abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

İnqilabın tarixi nə zaman başlanır?

Şərh

револт2

İlya Burdaytskis

Yenicə başlamış inqilab dərhal, qəti şəkildə tarix və siyasətin, indiki və keçmiş əlaqələrinin birbaşa təcrübəsi, onun ötürülməsi yolları ilə bağlı məsələni qaldırır. Bu istəklə çıxış edərək, hal-hazırda baş verən inqilabda oturuşmuş tarixi əsaslar tapmaq mümkündür və bunda heç bir qəbahət yoxdur. Axı müqayisə edilən inqilabi kompozisiyaların tarixə nəzərən energetik axtarışının arxasında mövcud inqilabda – müntəzəm olaraq dəyişən şəraitlərdə, hərəkata rəhbər tapmaq cəhdi dayanır. Əslində bizim bütün inqilabçı sələflərimiz belə etmişdilər.

2011- ci ildə inqilab aktual siyasi lüğətə qayıtdı. Tarixə məxsus bir anlayış kimi qəbul etdiyimiz inqilab bu gün yenidən, bizim nəslin şahidi və iştirakçısı olduğu hadisələr sırasına daxil olur.

Yenicə başlamış inqilab dərhal, qəti şəkildə tarix və siyasətin, indiki və keçmiş əlaqələrinin birbaşa təcrübəsi, onun ötürülməsi yolları ilə bağlı məsələni qaldırır. Məsələn, “ərəb baharı”nı avropalı müşahidəçilər bir çox tarixi müqayisələrlə, oxşarlıqlarla qarşıladılar. Kim isə İrandakı “Yaşıl inqilab”ı , bir başqaları rusların fevral və oktyabr inqilablarını xatırlatdı, Tarık Əli (1) isə ümumiyyətlə baş verənləri 1848-ci ilin ümumavropa inqilab dalğası ilə müqayisə etdi (yeri gəlmişkən, bu, birmənalı şəkildə yeni “Kommunist manifesti” tələbi məsələsini ortaya çıxarırdı).

Bu istəklə çıxış edərək, hazırda baş verən inqilabda oturuşmuş tarixi əsaslar tapmaq mümkündür və bunda heç bir qəbahət yoxdur. Axı müqayisə edilən inqilabi kompoziyaların tarixə nəzərən energetik axtarışının arxasında mövcud inqilabda – sürəkli dəyişən şəraitlərdə, hərəkata rəhbər tapmaq cəhdi dayanır. Əslində bizim bütün inqilabçı sələflərimiz belə etmişdilər. İngilis levellerləri incil obrazlarına, fransız yakobinçiləri antiklərə, bolşeviklər isə öz növbəsində yakobinçilərə müraciət etmişlər. Bu cür tarixə müraciətlərdə heç də hər zaman özünü qədim Roma respublikaçıları və müasir fransız respublikaçıların eyni dərəcədə məxsus olduğu böyük tarixə yazmaq ehtiyacı dayanmamışdır. Marksın yazdığı kimi: “Ölü inqilabların dirilməsi keçmiş inqilabların təqlid edilməsinə deyil, yeni mübarizənin genişlənməsinə xidmət edir… onun gerçəklikdəki həllindən yayınmaq üçün deyil, mövcud məsələni təsəvvürlərdə böyütmək üçündür…ortada inqilabın bir kabusunun gəzişməsi üçün deyil, yenidən inqilabi ruhun əldə edilməsi üçündür”. (2)

Tarixə bu maraq bilavasitə siyasi fəaliyyət təcrübəsi ilə, bu günün, cavabları öncədən bilinməsi arzulanan sualları ilə daha çox əlaqəlidir. Qeyd etmək vacibdir ki, əlbəttə, söhbət tarixin dərslərindən çıxarılan şübhəli tərcübədən yox, baş verənlərlə ələqədar olaraq öz şəxsi məsuliyyət hissi ilə, başqasının oxşar həyəcanını müqayisə etmək cəhdindən gedir. Öz növbəsində, qərar qəbul etmiş inqilabçılar inqilabdan xeyli əvvəl yazılmış tarixin aşkar məhsulu idilər.

Əslində hər bir inqilabi dəyişiklik demək olar ki, hər zaman praktiki olaraq tarixşünaslığın həllolunmaz probleminə çevrilmişdir. İstər rus, istərsə də fransız inqilabı keçmiş qaydaların xüsusiyyətlərini ümumiləşdirərək və özünü yeni eranın başlanğıcı elan edərək hətta məğlubiyyəti yaşadıqda belə keçmişin bir parçasına çevrilmək istəmirdi. İnqilabda əks olunan fərdi və kollektiv siyasi iradə o qədər güclü idi ki, o özünün, tutulan barrikadaları yenidən işğal etməyə məcbur qalan varislərinə də ötürülürdü. Tarixçiyə ya bu yarımçıq döyüşdə iştirak etmək, ya da Fransua Furye (3) kimi onun güzəştsiz tarixiləşdirilməsində təkid etmək, bununla da inqilabı qırılma nöqtəsinə qədər danmaq və inqilabi dəyişikliklərin əsas mahiyyətinə şübhə yaratmaq qalırdı.

Belə ki, böyük Fransa inqilabı heç bir vəchlə ən azı yarım əsr boyu davam edərək cəmiyyəti iki barışmaz tərəfə parçalamış “sadə” tarixi hadisə olmaq istəmirdi. İnqilabın yaratdığı qarşıdurma xətti həm siyasətdə, həm də gündəlik həyatda əks olunurdu. Bu postinqilabi fəaliyyət Fransanı iki hissəyə parçalamışdı: royalist və respublikaçı, sekulyarist və katolik. Onların münaqişələri daima ayrı- ayrı ailələrin şəxsi tarixlərində böyük və kiçik siyasi və mədəni qarşıdurmalar şəklində davam edirdi. Belə münaqişələr olmasa, XIX əsr fransız ədəbiyyatı mümkün olmazdı, eləcə də milli tarixşünaslığın da yaranması məhz həmin əsrə təsadüf edir. Mişle və Lamartin, Tena və Joresə görə, inqilab heç vaxt keçmişə aid olmayıb, o keçmişin bitdiyi və bu günün başladığı hadisə olaraq qalmışdır.

