abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Boris Kaqarlitski – Marksizm: “Tamaşa cəmiyyəti.Anarxo-marksizm.Neotrotskizm”

Şərh

SOLFRONT oxuculara tanınmış rus sosioloqu, publisisti, siyasi elmlər namizədi Boris Kaqarlitskinin “Marksizm: tədris üçün tövsiyə olunmur” kitabını azərbaycan dilində təqdim edir. Kitab marksist fikrin tarixini və təkamül yolunu, həmçinin marksizm daxilindəki ideoloji istiqamətləri və onun öz dövründə oynadığı, siyasi, iqtisadi və ictimai rolu əks etdirir, mövcud ideoloji istiqamətlərin əsas xüsusiyyətlərini və bir–birindən fərqləndirici cəhətlərini izah edir. Kitab sizlərə hissə – hissə təqdim olunacaq. Saytda tam şəkildə dərc edildikdən sonra kitabı bir neçə müddətdən sonra şəhərin mağazalarından əldə edə bilərsiniz.

marksizm-ne-rekomendovano-dlya-obucheniyaƏvvəlki                                 Növbəti

Boris Yulyeviç Kaqarlitski
Marksizm: Tədris üçün tövsiyə olunmur
1968-ci il Tufanı

“Tamaşa cəmiyyəti”

  1968-ci ilin fransız hərəkatından bir çox maraqlı hadisələr doğdu. Sartrla bərabər gənc nəslin müəllifləri də çıxış edirdilər. Məsələn, məşhur “Tamaşa cəmiyyəti”ni yazmış Gi Debor. Debor burjua cəmiyyətini ilk növbədə istehlak sistemi kimi deyil, göstəriş, real cəmiyyətin təqlidini yaratmış sistem kimi qəbul edir. Əgər Frankfurt məktəbini “çörək” maraqlandırırdısa, Debor diqqətini “tamaşalara” yönəltmişdi. Markuze üçün manipulyasiya olan şey Debor üçün tamaşa idi. Siyasi mübarizə, intellektual debatlar, bədii məktəblərin rəqabəti – hər şey həqiqi mənasını itirir, arxasında real mənanın olmadığı tamaşaya çevrilir. Seçkilər idman yarışları, Olimpiya oyunları kimi bir şey olur. Real siyasi məsələlər başqa yerdə həll edilir, real iqtisadi hakimiyyət başqa əllərdə cəmləşib.

Biz tamaşanın eyni zamanda statistləri və tamaşaçılarıyıq, amma ona rejissorluq etməyə qadir deyilik. Kütləvi informasiya vasitələri elə bir rejissorluq alətidirlər ki, onların köməyi ilə bizi idarə edirlər. 1990-cı illər Rusiyası – klassik “tamaşa cəmiyyəti”dir ki, bu, Viktor Pelevinin “Generation P” əsərində əks olunub. Demək olar ki, Pelevin sadəcə olaraq onun üçün əlçatan vasitələrlə Deborun sözlərini başqa yolla deyib.

Debor işləyəndə, 70-ci illərin əvvəllərində, televiziyanın rolu indi olduğu qədər böyük deyildi. Artıq “frankfurtlular” üçün siyasi təbliğat və reklamın yaxınlığı aydın idi, kütləvi informasiya vasitələrinin tam mənada idarəetmə aləti kimi başa düşülməsi məhz Deborda meydana çıxır. Buna görə də, məsələn, 60-cı illərin hərəkatı üçün əsas şüarlardan biri, “Ehtiyatlı olun, televizor yalan deyir” idi: televizora baxmamaq, orada deyilənlərə inanmamaq, tamaşada iştirak etməmək və ya öz tamaşanı yaratmaq. Buradan – əksmədəniyyət doğur.

Başqa məsələdir ki, tezliklə aşkar olunur: əksmədəniyyət asanlıqla kütləvi mədəniyyətə inteqrasiya edir. Kütləvi mədəniyyət və əksmədəniyyət arasında birbaşa, kəskin sərhəd yoxdur. Bu gün əksmədəniyyət hesab olunan şey sabah kütləvi mədəniyyət  olur. Yeri gəlmişkən, MTV fenomeni bundan ibarətdir. MTV proqramlarının köməyi ilə alternativ mədəniyyət impulsları kommersiya fəaliyyəti, kütləvi istehlak üçün materiala çevrilirlər.

