abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Karl Marks | Muzdlu əmək və kapital

Comments Off on Karl Marks | Muzdlu əmək və kapital

marx

KARL MARKS 

MUZDLU ƏMƏK VƏ KAPİTAL 

YÜKLƏ 

Bizi müxtəlif tərəflərdən töhmətləndirib deyirlər ki, biz müasir sinfi və milli mübarizənin maddi əsasını təşkil edən iqtisadi münasibətləri təsvir etməmişik. Biz bu münasibətlərdən ancaq o zaman qəsdən bəhs edirdik ki, siyasi toqquşmalarda bu münasibətlər bilavasitə birinci plana keçirilirdi.
Hər şeydən əvvəl indiki tarixin gedişində sinfi mübarizəni izləmək, mövcud olan və hər gün meydana çıxan yeni tarixi material əsasında təcrübədə sübut etmək lazım idi ki, fevral və mart inqilabını etmış fəhlə sinfinin məğlubiyyəti ilə birlikdə, onun düşmənləri də – Fransada burjua respublikaçıları, bütün Avropa kontinentində feodal mütləqiyyətinə qarşı mübarizə etmiş burjuaziya və kəndli sinfləri də məğlub oldular; sübut etmək lazım idi ki, Fransada “abırlı respublikanın” qələbəsi, eyni zamanda, fevral inqilabına istiqlaliyyət uğrunda qəhrəmancasına mübarizələrlə cavab verən millətlərin məğlubiyyəti idi; nəhayət, sübut etmək lazım idi ki, inqilabçı fəhlələr məğlub olandan sonra Avropa əvvəlki kimi ikiqat əsarət altına – ingilis-rus əsarəti altına düşmüşdür. Parisdə iyun mübarizəsi, Vyananın süqutu, Berlində 1848-ci il noyabr faciəli komediyası, Polşa, İtaliya və Macarıstan qüvvələrinin son dərəcə gərginləşməsi, İrlandiyanı aclığa boğmaq cəhdləri – Avropada burjuaziya ilə fəhlə sinfi arasındakı sinfi mübarizəni toplanmış şəkildə ifadə edən başlıca hadisələrdir və biz bu hadisələrə əsaslanıb sübut edirdik ki, inqilabçı fəhlə sinfi qalib gəlməyincə, hər bir inqilabi üsyan, sinfi mübarizədən nə qədər uzaq məqsəd güdsə də, məğlub olmamalıdır və proletar inqilabı ilə feodal əks inqilabı dünya müharibəsində üz-üzə gəlib öz gücünü sınamadıqca,hər bir ictimai islahat bir xəyal olaraq qalacaqdır. Həqiqətdə olduğu kimi bizim təsvirimizdə Belçika və İsveçrə böyük tarix lövhəsində faciəli komediya, məzhəkəli məişət şəkilləri idi: biri nümünəvi burjua monarxiyası dövləti, digəri – nümünəvi burjua respublikası dövləti idi, bu dövlətlərin hər ikisi belə xəyal edirdi ki, onlar Avropa inqilabından asılı olmadıqları kimi, sinfi mübarizədəndə asılı deyildirlər.
İndi oxucularımız, genişlənib möhtəşəm siyasi formalar alan 1848-ci il sinfi mübarizəsini gördükdən sonra, istər burjaziyanın varlığı və sinfi hökmranlığının, istərsə də fəhlələrin köləliyinin əsasını təşkil edən iqtisadi münasibətlərin özünü yaxından tədqiq etməyin vaxtı çatmışdır.
Biz üç böyük bölmədə aşağıdakıları təsvir edəcəyik:
1) muzdlu əməyin kapitala münasibəti, fəhlənin köləliyi, kapitalist hökmranlığı; 2) müasir sistem şəraitində orta burjuaziya siniflərinin və burger silki adlanan silkin labüd məhv olması prosesi; 3) dünya bazarının istibdadçısı olan İngiltərənin müxtəlif Avropa millətlərinə mənsub burjua siniflərini ticarət əsarəti altına alıb istismar etməsi.
Biz bütün bunları, oxucunun hətta ən bəsit siyasi iqtisad anlayışları ilə də tanış olmadığını güman edərək, mümkün qədər sadə və aydın bir dildə izah etməyə çalışacağıq. Biz istəyirik ki, fəhlələr bizi başa düşsünlər. Onsuz da Almaniyanın hər yerində, mövcud qayda-qanunun əsl müdafıəçilərindən tutmuş sosialist şarlatanlarına və tanınmamış siyasi dahilərə qədər – parçalanmış Almaniyada isə bunlar “öz təbələrinin atalarına” nisbətən daha çoxdur – hamı içərisində ən sadə iqtisadi münasibətləri anlamaqda heyrət ediləcək bir cəhalət və fikir dolaşıqlığı hökm sürür.