İnqilab tarixi bu şəkildə yazıldığı halda, elmi problem səviyyəsinə gətirilə bilməzdi. Pozitivizm dövründə, tarixçilərin keçmişi “həqiqətdə olduğu kimi” yazmağa cəlb edildiyi bir zamanda, inqilab istisna doğuran səbəb olaraq qalırdı. İnqilaba etinasız, elmi cəhətdən yanaşmaq üçün özünü,tarixçini əhatə edən bütün mühüm real fraqmentlərlə dolu hadisələrin çəkiciliyindən azad etməlisən.

Lakin tarixçinin siyasi özünü təyinindən azad olunmuş həqiqi inqilab tarixi faktların qərəzsiz izahından ibarət deyildi. Müstəqil tədqiqatçının vəzifəsi daha iddialı idi – inqilabı, ölkənin və dünyanın müqəddəratını dəyişmiş bənzərsiz hadisə kimi qiymətləndirilmədən məhrum etmək lazımdır. İnqilabdan bəşəri iddiaları, onun messian tələblərini və tarixi unikallığını ayırmaq lazım idi. Milli tarixin bir parçası olmaq üçün inqilab yeni dünyanın başlanğıcı olacaq özünüdərk xüsusiyyətini itirməli idi. Daha dəqiq desək, ümumiyyətlə, özündə iştirakçıların fikir və iddialarından başqa heç nəyi əks etdirməyən özünüdərkdən xilas olmalı idi. Beləliklə, elmi missiyanın bu cür dərkinə müvafiq olaraq, inqilab haqqında istənilən dəlil sadəcə işlərin mahiyyətini kölgələyə bilər, bu da yalnız mütləq faktların subyektiv təcrübəni əvəzlədiyi zaman aşkar olacaqdır. Bu faktlar bizə böyük yüksəklikdən tarixi landşafta baxmağa, iştirakçının həyəcanlı baxışlarının sadəcə çatışmazlıqları gördüyü yerlərdə əlaqə və ardıcıllığa diqqət yetirməyə imkan verir.

Aleksis de Tokvil (4) öz vəzifəsini məhz belə dərk edirdi. O, bunu ilk dəfə olaraq “İnqilab və keçmiş qaydalar” adlı inqilabi hadisələrin irimiqyaslı təftişini yazması ilə göstərmiş oldu. Tokvilin əsas tezisi odur ki – inqilab təkcə köhnə qaydaları son həddə çatdırmadı, əksinə, mərkəzi milli dövlətin yaranması ilə nəticələnən radikal metodlarla onun tarixi məsələsini həll etmiş oldu. Bu yanaşmanın mərkəzində təkcə faktlar qarşısında əyilmə deyil, onların daxili bütövlüyünə nəzər salmaq bacarığı və bu şəkildə belə yanaşmanın təkcə inqilabçılara deyil, əksəriyyət insanlara da yaşatdığı zərəri aradan qaldırmaq dayanır.

Bəşəri təcrübədən və onun təbii azadlığa və təbii bərabərliyə qayıtmaq iddialarından kənarda əsl təbiət mövcuddur – tarix də belədir. Hər bir ictimai institut qarşı çıxmağa yox, anlamağa ehtiyac duyan, durğun və dinamik halda olan, mürəkkəb tarixi məntiqin bir hissəsidir. Əslində belə tənqidlər hələ fransız inqilabında Edmund Berk tərəfindən irəli sürülmüş, mühafizəkarlığın əsas və hətta ən güclü arqumentini təşkil edir. Berk inqilabi dəyişikliyin kökündə duran tarixin inkarını inqilabın əsas problemi hesab edirdi (Amerikadakından fərqli olaraq). “Siz keçmiş dövlət quruluşunun bütün üstünlüklərinə sahibsiniz; lakin siz sanki daha öncə heç vaxt vətəndaş cəmiyyəti ilə əlaqədar olmamış kimi fəaliyyət göstərməyi üstün tutursunuz və sizə aid olan hər şeyi alçaldan addımları təkrarlayırsınız” (5). Lakin inqilab gerçəkləşərkən nə qədər eybəcər də olsa, yenə də inkar etməyə çalışdığı tarixin bir hissəsinə çevrilir. Mühafizəkar tarixşünaslıq inqilabın tamamlandığını göstərdi və onun qanuni yerini, bəşər cəmiyyətinin əsl təbiəti olan dövlət tarixinin ali ardıcıllığında göstərdi.

Rus inqilabı əsasən, onun iştirakçıları – əleyhdarlar və şahidləri tərəfindən yazılmışdır. Təsadüfi deyil ki, sonrakı iki ardıcıl tarixi– sovet və sovetoloji – məktəbi Soyuq müharibənin ön xəttində tamamilə bərabər yerləşir. Əlbəttə, indi 1917-ci il tarixinin bizim bu günümüz olmasını yəqinləşdirmək çətindir. Demək olar ki, o, burada müasir  Rusiyanın yeni doğulmuş dünya inqilabının əvvəli və sonunu uğurla mənimsəmiş ardıcıl milli tarixə ehtiyac duymadığı dərəcədə məcburiyyət olaraq qalır. Lakin Putinin “sabitlik” dövrü üçün xarakterik tarixi mövzularda hətta yoxsul və zəif fərziyyələr də aşkar şəkildə bizim inqilabın tarixiləşdirilməsinin vahid mümkün vektoruna işarə edir – inkişafın konservativ ardıcıllığı və imperiya dövlətinin möhkəmlənməsi vasitəsilə. Əgər, inqilaba yönəlmiş uzaq məsafəli münasibətlər xətti öz iştirakçılarında yalnız dövlətin və millətin taleyini əvvəlcədən müəyyən edən şüursuz agentləri görürdüsə, o zaman inqilabla (və ya əksinqilabla) öz əlaqəsini elan edən tarixçilər də əslində,  inqilabi hadisələrə yadlaşmış idi. Axı inqilabın  “lehinə” və ya “əleyhinə” şəksiz mövqe tutmaq haqqı yalnız onun baş verməsi anında yaranır. İştirak üçün əsas yalnız o zaman əsas yarana bilərdi ki, inqilabının siyasi məzmunu daha şübhə yaratmasın. Bu cür tarixi həmrəyliyin yaranması üçün zəruri olan şərtlərin böyük bir siyahısını tərtib etmək olar: inqilabın nəticələri, onun əsas “məsələləri”, “hərəkətverici qüvvələri”, münaqişə edən siniflər, təbəqələr və sosial qruplar məlum olmalı idi. İnqilabın məqsədi olmalıdır – çünki yalnız onunla daima müqayisə olunaraq, biz, inqilabi zorakılığa bəraət qazandıran etik sərhədləri və prosesin ətalətliyinə baxmayaraq, bir inqilabın tarixi tərəqqi olaraq tanınmasını müəyyən edə bilərik. Nəhayət, inqilab analogiyalar sistemi vasitəsilə inqilab tarixinə yazılmalıdır ki, burada əvvəlki intizam ilə qırılma nöqtəsi digər intizamla qarşı-qarşıya qoyulur. Yalnız bu cür, müəyyən edilmiş ictimai münaqişənin mövcudluğu, məqsəd və tarixdəki yerinin tanınması ilə siyasi hadisələrin hər hansı bir ardıcıllığı inqilab hesab edilə bilər. Demək olar ki, bütün bunlar inqilabın şüurlu inkarına da aiddir – bu, yalnız onun gedişatı və nəticələri ilə ətraflı tanış olduqda mümkündür.