Amerikan sosioloqu Tom Frank, 1960-cı illərin əksmədəniyyətinin sonrakı iki onillik ərzində “tamaşa cəmiyyəti” tərəfindən necə mənimsəndiyini və udulduğunu çox gözəl göstərmişdir. Bizim alternativ kimi təklif etdiyimiz şey müəyyən müddətdən sonra bizi idarə etmək üçün alətə çevrilir. Repressiv dözümlülük burada çevrilmə texnologiyası olur.

Anarxo – marksizm

  1950-ci llərdə elə görünür ki, anarxizm artıq tarixdə qalmış tamamilə ölü hərəkatdır.  1960-cı illərin sonu elə bir dövr idi ki, anarxizmə maraq kəskin şəkildə artır. Amma 1968-ci il tələbə qiyamında anarxizm sanki ikinci dəfə doğulur. Köhnə solların yeni sollar tərəfindən tənqidi bürokratizmə, partiya mərkəzçiliyinə doğru yönəlmişdi. Müvafiq olaraq, marksizm həm leninsayağı interpretasiyada, həm də Kautskinin variantında çoxları tərəfindən yalnız stalinizmə hazırlıq kimi qəbul olunurdu. Bütün marksist partiyalar özlərini yaxşı tərəfdən göstərməmişdilər, nəticə etibarilə, tələbə hərəkatı fəalları düşünürdülər ki, yəqin anarxistlər marksistlərlə polemikada o qədər də haqsız deyildilər.

Rus inqilabının alternativ tarixinə maraq yaranır, hansına ki, bolşeviklərin deyil, Nestor Maxno və digər kəndli anarxist hərəkatlarının mövqeyindən baxılırdı. Bu dövrdə Maxno baba haqqında Fransada nə qədər dissertasiyalar yazılması heyrətləndiricidir. Yeri gəlmişkən, Maxno Vətəndaş müharibəsindən sonra Fransaya qaçmışdı, buna görə də yazmaq asan idi, arxiv materiallar var idi.

Amma heç də bütün bolşevik mərkəzçiliyi tənqidçiləri marksizmi tamamilə inkar etmirdilər. Çoxları hesab edirdilər ki, anarxist ideologiyasının elementləri marksist nəzəriyyəsi ilə birləşdirilməlidir. Digərləri anaxistlərin mərkəzçiliyi tənqid etmələri ilə razı idilər, amma dayağı anarxist ideyalarda deyil, marksizmin özündə axtarırdılar. O cümlədən, spontan mübarizənin üstünlüklərini müdafiə edən, kütlələrin özünütəşkili üçün çıxış edən Roza Lüksemburqun ideyalarında. Roza Lüksemburq partiyanın zərurətini inkar etmirdi, amma Lenin və Trotskini partiya nizamını həddən artıq şişirtməkdə günahlandırırdı.

Burada marksizmin neoanarxist tənqidi marksizmin özünütənqidi ilə birləşir. Başqa məsələdir ki, Roza Lüksemburq tez-tez daha çox anarxist mövqedə interpretasiya edilir: kortəbii etiraz məqsəd kimi, özünə yol tapan hərəkat kimi. Real Roza Lüksemburq ona görə marksist idi ki, kortəbiiliyinin yetərsizliyini başa düşürdü, kortəbii mübarizə ilə ardıcıl və mütəşəkkil aparılan ideoloji və siyasi işin birliyi uğrunda çıxış edirdi.

Bəzi marksist cərəyanlar anarxist konsepsiyadan bir sıra arqumentləri və ideyaları mənimsəyirlər və bu ideyaları daha geniş marksist kontekstə daxil edərək, onları öz ideyaları kimi istifadə etməyə başlayırlar.

