yaşaya bilərəm, ancaq bütün cəmiyyətin mənfəətini fikirləşəndə onun yaxşı tərəflərini görməyə başlayırsan. Biraz hardan baxdığına bağlıdı bu. Ancaq onu da deyim ki, sosializm adına edilən səhvləri də açıq-açıq demək lazımdı. Xüsusilə ordakı sosialistlər insanların qarşısına təzədən çıxanda keçmişin səhvlərini deyə bilməlidirlər, özünütənqiddən başlamalıdırlar.

Yaxşı, yenə kinoya qayıdacaq olsaq. “Bu bir Qafqaz kinosudur” da deyirsiz, necə fikirləşirsiz Azərbaycanlı tamaşaçılar da bu kinonu özününküləşdirə bilərmi ?

Bəli, mən elə fikirləşirəm. Bunu hiss elədim. Bunu Gürcüstanda, Ermənistanda hiss elədim, Azərbaycanda da eyni şeyin olacağını fikirləşirəm. Hətta Batumidəkı festivalda Azərbaycandan gənc rejissorlar da var idi, onlar da buna oxşar şeylər dedilər. Çünki sərhədlər kimlərinsə müəyyənləşdirdiyi sərhədlərdi və mən insanlara sərhədlərə görə baxmıram. Bir Türk qədər bir Rus, bir Erməni, bir Azəri, bir İranlı da mənə yaxın, dost ola bilər. Əsas olan onun necə insan olduğu, həyata necə baxmağıdı. Kinodakı hadisələr də Şərqi Qaradəniz sahillərində, Qafqaz bölgəsində yaşanır və mən insanları müəyyənləşdirən şeyin onun etnik köklərinin deyil yaşadığı coğrafiyanın olduğunu  fikirləşirəm. Yusifi, Ekanı var edən də o coğrafiyadı, o təbiətdi. Mən kinonu çəkəndə də o təbiəti, o işığı, o havanı, o görüntünü, və s. Qafqaz olaraq fikirləşərək səhnələri qururdum, ona görə də elə deyirəm “bu bir qafqaz kinosudur”.

Bəs Azərbaycanda hər hansı festivaldan dəvət almısız?

Almışıq. Festivalın adı indi yadımdan çıxıb, ya Oktyabr ya da Noyabr ayındadı. Mənim gəlib gələ bilməyəcəyimi də soruşurdular. Kinonu paylayan şirkət lentlərini göndərəcəkdi, göndərdilərmi, qatıldıqmı festivala dəqiq bilmirəm. Yəni son vəziyyət nə yerdədir xəbərim yoxdur, mənə  məlumat verməyiblər. Ancaq çox istəyirəm orda da insanların bu kinoya baxmasını, danışmasını, müzakirə eləməsini. Kaş ki, fürsət olsaydı Azərbaycanda, Gürcüstanda, Ermənistanda normal kinoteatrlarda göstərilsəydi. Ancaq oralardakı kinoteatrların vəziyyətinin indi çox bərbad olduğunu da bilirəm…

Sentyabr, 2009

Toğrul Abbasov

(c) www.solfront.org


Oxşar yazılar:

Baxış sayı:10444