Yəqin ki, inqilabi və əksinqilabi tarixi hadisələrin mütləq determinasiya nöqtəsində bu cür qeyri-obyektiv şəkildə birləşməsinə ən yaxşı nümunəni Jozef de Mestr özünün “Fransa haqqında düşüncələr”ində verir. Mestr üçün inqilab – mənbəyi bizim zəkamız üçün əlçatmaz olan inanılmaz hadisələr toplusudur, möcüzədir. İnqilabın bütün fəal simaları – Respublikanın birinci simalarından ən qatı respublikaçıya qədər – bu böyük tarixi məntiqin əlində itaətkar oyuncaqdan başqa heç nə deyil”… Bir İnqilabın ən fəal görünən personajlarını nə qədər çox müşahidə etsən, onlarda bir o qədər passiv və mexaniki əlamətlər taparsan. İnqilabı insanların idarə etmədiyini, əksinə inqilabın insanları öz məqsədləri üçün istifadə etdiyini təkrarən qeyd etmək heç vaxt artıq deyil” (6).  De Mestrin fikrinə görə, əksinqilab inqilabın əksi olan ilahi qismət aktdır  və yalnız xələl gətirə biləcək hər hansı bir xüsusi hazırlığa ehtiyacı yoxdur. Məhz bu məhdud ilahi determinizm tarixi nikbinlik üçün əsas yaradır: “Əgər kimsə fransız inqilabının təxmini nəticəsini bilmək istəsə, bütün bu fraksiyaların hansı məsələdə razılaşdığına baxmaq kifayət edər: onlar hamısı təhqir olunmaq, hətta Dünya Xristianlığının və Monarxiyanın dağıdılmasını istəyirdilər; buradan belə nəticə çıxır ki, onların bütün səyləri yalnız Xristianlığın və Monarxiyanın yüksəlməsi ilə başa çatacaqdı”. (7)

Beləliklə, inqilab tarixinin ictimai müqəddəratını təyin etmədə davam etməsi üçün inqilab özü tarix olmalıdır. Bununla yanaşı, müqəddəratını təyin etmənin cizgiləri yalnız o zaman daha aydınlıq və dəqiqlik qazanır ki, başa çatmış inqilabın tarixşünaslığı bunun üçün nizamlanmış, zəruri siyasi faktlar alətləri və sanballı arqumentlər arsenalı yaradır.

Bu baxımdan Mişle ruhunda “ürəyin ağlı ilə yazılmış” inqilab tarixi gözlənilmədən Tokvil ruhunda kənar “Aydan baxış” ilə bağlanır. Həm birinci “mülayim”, həm də ikinci “soyuq” yanaşma nəticə etibarilə ilk növbədə tarixdə inqilabının yerinə olan maraqlara əsaslanır, özlüyündə inqilaba deyil.

Özünü tarixin yox, bu günün yaradıcısı olaraq dərk edən inqilab iştirakçılarının birbaşa təcrübəsi yalnız şərh üçün maraqlı materialdır. Demək olar ki, inqilab bir hadisə olaraq təcrübə haqqında daha radikal şəkildə tarixşünaslar qarşısında hələ də aydınlaşdırılmamış və əsas sual qoyur. Axı inqilabçının təcrübəsi ilə nisbətdə onun öz tarixi vəzifəsinə rəğbəti və ya onun məğlubiyyət və qələbələrdən çıxardığı nəticələr arasında ziddiyyət var. Hələ gələcək yazılmadığı halda, işin bütün uğurunun asılı olduğu taktika və strategiyanı müəyyənləşdirmək, fəaliyyət göstərmək, təcili qərarlar vermək mümkündürmü?

İnqilabçı fiqurunu Napoleonun “döyüşə birinci başla” reseptinə uyğun daimi hazırlıq olmadan,  impressionizmsiz təsəvvür etmək olmaz. Əgər inqilab tarixçisi faktları ümumiləşdirərək və nəticələri yazaraq özünü siyasi fikirlərdən azad etməlidirsə, inqilabçı da məlum mənada özünü tarixilikdən azad etməlidir. O, şübhələrdən, kiminsə yükündən və öz təcrübəsindən azad olmalıdır.

Bu baxımdan fransız inqilabı daha düzgün nümunədir – onun mühüm aktyorlarının əksəriyyəti heç bir inqilabi təcrübəyə malik deyildi. Onlar inqilabdan öncə inqilabçı deyildilər, lakin inqilab sayəsində, onunla birlikdə inqilabçı oldular.