1990-cı illərin əvvəllərində kommunist hərəkatın dağılmasından sonra anarxizmin və anarxo-sindikalizmin təsiri məhz sabiq kommunist partiyalarda  (İsveç Sol partiyası, italyan Rifondazione Communista) görünməyə başladı. Bu qanunauyğundur: insanlar ətrafdakılara və özlərinə sübut etmək istəyirdilər ki, stalinizmlə tam şəkildə qurtarıblar. Və eyni zamanda onlara sosial-demokratlardan fərqlənən radikal ritorika lazımdır.

Həmin ənənənin nəzəri ardı İtaliyada Toni Neqrinin işləri oldu ki, buraya Neqrinin Maykl Hardtla birlikdə yazdığı 2000-ci illərin əvvəllərində çox məşhur olan “İmperiya” əsəri daxildir.

  Neotrotskizm

  1968-ci il hadisələri trotskist hərəkatının inkişafı üçün yeni impuls verdi.   Anarxizmdən fərqli olaraq, o, 1960-cı illərdə heç də ölü deyildi. 60-cı illərdə Trostkinin işlərinə böyük maraq yaranır, çox sayda gənc intellektuallar trotskist olurlar. Tələbə inqilabı hadisələri bir çox gənc insanların radikallaşmasına gətirib çıxarır. Onlar özlərinə inqilabi təşkilat axtarırdılar. Köhnə kommunist partiyalar reformist və qeyri-demokratik görünürdülər. Azsaylı trotskist qruplar əsl inqilabi təşkilat nümunəsi təklif edirdilər. Onların az olması problem deyil. Axı Lenin və Trotskinin də əvvəllərdə kütləvi partiyası yox idi. Amma düzgün siyasət sayəsində onlar bunu yaratdılar.

Deməli, kiçik inqilabi qrupun kütləvi qüvvəyə çevrilməsinin sirri – düzgün siyasətdədir. Bəs düzgün siyasət meyarı nədir? Məhz buna görə trotskist qruplar dava etməyə və ayrılmağa başlayırlar. Bir neçə kiçik təşkilatların yerinə bir çox daha kiçikləri yaranır. Onlar bölünmə ilə çoxalırlar.

Fransada iqtisadçı Ernest Mandel məşhur idi. Britaniyada ən böyük trotskist partiyanı Toni Kliff yaradır. Hər ikisi inqilab lehinə çıxış edirlər, stalinizmi tənqid edirlər, amma bir-birləri ilə kəskin polemikadadırlar. Yeni inqilabi təşkilat lazımdır, amma keçmişin səhvlərini təkrarlamamaq üçün sovet bürokratiyasının dəqiq xarakteristikasını vermək lazımdır. Qiymətləndirmədə fərqlər – kəskin siyasi fikir ayrılıqları üçün əsasdır. Mandel Trotskini təkrarlayaraq deyir ki, SSRİ – pozulmuş işçi dövlətidir. Kliff deyir ki, Sovet İttifaqında dövlət kapitalizmi bərqərar olub. Onların fikir ayrılıqları barışmaz görünür.

Nəzəri suallara maraq ona gətirib çıxardı ki, məhz trotskist kadrlar ən keyfiyyətli marksist təhsil alırdılar. Mao ilə maraqlananların çoxu yeni heç nə oxumamışdılar, Maonun özünü də. Tələbə inqilabından sonra onlar “yeni sollardan” adi burjualara çevrildilər. Trotskistlər kadrların sərt təlimini keçirirdilər. Sabiq inqilabi tələbələrdən həmkarlar ittifaqı liderləri, marksizmi tədris etməyə davam edən bir çox universitet professorları çıxırdı.