Deməli, ən əvvəl – birinci məsələ:

Əmək haqqı nədir? O necə müəyyən olunur? 

Fəhlələrdən soruşulsa: “Nə qədər əmək haqqı alırsınız?”, biri cavab verər: “Mən öz burjuamdan bir iş gününə 1 mark alıram”, digəri cavab verər: “Mən 2 mark alıram” və s. Onlar hansı əmək sahəsində çalışdıqlarından asılı olaraq, gördükləri müəyyən iş üçün, məsələn, bir arşın kətan hazırlamaq üçün və ya bir çap vərəqi yığmaq üçün müvafiq burjuadan aldıqları məbləği göstərərlər. Onların cavablarının müxtəlif olduğuna baxmayaraq, hamılıqla bu fikirdədirlər ki, əmək haqqı – müəyyən iş vaxtı müqabilində və ya görülən müəyyən iş müqabilində kapitalistin verdiyi müəyyən məbləğ puldur.
Deməli, belə çıxır ki, guya kapitalist fəhlələrin əməyini pula satın alır, fəhlələr isə ona öz əməyini pula satırlar. Lakin bu ancaq zahirdə belədir. Həqiqətdə onlar kapitalistə öz iş qüvvəsini pula satırlar. Kapitalist bu iş qüvvəsini bir günlüyə, bir həftəliyə, bir aylığa və i. a. satın alır. Kapitalist bu iş qüvvəsini satın aldıqdan sonra isə, fəhlələri müəyyən edilmiş müddət ərzində işlətməklə bu iş qüvvəsini istehlak edir. Kapitalist fəhlələrin iş qüvvəsini satın aldığı pula, məsələn, 2 markaya 2 girvəngə qənd və ya müəyyən miqdar başqa əmtəə ala bilərdi. Kapitalistin 2 girvənkə qəndə verdiyi 2 marka 2 girvənkə qəndin qiymətini təşkil edir. Kapitalistin 12 saat ərzində istehlak edəcəyi iş qüvvəsini verdiyi 2 marka, on iki saatlıq əməyin qiymətini təşkil edir. Deməli, iş qüvvəsi əmtəədir, qənddən nə artıq və nə də əksik olub onun kimi bir əmtəədir. Birinci əmtəə saatla, ikincisi isə tərəzi ilə ölçülür.
Fəhlələr öz əmtəsini, yəni iş qüvvəsini kapitalistin əmtəəsinə, yəni pula mübadilə edirlər, həm də bu mübadilə müəyyən bir nisbət daxilində icra olunur. İş qüvvəsinin filan müddət istehlak edilməsi üçün filan qədər pul verilir. Toxucunun on iki saatlıq əməyinə 2 marka verilir. Məgər bu 2 marka həmin 2 markaya alına biləcək bütün başqa əmtəələri təmsil etmirmi? Deməli, əslində fəhlə öz əmtəəsini, yəni iş qüvvəsini cürbəcür əmtəələrə, həm də müəyyən nisbət daxilində mübadilə etmişdir. Kapitalist ona 2 marka verməklə, onu bir iş günü müqabilində ona filan qədər ət, filan qədər paltar, filan qədər odun, işıq və s. vermişdir. Deməli, bu 2 marka iş qüvvəsinin başqa əmtəələrə mübadilə olunduğu nisbəti ifadə edir, fəhlənin iş qüvvəsinin mübadilə dəyərini ifadə edir. Əmtəənin pulla ifadə olunan mübadilə dəyəri, məhz əmtəənin qiyməti adlanır. Deməli, əmək haqqı – iş qüvvəsi qiymətinin ancaq xüsusi adıdır ki, bunu adətən əməyin qiyməti adlandırırlar və bu, insanın canı və qanından başqa heç yerdə mövcud ola bilməyən spesifik əmtəənin qiymətinin adıdır.