İnqilab anı hələ yeni dünyanın başlanğıc nöqtəsi olaraq tarixə yazılmamışdan öncə insan taleyinin sanki yenidən yazılan həqiqi başlanğıc nöqtəsinə çevrilir. Hətta Robespyer və Brissonun tərcümeyi-halı ilə səthi tanışlıq belə, onlarda, mövcud quruluş çərçivəsində özünün təvazökar gələcəyinin tədricən yüksəlməsini görən tipik köhnə qayda insanlarını aşkar etmək olur. Onların radikallaşması, “üçüncü təbəqənin” mülayim tələbləri ilə barışmaz respublikaçı-demokrat mövqeyi arasındakı məsafənin sürətlə aradan qaldırılması, hadisələrin inkişafı prosesi ilə paralel baş verir. Onlar kütlənin radikallaşması prosesi ilə radikal olurlar. Əksinə, sistemin inqilabdan öncəki azsaylı tənqidçilərindən olan, kral həbsxanalarında məhbus yatmış qiyamçı Mirabo qısa zaman ərzində mötədillərin tərəfinə keçir. İnqilaba qədər əzablı inqilabçı təcrübəsinə malik olan Mirabo artıq kortəbiiliyin bir ünsürü ola bilməz – onun yolunda dayanmağa çalışarkən, məğlub olur və rüsvayçılıqla səhnədən gedir.

Öz növbəsində Robespyer mənəvi saflığa və milli səfərbərliyə çağırışlarında güzəşt sənətini rədd edərək, yalnız etik siyasətin yüksək prinsiplərinə arxalana bilərdi. Tarix ona yalnız siyasi ustalıq üzərində praktiki rəhbərlik kimi deyil, ideallarına sədaqət və heyrətamiz xeyirxahlıq nümunələri resursu kimi lazım idi. O, keçmişlə həm kollektiv, həm də özünün fərdi qırılmalarını sona çatdırmaq üçün özü və silahdaşlarından ibarət dar qrupun üzərinə çox böyük bir məsuliyyət götürərək, böyük hakimiyyəti öz əlində toplayır və fövqəladə vəziyyət yaradır.

Bu yanaşmadan götürdükcə rus inqilabı daha mürəkkəb hadisədir. Bəlkə də 1905-ci inqilabı məğlubiyyət yaşamasaydı, onun daxili gedişatı və məntiqinin təsviri tarixşünaslar üçün daha asan olardı, nəinki ikincinin təsviri. 1917-ci ildə Rusiyada nəinki illərlə özünü inqilab şəraitindəki fəaliyyətə hazırlayan onminlərlə inqilabçı yox idi, həmçinin əvvəlki uğursuz inqilabdan təcrübə alan milyonlarla sadə vətəndaşlar, kəndlilər var idi. Lakin bütün bunlar dəyişmiş hadisələrə hər hansı bir proqnoz elementi vermək üçün tamamilə yetərli olmadı.

Əslində, 1917-ci ilin bütün ardıcıllığı ona inandırır ki, heç bir əvvəlki hazırlıq, tarixi bilgi və ya siyasi məharət düzgün istiqamət verə bilməyə qadir deyil. İnqilabi vəziyyət tanınmış analogiyaları başdan ayağa dəyişir, mənasız intriqalar yaradır və asanlıqla qəhrəmanları və qalibləri lazımsız uğursuzlara  çevirir. Əvvəlki düşünülmüş təcrübənin belə inqilabi sıfırlanması istisnasız olaraq – sağçıdan solçuya qədər, hər kəsi əhatə edir. Məsələn, tarixçi və parlaq intellektual, enerjili siyasətçi, manevr ustası Pavel Milyukov 1917-ci ilin yazında özünü bacarıqsız və axmaqcasına apararaq, sayılı günlər ərzində ən tanınmış liderdən siyasi müflisə çevrilir. Əvvəllər Leninin bütün fraksiyalı görüşlərdə sadiq tərəfdarları olan Zinovev və Kamenev gözlənilmədən silahlı çevriliş haqqında qərarın əsas əleyhdarları olur. Lakin bolşevizmin illərdir əleyhdarı olan Trotski isə partiyanın liderlərindən birinə çevrilir.

Rus inqilabının tarixinə aid olan bu və minlərlə digər çevirmələr, son nəticədə, bilavasitə fəaliyyət göstərənlərin öz təcrübələrinin hüdudlarından kənarda dəqiq şəkildə izah edilə bilməz. Bundan başqa, fəaliyyət göstərən şəxslərin özlərinin də sonradan çevrilişin səbəbləri və şəraitini təhrif etmələri qaçılmazdır. Və burada məsələ sadəcə siyasi konyukturanın dəyişilməsində deyil (məsələn,1924-cu ildəki məşhur “ədəbi diskussiyalar” zamanındakı kimi) (9). İnqilabi vəziyyətdə qərar qəbul etmə anı unikaldır, o, özündə fərdə və onun inqilabdan öncəki keçmişinə aid olan yaddaşdan, bilik və refleksdən özünü azadetmə aktını daşıyır. İnqilabçı olmaq üçün intellektual adi intellektualdan fərqli olaraq daha sadə cə cəsarətli olmalıdır.

Bu baxımdan Lenin fiquru, əlbəttə ki, ən vacib dərk olunası məsələdir. “Aprel tezisləri”  kiçik partiyanı bir neçə gün ərzində şərtsiz olaraq inqilabi prosesin avanqardına çevirdiyi halda, biz bilirik ki, elan olunduğu zaman bolşevik kadrların böyük hissəsi tərəfindən dəstək görmədi. Görünən odur ki,”Tezislər”in opponentləri Lenin və Zinovyev kimi dünənki mühacirlərdənsə, hadisələrin əvvəlindən Petroqradda olan və sanki başlanan inqilabı daha zəngin və geniş qəbul edən bolşevik liderlərinə müraciət edirdilər. Şura və Müvəqqəti hökumətin qəti müqayisəsi üçün çağırış doqmatik idi və heç bir cari kütləvi əhval-ruhiyyə ilə əlaqədar deyildi. Lakin bu radikal şüarın bir neçə həftə sonra göz önündəcə zamanın prinsipial tələbinə çevrilməsini, müdrik siyasi hesablama və ya müstəsna öncəgörmə istedadının qələbəsi saymaq olmaz. Biz hesab edirik ki, “Aprel tezislərində” təkcə çoxillik prinsipial bolşevik kursunun qanunauyğun davamı yox,həm də risk, cəsarət və avantüranın da böyük rolu vardır ki,onlarsız hər hansı belə bir addım mümkünsüz olardı.