İnqilabdan sonra

  60-cı illərin sonlarına yaxın aydın olur ki, “yeni solların” ən ciddi uğurları cəmiyyətin dəyişdirilməsi işində deyil, şəxsi karyera sahəsində əldə edilmişdir. Hərəkat güclü idi, o, cəmiyyətdə şaquli mobilliyin yüksəlməsinə təkan verdi. “Kərpic universitetlərdən” çıxanlar yenə də centlmenlər üzərində tarixi uğur əldə etdilər. Bu, sosial dövlətin vəzifələrinə adekvat olan yeni siyasi elitaları formalaşdırmağa imkan verən son döyüş idi. İngiltərədə, məsələn, aristokratik jarqonda deyil, normal ingilis dilində danışan siyasətçilər meydana çıxdılar. Amma onlar cəmiyyətdə nə qədər çox mövqelər tuturdularsa, o qədər az radikal olurdular. Dünənki qiyamçılar, barrikada qəhrəmanları parlament deputatları, professorlar, nazirlər, dəbdə olan sosioloqlar, tanınmış yazıçılar və s. çevrilirdilər. Frankfurt məktəbinin son nəsli, Xabermas və Neqtin simasında sosial-demokratiyanın sol qanadının ideoloqlarına çevrildilər. Həm də Xabermasla bağlı artıq sol qanad barədə də danışmaq çətindir. Bu sadəcə olaraq, marksizmdən üz çevirməyən, amma burjua ictimai fikri çərçivələrinə uyğunlaşan siyasi fəlsəfədir.

Xabermas çox vacib məsələlər haqqında yazır. O, cəmiyyətdə vacibliyi əhəmiyyətli dərəcədə yüksələn sosial sferanı öyrənir.

Xabermas göstərir ki, cəmiyyət inkişaf etdikcə, orada qeyri-iqtisadi amillərin əhəmiyyəti artmağa başlayır. Biz qida tapmaq, acından ölməmək kimi məsələlərdən azad oluruq. Təhsilə, səhiyyəyə, mədəniyyətə, ünsiyyətə, yeri gəlmişkən, həmrəyliyə və s. tələbat ön plana çıxır.

Sosial sferanın təmsilçisi kimdir? Sosial-demokratiya. Demək olar ki, inqilabi və hətta reformist qüvvə belə olmayan sosial-demokratiya – sosial sferanın siyasi təzahürü, onun maraqlarının nümayəndəsidir. Təbii ki – kapitalizm və sosial dövlət çərçivəsində. Sosial-demokrat partiyasının bürokrat maşını – belə sistem çərçivəsində sosial sferanın təmsilinin ən ali formasıdır.

Sabiq “yeni solların” bir hissəsi, ABŞ universitetlərində vəzifə alaraq, “analitik marksizm” yaratdılar. Burada Erik Olin Raytın siniflər haqqında işini xatırlamaq olar: standart amerikan sosiologiyası tipində böyük empirik məlumatlar kütləsi cəlb olunur. Nəticədə, sinfilər haqqında böyük cild yazaraq, Rayt iki nəticəyə gəlir. Birincisi, Amerikada işçi sinfi mövcuddur, ikincisi isə, onun müəyyən sinfi şüur elementləri var. Yəni, marksistlər arasında aydın olan iki tezis təsdiq olunur. Amma Rayt marksistlərə və hətta sollara deyil, liberal akademik elitalara müraciət edir. O, marksist hipotezləri ona müvafiq arqumentasiya ilə tamamlayaraq, akademik sosiologiyaya inteqrasiya edir.

Nəhayət, 1968-ci ilin inqilabi döyüşlərində iştirak etməmiş və ya onlarla çox gənc yaşında qarşılaşmış növbəti nəsil təkcə marksizmdən deyil, həm sol ideyalardan postmodernizmə doğru uzaqlaşmağa başlayır.

Postmodernizmin konseptual əsası hər hansı bir vahid konsepsiyaların olmamasıdır. Deməli, bir az marksist, bir az liberal, azca anarxist, bəzi şeylərdə də konservator olmaq olar. Ən əsası – eklektik olmaqdır.

“Böyük narrativlər”, “totalizasiya edən diskurslar” (yəni, sadə dillə desək, nəzəri təfəkkür) sadəcə olaraq keçmişə məxsus bir şey deyil, həm də təfəkkürü məhdudlaşdıran bir şey elan edilir. Düşüncəni azad etmək üçün hər hansı bir sistemli məntiqdən, ideal halda isə – ümumiyyətlə məntiqdən imtina etmək lazımdır.