İstədiyimiz bir fəhləni, məsələn, toxucunu götürək. Kapitalist ona toxucu dəzgahı və iplik verir. Toxucu işə başlayır və iplik dönüb kətan olur. Kapitalist bu kətanı götürüb, məsələn, 20 markaya satır. Toxucunun əmək haqqı kətanın bir hissəsidirmi, 20 markanın bir hissəsidirmi, onun əmək məhsulunun bir hissəsidirmi? Əsla. Çünki toxucu öz əmək haqqını hələ kətan satılandan çox əvvəl, bəlkə də kətan toxunandan çox əvvəl almışdır.Deməli, kapitalist bu əmək haqqını, kətanın satılmasından hasil edəcəyi puldan deyil, öz ehtiyat pulundan verir. Burjuanın toxucuya verdiyi toxucu dəzgahı və iplik həmin toxucunun məhsulu deyildir, eyni ilə toxucunun öz əmtəəsi, yəni iş qüvvəsi müqabilində aldığı əmtəələr də onun məhsulu deyildir. Ola bilər ki, kətanı satanda burjuanın hasil edəcəyi pul əmək haqqına verdiyi məbləği ödəməsin. Ola bilər ki, burjua kətanı, toxucuya verdiyi əmək haqqına nisbətən çox yaxşı qiymətə satsın. Bütün bunların toxucuya qətiyyən dəxli yoxdur. Kapitalist öz nağd varının, öz kapitalının bir hissəsinə xammal, yəni iplik, habelə əmək aləti, yəni toxucu dəzgahı aldığı kimi, digər hissəsinə isə toxucunun iş qüvvəsini alır. Kapitalist bunları, o cümlədən kətanın istehsalı üçün lazım olan iş qüvvəsini alandan sonra istehsala başlayır, həm də xammal və əmək alətləri ancaq onun özünündür. Aydındır ki, bizim mehriban toxucu da buraya daxildir və toxucu dəzgahı kimi, onun da məhsulda və ya məhsulun qiymətində payı yoxdur.
Deməli, əmək haqqı, fəhlənin istehsal etdiyi əmtəədə onun payı deyildir. Əmək haqqı mövcud əmtəənin bir hissəsidir və kapitalist buna özü üçün müəyyən miqdar məhsuldar iş qüvvəsi alır.
Beləliklə, iş qüvvəsi bir əmtəədir və onun sahibi olan muzdlu fəhlə onu kapitala satır. Muzdlu fəhlə bunu nə üçün satır? Yaşamaq üçün.
Lakin iş qüvvəsinin hərəkət halındakı təzahürü, yəni əmək – fəhlənin öz həyat fəaliyyətidir, onun öz həyatının təzahürüdür. Fəhlə məhz bu həyat fəaliyyətini başqasına satır ki, özünü zəruri yaşayış vasitəsi ilə təmin etsin. Deməli, fəhlənin həyat fəaliyyəti fəhlə üçün ancaq elə bir vasitədir ki, ona yaşamaq imkanı verir. O, yaşamaq üçün işləyir. O hətta əməyi öz həyatının bir hissəsi hesab etmir; əksinə, işləmək onun üçün öz həyatını qurban vermək deməkdir. Əmək – onun başqasına satdığı əmtəədir. Buna görə onun fəaliyyətinin məhsulu da onun fəaliyyətinin məqsədi deyildir. Fəhlə toxuduğu ipəyi, mədəndən çıxardığı qızılı, tikdiyi sarayı heç də özü üçün istehsal etmir. O özü üçün əmək haqqı istehsal edir, ipək, qızıl, saray isə onun üçün müəyyən miqdar yaşayış vasitələrinə, ola bilər, bir çit köynəyə, mis pula, bir zirzəmidə mənzilə çevrilir. Gündə 12 saat ərzində toxuyan, əyirən, deşik açan, yonan, tikən, qazıyan, daş qıran, yük daşıyan və başqa işlər görən fəhlə on iki saat ərzindəki bu toxuculuğu, əyriciliyi, deşik açmağı, yonmanı, tikinti işini, qazmaçılığı, daş qırmağı öz həyatının təzahürü, özünün həyatı hesab edə bilərmi? Əksinə. Onun nəzərində həyat bu fəaliyyət qurtarandan sonra – süfrə başında, meyxanada, yataqda başlanır. Onun nəzərində on iki saatlıq əməyin mənası toxumaqda, əyirməkdə, deşik açmaqda və sairədə deyil, qazanmaq vasitəsi olub ona yemək, meyxanaya getmək, yatmaq imkanı verməsindədir. əgər ipəkqurdu, özünü bir qurd kimi yaşatmaq üçün ipək əyirsəydi, əsl muzdlu fəhlə olardı. İş qüvvəsi hər zaman əmtəə olmamışdır. Kəl öz gördüyü işi kəndliyə satmadığı kimi, qul da öz iş qüvvəsini quldara satmır. Qul öz iş qüvvəsi ilə birlikdə həmişəlik öz ağasına satılmışdır. O elə bir əmtəədir ki, bir mülkiyyətçinin əlindən başqa bir mülkiyyətçinin əlinə keçə bilər. Qul özü əmtəədir, iş qüvvəsi isə onun əmtəəsi deyildir. Təhkimli öz iş qüvvəsinin ancaq bir hissəsini satır. O, torpaq mülkiyyətçisindən haqq almır; əksinə, torpaq mülkiyyətçisi ondan bac alır.