Hanna Arendt qeyd edib ki, Lenin inqilabi fəaliyyətə və müstəsna qabiliyyətinə malik olmaqla bərabər, eyni zamanda, bir siyasətçi üçün artıq dərəcədə qeyri-ixtiyarsız idi. O “hətta adi demaqogiya qaydalarına zidd olaraq, öz səhvlərini ictimai şəkildə etiraf və təhlil etmək həvəsinə sahib idi”. Dövlət xadimi, Lenin “dərhal mümkün olan bütün növ – sosial, milli, peşə – fərqləndirmələrdən  yapışırdı ki, amorf əhalini hər hansı bir struktura sala bilsin, görünür, o əmin idi ki, inqilabın qurtuluşu bu cür mütəşəkkil təbəqələşmədə gizlidir” (10). Struktur mürəkkəbliyinə can atma istəyi həmişə onun strategiyasının əsasında vardı – bu, faktiki olaraq 1917-ci ilədək Leninin həyat üslubuna çevrilmiş yorucu fraksiyalararası mübarizəsində və “millətlərin öz müqəddəratını təyin etməsinin” yeni suveren və fərqli növünü özündə əks etdirən çoxmillətli dövləti qurmasında öz əksini tapırdı. Lakin ola bilərmi ki, bu əcaib şəkilli mürəkkəbləşdirmək və bəsitləşdirmək qabiliyyətinin əsasında inqilabi dövrün müstəsna təcrübə resursu dayanır?

Bizə etiraf etmək lazımdırmı ki, bu resurs tarixin dərkinin sərhəddində dayanır? Tədqiqatçıya inqilabı yalnız “özündə şey” olaraq qəbul etmək və yalnız onun nəticələrini mühakimə etmək qalır?

Əlbəttə ki, bu suallar vacibdir və onlara cavab böyük ehtimalla inkar olacaqdır. Keçmişin inqilabi təcrübəsini öyrənməyin yeganə yolu onu bu və ya digər formada hal-hazırda yaşamaqdır. Bəlkə də biz həmin tarixi məqamı yaşayırıq ki, inqilab tarixi yenidən sona yetir və yolu inqilabın özünə verir.

Qeydlər:

  1. “Интеллектуалы и арабские революции” məcmuəsində. СвобМарксИзд, 2012-ci il, səh.19
  2. K.Marks “Восемнадцатое брюмера”. Əsərləri, 8-ci cild, səh.121
  3. F.Furye “Постижение Французской революции”, ИНАПРЕСС, Спб, 1998-ci il
  4. A.de Tokvil “Старый порядок и революция”. Алетейя, Спб, 2008-ci il
  5. Edmund Berk. “Размышления о революции во Франции и заседаниях некоторых обществ в Лондоне, относящихся к этому событию.” – М.: “Рудомино”, – 1993-cü il, səh.25
  6. Mestr J. de. “Рассуждения о Франции” М.: РОССПЭН,1997-ci il , səh.18
  7. Orada, səh.134
  8. F.Furye,  göstərilən əsər, səh.23
  9. “Ədəbi diskussiya” – 1920-ci illərin partiyadaxili mübarizəsinin əhəmiyyətli epizodudur. 1924-cü ildə Trotski əsərlər toplusunun üçüncü cildinə müqəddimə  kimi “Oktyabr dərsləri” məqaləsini çap etdirdi. Məqalədə Trotski 1917-ci ilin oktyabra qədərki bolşevik partiyası daxilindəki fikir ayrılıqları tarixini təsvir etmişdi.  Ona cavab  olaraq, “Правдa” qəzetində Buxarinin “Oktyabr tarixini necə yazmaq lazım deyil” məqaləsi çıxdı ki, onun ardınca Zinovyev, Kamenev və digərlərinin analoji məqalələri dərc edildi.
  10. Arendt H. “Массы и тоталитаризм” // Вопросы социологии. 1992-ci il. C. 1. № 2. Səh. 27

(c) SOLFRONT.org

[Yazı original məqalədən Solfront. org saytı üçün hazırlanmışdır]

револт2

Едва начавшись, революция сразу же решительно ставит вопрос о соотношении настоящего и прошлого, истории и политики, непосредственного опыта и способов его передачи. В этом желании как можно скорее найти у происходящей в настоящий момент революции прочные исторические основания, нет на самом деле ничего предосудительного. Ведь за энергичным поиском сравнимых революционных композиций в прошлом стоит не что иное, как стремление найти руководство к действию в быстро меняющихся обстоятельствах действительной революции. Собственно, так поступали и все наши революционные предшественники.
 2011 год стал моментом возвращения революции в словарь актуальной политики. Революция, которую мы привыкли воспринимать как нечто, принадлежащее истории, сегодня снова переходит в разряд событий, свидетелями и участниками которого становится наше поколение.
 Едва начавшись, революция сразу же решительно ставит вопрос о соотношении настоящего и прошлого, истории и политики, непосредственного опыта и способов его передачи. Так, например,  «арабскую весну» европейские наблюдатели встретили множеством исторических аналогий. Кто-то вспоминал об иранской «зеленой революции», кто-то – проводил параллели с русскими Февралем и Октябрем, а Тарик Али(1) вообще попытался сопоставить происходящее с общеевропейской революционной волной 1848 (что, кстати, недвусмысленно отсылает к вопросу о востребованности нового «Коммунистического манифеста»).
В этом желании как можно скорее найти у происходящей в настоящий момент революции прочные исторические основания, нет на самом деле ничего предосудительного. Ведь за энергичным поиском сравнимых революционных композиций в прошлом стоит не что иное, как стремление найти руководство к действию в быстро меняющихся обстоятельствах действительной революции. Собственно, так поступали и все наши революционные предшественники. Английские левеллеры обращались к библейским образам, французские якобинцы – к античным, а большевики, в свою очередь, к якобинским. В этих обращениях к прошлому всегда была не только потребность вписать себя в большую историческую последовательность, которой в равной степени принадлежат и республиканцы Древнего Рима, и республиканцы Франции Нового времени. Революционное «воскрешение мертвых», как писал Маркс, «служило для возвеличивания новой борьбы, а не для пародирования старой… для того, чтобы возвеличить данную задачу в воображении, а не для того, чтобы увильнуть от ее разрешения в действительности, – для того, чтобы найти снова дух революции, а не… заставить бродить ее призрак».(2)
 Этот интерес к истории имел гораздо больше отношения к непосредственному опыту политического действия, к вопросам сегодняшнего дня, ответы на которые всегда хотелось знать заранее. Важно отметить, что речь идет, конечно, не о сомнительной практике извлечения уроков из прошлого, но о попытке соотнести переживание собственной ответственности за происходящее со схожим переживанием  другого.  В свою очередь, революционеры, принимавшие решения, были очевидными продуктами историй, рассказанных задолго до революции.