Bu, mənim fikrimcə, qərb marksizminin ictimai hərəkat kimi deqradasiyasının çox qanunauyğun nəticəsidir. İctimai pilləkənlərlə irəlilədikcə, insanlar öz ideologiyalarını formalaşdırmağa başladılar. Əgər qiyam köməkliyi ilə onlar köhnə elitaları kənarlaşmağa məcbur etdilərsə və sistemdə müəyyən mövqe tutdularsa, indi çox mürəkkəb məsələni həll etmək lazımdır. Bir tərəfdən, yeni sosial status sistemlə barışıq tələb edir. Amma digər tərəfdən, köhnə radikalizmdən sadə imtina, konservativ mövqeyə keçid mümkün deyil. Axı indiki çiçəklənmə əvvəlki qiyam hesabına mümkün olub. Öz qiyamını intellektual və siyasi cəhətdən etibarsız hesab etmək öz indiki vəziyyətini dağıtmaq, özünü adi etinasız karyerist və satqın kimi göstərmək demək olardı.

Deməli, öz indiki mövqeyini əvvəlki qiyamçılıqla uyğunlaşdırmaq lazımdır. Əgər insan (Almaniyada Yoşka Fişer kimi) əvvəlcə “rədd olsun dövlət” qışqırıb sonra nazir olmuşdusa, sübut etmək lazımdır ki, biri digərinin ziddinə deyil. Axı hamı bilir ki, əgər 1970-ci illərdə Fişer “rədd olsun dövlət” qışqırmasaydı, 1990-cı illərdə nazir olmayacaqdı. Onu sadəcə olaraq heç kim tanımazdı. Postsovet cəmiyyətində adam marksizm – leninizm professoru ola bilərdi, növbəti gün isə çıxıb deyə bilərdi: “Əvvəl mənim sizə tədris etdiyim hər şey, öz dissertasiyalarımda yazdıqlarım – tamamilə cəfəngiyatdır. Amma mən yenə də professor və böyük mütəxəssisəm”. Heç kim tələb etmirdi ki, belə insanları elmi rütbələrindən və ictimai elmləri tədris etmək hüququndan məhrum etsinlər. Heç kim sual vermirdi, çünki sual verəsi heç kim yox idi. Sual verə biləcək bir neçə insan isə xoşbəxt idilər ki, həbsxana və psixiatrik xəstəxanalardan qayıdıblar.

Amma qərb cəmiyyətində problem mövcud idi. Ən azından ona görə ki, heç də hərəkatın bütün üzvləri karyera qurmadılar. Çoxlarının yaddaşı isə həddən artıq yaxşı idi. Və bu zaman bizim qəhrəmanların köməyinə postmodernizm gəlir. Bu metodologiya ideal şəkildə müəyyən kateqoriyaya aid intellektualların şəxsi əxlaqi probleminin həllinə kömək edir. Bir tərəfdən, radikal “diskursa” münasibətdə mənsubluğu qoruyub saxlamaq olar (pozitivizm və klassik liberalizm mövqeyinə qayıtmaq təklif edirmir), amma digər tərəfdən, özbaşına şəkildə xüsusi olaraq hazırlanmış radikal ideyaların hissələrini mahiyyətcə konservativ ideologiyanın xidmətinə qoymaq olmaz. Çünki “böyük narrativlərdə” və “totalizasiya edən diskurslardan” imtina, əgər insan dilinə tərcümə etsək, cəmiyyətin dəyişdirilməsinin hər hansı dərk edilmiş və vahid layihəsindən imtina deməkdir. Başqa sözlərlə, yalnız inqilab deyil, həm də istənilən ardıcıl reformizm də rədd edilir.

Postmodernizm nöqteyi-nəzərindən, həqiqi radikalizm cəmiyyəti dəyişdirməkdən deyil, cəmiyyətdəki bütün kiçik və xüsusi qrupların əhəmiyyətini və bu qrupların özünüqiymətləndirməsini dərk etməkdən ibarətdir. Məsələn, Fransada Alen Turen deyirdi ki, əsas olan – burjua dəyərlərindən kənara çıxan dəyərlərə malik olmaqdır. Yəni, cəmiyyət olduğu kimi qala bilər, amma mən intellektual kimi daha yüksək dəyərlər işləyib hazırlaya bilərəm. Və onlara müvafiq olaraq yaşaya bilərəm. Həm də işçi sinfinin, inqilabi mübarizənin və sinfi həmrəyliyin ənənəvi hərəkatı rədd edilir.  Axı onlar, məsələn, informasiya inqilabı ilə deyil, burjua dövrü tərəfindən yaradılıblar.