Təhkimli torpağa məxsusdur və torpaq mülkiyyətçisinə bac verir. Azad fəhlə isə, əksinə, özü özünü satır, həm də hissə-hissə satır. O, hər gün açıq müzaidə ilə öz həyatının 8, 10, 12, 15 saatını satır, həm də kim artıq verirsə, ona – xammal, əmək alətləri və yaşayış vasitələri sahibinə, yəni kapitalistə satır. Fəhlə nə mülkiyyətçiyə, nə də torpağa məxsusdur, lakin onun gündəlik həyatının 8, 10, 12, 15 saatı bunu satın alana məxsusdur. Fəhlə muzdla işlədiyi kapitalistin yanından istədiyi vaxt çıxıb gedir, kapitalist də istədiyi vaxt fəhləni işdən çıxarır, fəhlə ona fayda verməyəndə və ya kapitalistin nəzərdə tutduğu qədər fayda verməyəndə dərhal onu işdən çıxarır. Lakin yeganə qazanmaq mənbəyi iş qüvvəsini satmaqdan ibarət olan fəhlə bütün alıcılar sinfindən, yəni kapitalistlər sinfindən əl üzə bilməz, yoxsa bununla özünü acından ölməyə məhkum edər. Fəhlə bu və ya başqa bir kapitalistə məxsus deyildir, bütün kapitalistlər sinfinə məxsusdur; kapitalistlər sinfi içərisində özünə sahib tapmaq, yəni özünə alıcı axtarıb tapmaq isə onun öz işidir.
İndi kapitalla muzdlu əmək arasındakı münasibətlərdən ətraflı bəhs etməzdən əvvəl, əmək haqqının müəyyən edilməsində rol oynayan ən ümumi şərtləri qısaca şərh edək.
Gördüyümüz kimi, əmək haqqı müəyyən əmtəənin, yəni, iş qüvvəsinin qiymətidir. Deməli, əmək haqqı da hər bir başqa əmtəənin qiymətini müəyyən edən qanunlarla müəyyən edilir.
İndi sual olunur: əmtəənin qiyməti necə müəyyən edilir?

Əmtəənin qiyməti nə ilə müəyyən edilir?

Alıcılarla satıcılar arasındakı rəqabətlə, tələblə təklif arasındakı və təkliflə tələb arasındakı nisbətlə. Əmtəənin qiymətini müəyyən edən rəqabət üç tərəflidir.
Eyni bir əmtəə müxtəlif satıcılar tərəfindən təklif edilir. Kim eyni keyfiyyətli bir əmtəəni hamıdan ucuz satırsa, bütün başqa satıcılara hökmən üstün gələcək və özünün ən çox əmtəə satmasını təmin edəcəkdir. Beləliklə, satıcılar satış üstündə, bazar üstündə bir-biriylə mübarizə edirlər. Onların hər biri satmaq, mümkün qədər çox satmaq istəyir, yerdə qalan satıcıları sıxışdırıb, mümkün qədər tək satmaq istəyir. Buna görə də biri digərindən ucuz satır. Deməli, satıcılar arasında rəqabət gedir və bu rəqabət onların təklif etdiyi əmtəələrin qiymətini aşağı salır.
Lakin alıcılar arasında da bu rəqabət gedir və bu rəqabət təklif olunan əmtəələrin qiymətini qaldırır.
Nəhayət, alıcılarla satıcılar arasında da rəqabət vardır; bunlardan biri mümkün qədər ucuz almaq, digəri isə, mümkün qədər baha satmaq istəyir. Alıcılarla satıcılar arasındakı bu rəqabətin nəticəsi, yuxarıda göstərilən hər iki rəqib tərəfin nisbətindən asılıdır, yəni rəqabətin harada – alıcılar sırasındamı, yoxsa satıcılar sırasında – daha güclü olmasından asılıdır. Sənaye döyüş meydanına, bir-birinə qarşı duran iki ordu çıxardır, həm də bu ordulardan hər birinin öz sıralarında daxili mübarizə gedir. Hansı ordu sıralarında çəkişmə azdırsa, həmin ordu düşmənə qalib gəlir.
Fərz edək ki, bazarda 100 tay pambıq var, alıcılara isə 1000 tay pambıq lazımdır. Deməli, bu halda tələb təklifdən on qat artıqdır. Buna görə də, alıcılar arasındakı rəqabət güclü olacaqdır; bunların hər biri heç olmazsa bir tay pambıq qoparmağa, mümkün olsa, hətta 100 tayın hamısını ələ keçirməyə çalışacaqdır. Bu misal boş bir fərziyyə deyildir. Ticarət tarixində biz elə pambıq qıtlığı dövrlərini görmüşük ki, bir neçə kapitalist ittifaq yüz tay pambıq deyil, yer üzündə bütün pambıq ehtiyatını almağa cəhd etmışdır. Deməli, misal gətirdiyimiz halda hər alıcı digərini aradan çıxarmağa çalışaraq pambığın hər tayını başqalarının təklif etdiyinə nisbətən artıq qiymət təklif edəcəkdir. Düşmən qoşunu sıralarında qızğın daxili mübarizə getdiyini görən və 100 tayın hamısının satılacağına tamamilə əmin olan pambıq satıcıları bir-biri ilə savaşmaqdan çəkinəcəklər ki, düşmənləri pambığın qiymətini qaldırmaqda bir-biri ilə rəqabət etdikləri bir zamanda öz əmtəələrinin qiymətini aşağı salmasınlar. Beləliklə, satıcılar cəbhəsində birdən-birə sülh əmələ gəlir. Onlar filosof kimi əllərini qoynuna qoyub alıcıların qarşısına bir nəfər kimi çıxırlar və əgər ən inadkar alıcıların təkliflərinin çox müəyyən həddi olmasaydı, bu satıcı iddialarının həddi olmazdı.