 На самом деле, всякое революционное изменение почти всегда оборачивалось практически неразрешимой проблемой для историографии. Революция, французская или русская, подводя окончательную черту под Старым порядком и провозглашая себя началом новой эры, даже потерпев поражение, никогда не желала становиться частью прошлого. Индивидуальная и коллективная политическая воля, выраженная в революции, оказывалась настолько сильной, что передавалась ее наследникам, вынужденным снова и снова занимать уже обозначенные стороны баррикад. Историку оставалось либо принять участие в этой незавершенной битве, – либо, подобно Франсуа Фюре (3), настаивать на ее бескомпромиссной историзации, тем самым дезавуируя революцию как точку разрыва, и заставляя сомневаться в самом содержании революционного изменения.

    Так, Великая французская революция никак не хотела становиться «всего лишь» историей, оставаясь на протяжении, по крайней мере, полутора веков событием, разделявшим общество на непримиримые стороны. Линии противостояния, заданные революцией, постоянно воспроизводились и в политике, и в повседневной жизни. Эта постреволюционная действительность была расколота на две Франции, роялистскую и республиканскую, секулярную и католическую. Их конфликт постоянно находил свое продолжение в частной истории семей, в больших и малых политических и культурных столкновениях. Без этого конфликта непредставима как великая французская литература XIX века, так и обязанная своим рождением тому же веку национальная историография. Для Мишле и Ламартина, Тэна и Жореса революция никогда не была частью прошлого, – она продолжала оставаться событием, после которого прошлое заканчивается и начинается настоящее.
Написание истории революции, таким образом, не могло быть сведено к научной задаче. В эпоху позитивизма, когда историки были призваны описывать прошедшее таким, каким «оно было на самом деле», революция всегда оставалась вызывающим исключением. Для научного, бесстрастного отношения к революции нужно было эмансипировать себя от колоссального притяжения этого события, наполнявшего практически каждый фрагмент реальности, окружавшей историка.
Однако подлинно научная история революции, освобожденная от политического самоопределения историка, не сводилась лишь к бесстрастному изложению фактов. Задача эмансипированного исследователя оказывалась гораздо более амбициозной – необходимо лишить саму революцию качества беспрецедентного события, изменившего судьбу страны и мира. Нужно было забрать у революции ее претензии на универсализм, ее мессианское значение и историческую уникальность. Чтобы стать частью национальной истории, революция должна была потерять свое самосознание начала нового мира. Или, точнее  – освободиться от самосознания вообще, которое на самом деле представляет собой не более, чем домыслы и амбиции ее участников. В соответствии с таким образом понятой научной    миссией, любые свидетельства о революции лишь затемняют суть дела, которая становится понятной только тогда, когда место субъективного опыта заменяют безусловные факты. Эти факты позволяют нам с большой высоты осмотреть исторический ландшафт и заметить связи и преемственность там, где возбужденный взгляд соучастника видит лишь разломы.
Именно так понимал свою задачу Алексис де Токвиль(4), первым совершивший в своем «Революции и Старом Порядке» масштабную ревизию революционного события. Главный тезис Токвиля – революция не только не подвела черту под Старым Порядком, но наоборот, радикальными методами довершила его историческую задачу, заключавшуюся в создании централизованного национального государства. В центре этого подхода – не простое преклонение перед фактами, но способность разглядеть их внутреннюю целостность, и таким образом преодолеть ущербность основанного на сопереживании подхода, свойственного не только революционерам, но и большинству людей вообще.
За пределами человеческого опыта и его претензий на возвращение к естественной свободе и органическому равенству находится подлинная природа –  история как таковая. Каждый общественный институт, в стагнации или динамике, является частью сложной исторической логики, которая нуждается в понимании, а не в противодействии. Собственно, подобная критика составляет главный, и, пожалуй, самый сильный аргумент консерватизма, предъявленный Французской революции еще Эдмундом Берком. Берк считал главной проблемой этой революции( в отличие от американской) отрицание истории, заложенное в самом основании революционного переустройства. “Вы обладаете всеми преимуществами своего прежнего государственного устройства; но вы предпочитаете действовать так, как будто никогда и не имели ничего общего с гражданским обществом, и каждый шаг делаете заново, презирая все, что вам принадлежало”(5). Однако, свершившись, революция все равно становится, пусть и уродливой, но частью истории, которую она пыталась отвергнуть. Консервативная историзация обозначила завершенность революции, и указала ее законное место в высшей последовательности истории государства, этой подлинной природы человеческого общества.
 История русской революции в основном писалась ее участниками, противниками или свидетелями. Не случайно, что и две последующих исторических школы – советская и советологическая – расположились ровно по линии фронта Холодной войны. Конечно, сейчас сложно определить,  продолжает ли история 1917 года быть нашим настоящим. Можно сказать, что она остается им лишь вынужденно – в той мере, в какой современная Россия не испытывает потребности в последовательной национальной истории, успешно переварившей начало и конец рожденного революцией нового мира. Однако даже убогие и вялые спекуляции на исторические темы, характерные для эпохи путинской «стабильности», ясно указывают на единственно возможный вектор историзации нашей революции – через консервативную последовательность развития и укрепления имперского государства.
 Если линия дистантного отношения к революции видела в ее участниках лишь бессознательных агентов предопределенной судьбы государства и нации, то историки, декларировавшие свою сопричастность с революцией (или контрреволюцией), на самом деле также были отчуждены от революционного события. Ведь бесспорное право занимать позиции «за» или «против» революции появляется лишь к моменту их завершения. Основания для сопричастности могли возникать только тогда, когда политическое содержание самой революции уже не оставляло сомнений. Можно составить целый список условий, необходимых для проявления подобной исторической солидарности: должны быть известны итоги революции, ее основные «вопросы» и «движущие силы», конфликтующие классы, сословия и социальные группы. Революция должна иметь цель – потому что, только постоянно сверяясь с ней, мы можем определить этические границы оправдания революционного насилия и готовность признать за конкретной революцией, несмотря на эксцессы, качество исторического прогресса. Наконец, революция, через систему аналогий, должна быть вписана в историю революций, где один разрыв с предшествующим порядком вещей может быть сопоставлен с другим. Только так, через наличие опознанного социального конфликта, цель и место в истории, некая последовательность политических событий может быть признана революцией.  Практически все то же самое касается и сознательного отвержения революции – оно возможно лишь в результате детального знакомства с ее ходом и последствиями.