İntellektual nifrətlə sənaye işçisinin dar ideologiyasını rədd edir. Amma simvolik prinsiplər və şüarlar çox vacib olurlar. Bütün mümkün qrupları mütləq ixtisaslaşdırmaq lazımdır. Homoseksualların haqları nədə tapdalanmışdır, qadınların maraqları nə dərəcədə nəzərə alınmayıb, puerto-rikoluların mədəni-etnik problemləri nə dərəcədə ciddidir, bu gün qaradərililərin diskriminasiyası özünü nədə göstərir, bunlar dəqiqləşdirilməlidir. Bütün sayılan problemlər tamamilə realdırlar. Məsələ ondadır ki, onların nəzərdən keçirilməsi bizi kapitalist sistemin inkişaf etdiyi ümumi məntiqin dərk edilməsinə nə qədər yaxınlaşdıracaq.

Bu arada aşkar olunur ki, ağdərili protestant – kişilərin haqları tapdalanır. Sonra aşkar olunur ki, istismar olunan puerto-rikolular qadın haqlarına düşmən mövqedədirlər. “Maçizm” isə istismar olunan xalqların mədəniyyətinin vacib elementidir. Burada fikirlər ayrılır. Postmodernist ziyalıların bir hissəsi dərk edir ki, qadın haqları daha vacibdir, onların zəfəri üçün hətta Əfqanıstanda bir neçə şəhəri və ya sivil dünyadan uzaq olan bir yeri bombalamaq olar. Digər hissə, əksinə, əmindir ki, insan haqları “totalizasiya edən diskursun” növbəti tələsidir və özgə şəxsə qarşı hörmət tipli qərb stereotiplərini azlıqlara yeritmək üçün səbəb yoxdur.

Əgər haqları tapdanan qrupların nümayəndələrinin maraqlarını qorumaqla  praktiki işlə məşğul olsaq, problemi ən asan şəkildə fərdi yolla həll etmək olar (əvvəlki qiyamçılar bunu təcrübələrində göstəriblər). Nəticədə, əvvəllər işçi sinfindən çıxmışlar insanlarla tamamlanan ali orta sinif özünə müəyyən sayda afroamerikalıları, puerto-rikoluları, homoseksualları hopdurur. Həm də məsul vəzifələri tutan qadınların sayı artır.

Bütün bunlar, şübhəsiz ki, çox müsbətdir. Amma, təəssüf ki, bu, istismar olunanların çoxunun həyatlarını dəyişmir. Ələlxüsus da kapitalizmin əsas ziddiyyətlərini həll etmir.

Hətta əgər bu və ya digər ictimai cəhətdən haqları tapdanmış və diskriminasiyaya uğramış qrupları götürsək, onun ayrı-ayrı nümayəndələrinin yuxarılara irəliləməsi vəziyyəti yaxşılaşdırmır. Axı, məsələn, qaradərili amerikalı eyni zamanda həm işçi, həm depressiv rayonun sakinidir və s. İrqi əlamətlərə görə rəsmi diskriminasiyanın ləğvi heç nəyi dəyişmir. Bundan əlavə, diskriminasiya təkrarən yaradılır – amma yeni şəkildə.

1990-cı illərin əvvəllərində “qərb marksizminin” inqilabi impulsu tamamilə tükənmiş hesab edilirdi. Keçmişin qəhrəmanları ya vəfat etmişdilər, ya da onlara hörmət edilmirdi. Başqa məsələdir ki, bu cür böhran özünəməxsus ictimai uğurun nəticəsi idi. Qiyam edən intellektuallar nəsli sadəcə öz şəxsi problemlərini həll etməyə imkan vermədi, həm də dünyanı dəyişdirdi.

 (c) SOLFRONT.org


Oxşar yazılar:

Baxış sayı:13924