Deməlı, əgər bir əmtəənin təklifi həmin əmtəəyə olan tələbdən azdırsa, bu əmtəənin satıcıları arasında rəqabət çox zəif olur və ya hətta qətiyyən olmur. Satıcılar arasında rəqabət nə qədər zəifləyirsə, alıcılar arasında bir o qədər artır. Nəticədə əmtəələrin qiyməti az-çox əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Məlum olduğu kimi, çox zaman bunun əksi olan hadisə baş verir və əks nəticə doğurur: təklif tələbdən xeyli artıq olur, satıcılar arasında qızğın rəqabət gedir, alıcı çatışmır, əmtəələr dəyər-dəyməzinə satılır.
Bəs qiymətlərin qalxıb-düşməsi nədir, yüksək və aşağı qiymət nədir? Bir qum dənəsinə mikroskopla baxılsa, çox yüksək görünür, qüllə isə dağa nisbətən alçaqdır. Əgər qiymət tələblə təklif arasındakı nisbətlə müəyyən edilirsə, onda bəs tələblə təklif arasındakı nisbət nə ilə müəyyən edilir?
Rastımıza gələn ilk burjuaya müraciət edək. O bircə dəqiqədə fikirləşmədən, yeni zühür etmiş Makedoniyalı İskəndər kimi, dərhal bu metafizik düyünü vurma cədvəli vasitəsi ilə açıb ortaya qoyacaqdır. O bizə deyəcəkdir ki, əgər satdığım əmtəənin istehsalı mənə 100 markaya tamam olmuşsa və mən bunu satarkən 110 marka əldə edirəmsə, – əlbəttə, bir il keçəndən sonra – bu, halal, qanuni və yaxşı bir mənfəət olar. Yox, əgər mən bu mübadilə zamanı 120, 130 marka əldə edirəmsə, bu – yüksək mənfəətdir, nəhayət, əgər tam 200 marka əldə edirəmsə, bu – qeyri-adi və çox böyük mənfəətdir. Beləliklə, burjua üçün mənfəət ölçüsü nədən ibarətdir? Onun əmtəəsinin istehsal xərcindən. Əgər o öz əmtəəsinin müqabilində, bu əmtəədən artıq qiymətə başa gələn müəyyən miqdarda başqa əmtəə alırsa, xeyir görmüş olur. O öz mənfəətinin aşağı düşməsini və ya yuxarı qalxmasını öz əmtəəsinin mübadilə dəyərini sıfırdan, yəni istehsal xərcindən neçə dərəcə aşağı və yuxarı olması ilə ölçür.
Beləliklə, biz gördük ki, tələblə təklif arasındakı nisbətin dəyişməsi qiymətlərin gah qalxmasına, gah da enməsinə səbəb olur, gah yüksək qiymətlər, gah da aşağı qiymətlər doğurur. Əgər təklifin kifayət qədər olmaması və ya tələbin son dərəcə artması üzündən bir əmtəənin qiyməti xeyli qalxırsa, onda başqa əmtəənin qiyməti buna müvafiq dərəcədə mütləq aşağı düşür, çünki əmtəənin qiyməti, bu əmtəənin başqa əmtəələrə ancaq nə nisbətdə mübadilə olunduğunu pulla ifadə edir. Məsələn, bir arşın ipək parçanın qiyməti 5 markadan 6 markaya qədər qalxırsa, gümüşün qiyməti ipək parçaya nisbətən aşağı düşür, qiymətləri sabit qalan bütün başqa əmtəələrin qiyməti də eyni surətdə ipək parçaya nisbətən aşağı düşür. İndi, mübadilə yolu ilə əvvəlki qədər ipək parça əldə etmək üçün, əvvəlkindən çox əmtəə vermək lazımdır. Əmtəə qiymətinin qalxması nə kimi nəticələr doğuracaqdır? Çoxlu kapital axıb tərəqqi edən sənaye sahəsinə gələcək və daha faydalı olan sənaye sahəsinə bu kapital axını həmin sahədə mənfəət adi səviyyəyə düşüncəyə qədər və ya daha doğrusu, ifrat istehsal nəticəsində bu sahə məhsullarının qiyməti istehsal xərcindən aşağı düşüncəyə qədər davam edəcəkdir.