 Вероятно, самый лучший пример такого пристрастного соединения революционной и контреволюционной истории в точке абсолютной детерминации событий, дает Жозеф де Местр в своих «Размышлениях о Франции». Революция для де Местра — чудо, невероятное стечение ужасных обстоятельств, источник которого кроется в недоступном нашему пониманию замысле. Все действующие лица революции — от первых лиц республики до последнего санкюлота — не более, чем послушные инструменты в руках этой большой логики истории. «… Чем больше наблюдаешь за кажущимися самыми деятельными персонажами Революции, тем более находишь в них что-то пассивное и механическое. Никогда не лишне повторить, что отнюдь не люди ведут революцию, а что сама революция  использует людей в своих собственных целях». (6). Контрреволюция, по де Местру, является зеркальным революции актом провидения, и не нуждается в какой-то специальной подготовке, способной лишь навредить. Этот предельный божественный детерминизм создает и основания для исторического оптимизма: «Если кто-то захочет узнать вероятный итог французской Революции, то довольно будет посмотреть, на чем все эти факции сошлись: все они жаждали унижения, даже разрушения Всемирного Христианства и Монархии; отсюда следует, что все их усилия завершатся лишь возвеличиванием Христианства и Монархии».(7)
 Таким образом, для того, чтобы история революции продолжалась в общественном самоопределении, сама революция просто обязана стать историей. Более того, линии такого самоопределения обретают ясность и четкость лишь тогда, когда историография завершенной революции создает для этого необходимый инструментарий отсортированных политических фактов и солидный арсенал аргументов.
 В этом отношении история революции в духе Мишле, «написанная умом сердца»(8), неожиданно смыкается с отстраненным «взглядом с Луны» в духе Токвиля. И первый, «теплый», подход, и второй, «холодный», в конечном счете основаны на интересе прежде всего к месту революции к истории, но не к революции как таковой.
Непосредственный опыт  участников революции, осознававших себя творцами настоящего, но никак не творцами истории, интересен лишь как материал для интерпретаций. Можно сказать, что революция как событие наиболее радикально ставит ключевой и до сих пор не проясненный для историописания вообще вопрос об опыте. Ведь соотнесение с опытом революционера – нечто противоположое сочувствию его историческому делу или извлечению уроков из его поражений и побед. Как можно действовать, быстро принимать решения, определять стратегию и тактику, от которых зависит успех всего дела тогда, когда будущее еще не написано?
Фигура революционера непредставима без импрессионизма, этой постоянной готовности, следуя наполеоновскому рецепту, «сначала ввязаться в драку». Если историк революции, обобщая факты и описывая последствия, должен освободить себя от политических сентиментов, то революционер, в известном смысле, должен освободить себя от истории. Он должен быть свободен от сомнений, от ненужного груза чужого и собственного опыта.
    В этом отношении Французская революция представляет собой наиболее чистый пример — большинство ее значимых акторов не обладали никаким предшествующим опытом. Они не были революционерами до революции, но стали ими благодаря революции, вместе с ней.
 Момент революции, еще до того, как он вписан в историю в качестве точки отсчета нового мира, становится подлинной точкой отсчета человеческой судьбы, которая пишется как будто заново. Даже поверхностное знакомство с биографией Робеспьера или Бриссо обнаруживает в них типических людей Старого порядка, связыавших свое скромное будущее с постепенным ростом в рамках сложившейся системы. Их радикализация, стремительное преодоление дистанции между умеренными требованиями «третьего сословия» и бескомпромиссной республиканско-демократической позицией, происходят параллельно развитию событий. Они становятся радикалами вместе с радикализацией масс. Напротив, Мирабо, один из очень немногих дореволюционных критиков системы, бунтарь, прошедший королевские тюрьмы, быстро переходит на сторону умеренных. Обладатель горького опыта революционера до революции, Мирабо не может уже быть просто частью стихии  – пытаясь встасть у нее на пути, он проигрывает и бесславно сходит со сцены.
  В свою очередь, Робеспьер, в своих призывах к моральной чистоте и национальной мобилизации, мог опереться лишь на выские принципы этической политики, отвергнув искусство компромиссов. История была нужна ему исключительно как ресурс безупречных образцов добродетели и верности идеалам, но не как практическое руководство по политическому мастерству. Он сосредотачивает в своих руках огромную власть, и вводит чрезвычайное положение, возлагая на себя и узкую группу соратников колоссальную ответственность, для того, чтобы довести до конца разрыв с прошлым — и коллективным, и своим собственным.
    Русская революция в этом отношении еще более сложное явление. Возможно, если бы Первая русская революция 1905 года не потерпела бы поражения, описание ее внутреннего хода и логики представляло бы меньшую проблему для историков, чем описание Второй. К 1917 году в России были не только десятки тысяч революционеров — т. е. людей, годами готовивших себя к действиям в условиях революции — но и миллионы простых горожан и крестьян, имевших опыт предшествующей, неудавшейся революции. Однако все это оказалось совершенно недостаточным, чтобы придать развернувшимся событиям хотя бы какой-то элемент предсказуемости.
  Собственно, вся последовательность 1917 года убеждает в том, что никакая предшествующая подготовка, историческая начитанность или политическая виртуозность не способна дать верную ориентацию. Революционная ситуация переворачивает с ног на голову известные аналогии, делает бессмысленными мастерские интриги и легко превращает героев и триумфаторов в никчемных неудачников. Это революционное обнуление предшествующего осмысленного опыта накрывает всех без исключения, от крайне правых до крайне левых. И вот Павел Милюков, историк и блестящий интеллектуал, энергичный политик и мастер маневра, весной 1917 года ведет себя глупо и неумело, за считанные дни превращаясь из признанного лидера в политического банкрота. Прежде верные сторонники Ленина во всех фракционных схватках, Зиновьев и Каменев неожиданно становятся главными противниками  решения о вооруженном перевороте. А многолетний критик большевизма Троцкий, напротив,  становится одим из главных лидеров партии.