Əksinə. Əgər bir əmtəənin qiyməti onun istehsal xərcindən aşağı düşərsə, kapital bu əmtəənin istehsalından axıb gedəcəkdir. Müəyyən sənaye sahəsi zamanın tələblərinə daha uyğun gəlmədiyi və buna görə də aradan qalxmalı olduğu hal istisna olmaqala, müəyyən əmtəənin istehsalı, yəni onun təklifi, kapitalın belə axıb getməsi üzündən azalacaqdır, həm də bu azalma təklif tələblə uyğunlaşıncaya qədər, deməli, əmtəənin qiyməti yenidən qalxıb onun istehsal xərci səviyyəsinə çatıncaya qədər və ya daha doğrusu, təklif tələbdən aşağı düşüncəyə qədər, yəni əmtəənin qiyməti yenidən onun istehsal xərcindən yuxarı qalxıncaya qədər davam edəcəkdir, çünki əmtəənin cari qiyməti onun istehsal xərcindən həmişə yuxarı və ya aşağı olur.
Biz görürük ki, kapital daim bir istehsal sahəsindən başqa istehsal sahəsinə axıb gedir və axıb gəlir. Yüksək qiymət kapitalın çox güclü axıb gəlməsinə, aşağı qiymət isə çox güclü axıb getməsinə səbəb olur.
Məsələyə başqa bir nöqteyi-nəzərdən yanaşmaqla biz göstərə bilərdik ki, yalnız təklif deyil, habelə tələb də istehsal xərci ilə müəyyən olunur. Lakin bu bizi mövzumuzdan çox uzaqlaşdırardı.
Biz indicə gördük ki, tələb və təklifdəki dəyişikliklər hər dəfə əmtəənin qiymətini istehsal xərci səviyyəsinə gətirib çıxarır. Doğrudur, əmtəənin həqiqi qiyməti həmişə istehsal xərcindən yuxarı və ya aşağı olur; lakin qiymətlərin qalxması və ya düşməsi bir-birini tarazlayır, belə ki, sənayedə kapitalın axıb gəlməsi və axıb getməsini onun ümumi yekunu ilə götürsək, müəyyən vaxt ərzində əmtəələr istehsal xərcinə uyğun olaraq mübadilə olunur, deməli, onların qiyməti istehsal xərci ilə müəyyən olunur.
Qiymətin istehsal xərci ilə bu cür müəyyən olunmasını iqtisadçılar anladığı mənada anlamamalı. İqtisadçılar deyirlər ki, əmtəələrin orta qiyməti istehsal xərcinə bərabərdir; onların fikrincə, bu bir qanundur. Qiymətin qalxmasını onun düşməsi ilə və düşməsini onun qalxması ilə tarazlaşdıran hərc-mərclik hərəkətini iqtisadçılar təsadüfi bir şey hesab edirlər. Bu doğru olsaydı, onda – bəzi iqtisadçıların etdiyi kimi, – haqlı olaraq, qiymətlərin dəyişməsini bir qanun, qiymətlərin istehsal xərci ilə müəyyən olunmasını isə təsadüfi bir şey hesab etmək olardı. Həqiqətdə isə, ancaq bu dəyişikliklərin gedişində – daha yaxından tədqiq etdikdə məlum olduğu kimi, ən dəhşətli fəlakətlərə səbəb olan və burjua cəmiyyətini bir zəlzələ kimi kökündən sarsıdan yalnız bu dəyişikliklərin gedişində qiymətlər məhz istehsal xərci ilə müəyyən olunur. Bu qaydasız hərəkətin məcmusu onun qaydasıdır. Bu sənaye hərc-mərcliyinin gedişində, bu dövranda rəqabət, necə deyərlər, bir ifratçılığı digəri ilə tarazlayır.
Beləliklə, gördüyümüz kimi, əmtəənin qiyməti istehsal xərci ilə müəyyən olunur ki, bir əmtəənin qiyməti onun istehsal xərcindən yuxarı olduğu dövrləri, bu qiymət onun istehsal xərcindən aşağı düşdüyü dövrlərlə tarazlayır və əksinə. Əlbəttə, bu hər bir ayrıca sənaye məhsuluna deyil, yalnız bütöv sənaye sahəsinə aiddir. Deməli, bu hal ayrıca bir sənayeçi deyil, yalnız bütöv sənayeçilər sinfinə aitdir.
Qiymətin istehsal xərci ilə müəyyən olunması, qiymətin, əmtəə istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı ilə müəyyən olunması deməkdir: 1) xammaldan gələn və deməli, müəyyən miqdar iş vaxtını təmsil edən sənaye məhsullarından və 2) yenə də vaxtla ölçülən bilavasitə əməkdən.
Ümumiyyətlə, əmtəələrin qiymətini nizama salan ümumi qanunlar, əlbəttə, əmək haqqını, əməyin qiymətini də nizama salır.
Əmək haqqı, tələblə təklif arasındakı nisbətdən asılı olaraq, iş qüvvəsini alanlarla, yəni fəhlələr arasında rəqabətin nə şəkil alacağından asılı olaraq gah qalxacaq, gah düşəcəkdir. Əmək haqqının qalxıb-düşməsi ümumiyyətlə, əmtəə qiymətlərinin qalxıb düşməsinə uyğun olur. Lakin bu dəyişmələr çərçivəsi daxilində əməyin qiyməti istehsal xərci ilə, bu əmtəəni, yəni iş qüvvəsini yaratmaq üçün tələb olunan iş vaxtı ilə müəyyən olunur.

Bəs iş qüvvəsinin istehsal xərci hansı xərcdir?

Bu xərc – fəhləni bir fəhlə kimi saxlamaq və ondan fəhlə hazırlamaq üçün tələb olunan xərcdir.
Buna görə də fəhləni bir əməyə öyrətmək üçün nə qədər az vaxt tələb olunursa, fəhlənin istehsal xərci bir o qədər az olur, onun əməyinin qiyməti, onun əmək haqqı bir o qədər aşağı olur. O sənaye sahələrində ki, fəhləni öyrətməyə, demək olar vaxt heç tələb olunmur və fəhləni ancaq cismən mövcud olması kifayət edir, orda fəhləni yaratmaq üçün tələb olunan istehsal xərci demək olar, ancaq onu yaşatmaq və əmək qabliyyətini mühavizə etməkdən ötrü lazım gələn əmtəələrdən ibarətdir.Buna görə də onun əməyinin qiyməti zəruri yaşayış vasitələrinin qiyməti ilə müəyyən olunur.
Lakin burda bir cəhəti nəzərə almaq lazımdır.
Fabrikçi öz istehsal xərcini və bu xərcə görə də məhsulların qiymətini hesablayarkən, əmək alətlərinin aşılanmasını da hesaba daxil edir. Məsələn, əgər maşın ona 1000 markaya tamam olmuşsa və on ilə aşınırsa, fabrikçi hər il əmtəənin qiymətini 100 marka əlavə edir ki, on il keçəndən sonra aşınmış maşının yerinə təzəsini ala bilsin. Habelə adi iş qüvvəsi istehsalının xərci tərkibinə nəsli davam etdirmək xərci də daxil olmalıdır, çünki bu xərc fəhlə sinfinə törəmək və əmək qabiliyyətini itirən fəhlələri yeniləri ilə əvəz etmək imkanı verir. Deməli, maşının aşınması hesaba alındığı kimi, fəhlənin aşınması da hesaba alınır.
Beləliklə, adi iş qüvvəsinin xərci, fəhlənin mövcud olması və nəslinin davam etdirilməsi xərcindən ibarət olur. Bu mövcud olmaq və nəsli davam etdirmək xərcinin qiyməti əmək haqqını təşkil edir. Bu yolla müəyyən edilən əmək haqqı minumum əmək haqqı adlanır. Ümumiyyətlə, əmtəələrin qiymətini istehsal xərci ilə müəyyən etmək kimi, bu minumum əmək haqqi da ayrıca fərdə deyil, bütöv növə aiddir. Ayrı-ayrı fəhlələr, miloyonlarla fəhlələr mövcud olmağa və öz nəsillərini davam etdirməyə imkan verəcək qədər əmək haqqı almırlar; lakin bütöv fəhlə sinfinin əmək haqqı, qalxıb düşdüyü çərçivə daxilində bu minumuma görə tarazlaşır.
İndi biz əmək haqqını, habelə hər bir başqa əmtəənin qiymətini nizama salan ən ümumi qanunları aydınlaşdırıb razılaşdıqdan sonra, mövzumla daha yaxından məşğul ola bilərik.
Kapital – xammaldan, əmək alətlərindən və yeni xammal, yeni əmək alətləri, yeni yaşayış vasitələri istehsalına sərf olunan müxtəlif yaşayış vasitələrindən ibarətdir. Kapitalın bütün bu tərkib hissələri əməyin yaratdığı şeylərdir, əmək məhsullarıdır, toplanmış əməkdir. Yeni istehsal üçün bir vasitə olan toplanmış əmək – kapitaldır .
İqtisadçılar belə deyirlər.
Zənci qul nədir? Qara irqə mənsub adamdır. Bu izahatın hər ikisi bir-birinin tayıdır.
Zənci – zəncidir. O yalnız müəyyən münasibətlər daxilində qul olur. Pambıq əyirən maşın – pambıq əyirmək maşınıdır. Yalnız müəyyən münasibətlər daxilində bu maşın kapital olur. Qızıl özlüyündə pul olmadığı kimi, yaxud qənd özlüyündə qəndin qiyməti olmadığı kimi, bu maşın da həmən münasibətlərdən xaricdə kapital deyildir.