Эти и тысячи других превращений, принадлежащих истории русской революции, в конечном итоге, не могут быть убедительно объяснены за пределами непосредственного опыта самих действующих лиц. Более того, сами действующие лица впоследствии неизбежно искажают причины и обстоятельства собственных превращений. И дело здесь не только в изменении политической конъюнктуры ( как, например, во время знаменитой «литературной дискуссии» 1924 года)(9). Момент принятия  решения в революционной ситуации уникален, он представляет собой  акт самоэмансипации от памяти, знаний и рефлексии, принадлежащих индивиду в его дореволюционном прошлом. Для того, чтобы быть революционером, интеллектуал должен стать смелее и наивнее, чем  интеллектуал вообще.

    В этом отношении фигура Ленина, конечно, представляется самой важной для осмысления. «Апрельские тезисы», которые за считанные дни превратили его немногочисленную партию в безусловный авангард революционного процесса, в момент своего оглашения, как мы знаем , не нашли поддержки у значительной части большевистских кадров. Что показательно, оппоненты «Тезисов» в основном относились как раз к тем большевистским лидерам, которые с самого начала событий находились в Петрограде, и, казалось, обладали более богатым и объемным восприятием начавшейся революции, чем вчерашние эмигранты, вроде Ленина с Зиновьевым. Призыв к решительному противопоставлению Совета и Временного правительства казался догматичным и никак не связанным с текущим массовым настроением. Однако то, что через считанные недели этот радикальный лозунг начинает на глазах становиться принципиальным требованием момента, нельзя считать победой мудрого политического рассчета или исключительного дара предвидения. В «Апрельских тезисах» мы считываем не только закономерное продолжение многолетнего принципиального большевистского курса, но и огромную долю риска, смелости и авантюры, без которых такой шаг врядли когда-либо оказался возможен.
Ханна Арендт отмечала, что Ленин, обладая исключительной способностью к революционному действию, в то же время был излишне рефлексивен для политика. Он «имел страсть публично признавать и анализировать собственные ошибки, вопреки правилам даже обычной демагогии». Как государственный деятель, Ленин «хватался сразу за все возможные виды дифференциаций — социальную, национальную, профессиональную, дабы внести какую-то структуру в аморфное население, и, видимо, он был убежден, что в таком организованном расслоении кроется спасение революции»(10).В основе его стратегии всегда лежало стремление к структурному усложнению — это находило свое отражение и в изнурительной межфракционной борьбе, ставшей фактически стилем жизни Ленина до 1917 года, и в строительстве многонационального государства, сочетавшего новый тип суверенности и разнообразие «самоопределения наций».   Однако, возможно, в этом причудливом сочетании способности усложнять и упрощать и лежит исключительный ресурс опыта революционного времени?
 Стоит ли нам признать, что этот ресурс лежит за гранью исторического осмысления? Что исследователю остается лишь принять его как «вещь в себе» революции и судить о ней лишь по ее последствиям?
Эти вопросы, конечно, важны, и ответ на них представляется скорее отрицательным. Единственная возможность узнать о революционном опыте прошлого, похоже, состоит в том, чтобы в той или иной форме пережить его в настоящем. Возможно, мы вступаем именно в тот исторический момент, когда история революции снова подходит к концу, уступая дорогу самой революции.
Примечания: 
1 В сборнике Интеллектуалы и арабские революции. СвобМарксИзд, 2012,  с.19
2  К.Маркс, Восемнадцатое брюмера, Соч, т.8, стр 121
3 Ф.Фюре Постижение Французской революции, ИНАПРЕСС, Спб, 1998
4 А. де Токвиль Старый порядок и революция. Алетейя, Спб, 2008
5 Эдмунд Берк. Размышления о революции во Франции и заседаниях некоторых обществ в Лондоне, относящихся к этому событию. – М.: “Рудомино”, – 1993 , с.25
6 Местр Ж. де. Рассуждения о Франции М.: РОССПЭН,1997 , стр.18
7 Там же, стр.134
8 Ф.Фюре, указ. Соч. Стр. 23
9 «Литературная дискуссия» – Важный эпизод внутрипартийной борьбы 1920-х. Осенью 1924 года Троцкий опубликовал статью «Уроки Октября», вышедшую в качестве предисловия к третьему тому его собрания сочинений. В статье Троцкий описал историю разногласий внутри большевистской партии в дооктябрьский период 1917 года. В ответ на неё в «Правде» вышла статья Бухарина «Как не нужно писать историю Октября», за которыми последовали аналогичные статьи Зиновьева, Каменева и др.
10 Арендт Х. Массы и тоталитаризм // Вопросы социологии. 1992. Т. 1. № 2. С. 27
Впервые  опубликовано в Художественном журнале №86-87, сс.35-42


Oxşar yazılar:

Baxış sayı:6470