Onlar birgə fəliyyət üçün və öz fəaliyyətini qarşılıqlı mübadilə etmək üçün müəyyən surətdə birləşmədən istehsal edə bilməzlər. İstehsal etmək üçün insanlar müəyyən əlaqə və münasibətlərə girirlər və yalnız bu ictimai əlaqə və münasibətlər vasitəsi ilə onların təbiətə təsiri mövcud olur, istehsal mümkün olur, İstehsalçıların bir-birinə olan bu ictimai münasibətləri, onların öz fəaliyyətlərini mübadilə və birgə istehsalda iştirak etmələri şəraiti, istehsal vasitələrinin xarakterindən asılı olaraq, əlbəttə, müxtəlif olacaqdır. Yeni müharibə aləti, yəni atəş açan silah ixtira ediləndən sonra, ordunun bütün daxili quruluşu da labüddən dəyişildi, ayrı-ayrı fərdlərin bir ordu halında təşkil olunması və bir ordu kimi hərəkət edə bilməsi üçün zəmin təşkil edən münasibətlər də başqa şəkil aldı, habelə müxtəlif orduların bir-birinə münasibəti dəyişildi. Deməli, maddi istehsal vasitələri, məhsuldar qüvvələr dəyişib inkişaf etdikcə fərdlərin məhsul istehsal etməsinin ictimai münasibətləri, ictimai istehsal münasibətləri də dəyişir, başqa şəkil alır. İstehsal münasibətlərinin məcmusu ictimai münasibətləri, cəmiyyət adlandırılan şeyi təşkil edir, həm də müəyyən tarixi inkişaf pilləsində olan cəmiyyəti, özünün ayrıca fərqləndirici xaraktei olan cəmiyyəti təşkil edir. Antik cəmiyyət, feodalizm cəmiyyəti, burjua cəmiyyəti istehsal münasibətlərini elə məcmularından ibarətdir ki, bunlardan hər biri eyni zamanda bəşəriyyətin tarixi inkişafında ayrıca bir pillə deməkdir. Kapital da ictimai istehsal münasibətidir. Kapital-burjua istehsal münasibətidir, burjua cəmiyyətinin istehsal münasibətidir. Məgər kapitalı təşkil edən yaşayış vasitələri, əmək alətləri, xammal – bütün bunlar müəyyən ictimai şəraitdə, müəyyən ictimai münasibətlər şəraitində istehsal edilib toplanmamışdırmı? Məgər bunlar yeni istehsal məqsədi ilə müəyyən ictimai şəraitdə, müəyyən ictimai münasibətlər çərçivəsi daxilində tətbiq edilmirmi? Məgər yeni istehsal üçün ayrılmış məhsulları kapitala çevirən məhz bu müəyyən ictimai xarakter deyilmi? Kapital təkcə yaşayış vasitələrindən, əmək alətləri və xammaldan, təkcə maddi məhsullardan ibarət deyildir: kapital eyni zamanda mübadilə dəyərlərindən də ibarətdir. Kapitalı təşkil edən bütün məhsullar əmtəədir. Deməli, kapital təkcə maddi məhsulların məcmusu deyil, habelə əmtəələrin, mübadilə dəyərlərinin, ictimai kəmiyyətlərin məcmusudur. Biz yun əvəzinə pambıq, taxıl əvəzinə düyü, dəmiryol əvəzinə paroxod götürmüş olsaq da, kapital yenə eyni kapitallığında qalacaqdır, bu şərtlə ki, kapitalın cismi olan pambiq, düyü, paroxod əvvəllər də kapitalı təcəssüm etdirmiş yunun, taxılın, dəmir yolunun malik olduğu eyni mübadilə dəyərinə, eyni qiymətə malik olsun. Kapitalın cismi kapitalın azacıq da olsa dəyişməsinə səbəb olmadan daim dəyişə bilər. Lakin hər bir kapital əmtəələrin məcmusu, yəni mübadilə dəyərlərinin məcmusu isə əmtəələrin, yəni mübadilə dəyərlərinin heç də hər məcmusu kapital deyildir. Mübadilə dəyərlərinin hər məcmusu bir tək mübadilə dəyəridir. Hər ayrıca mübadilə dəyəri mübadilə dəyərlərinin məcmusudur. Məsələn, 1000 marka qiymətində bir ev 1000 markalıq mübadilə dəyəridir. 1 pfenniq qiymətində bir vərəq kagız 100/100 pfenniqlik mübadilə dəyərlərinin məcmusudur. Başqa məhsullara mübadilə oluna bilən məhsullar əmtəədir. Əmtəələr nə nisbətdə mübadilə edilirsə, həmin müəyyən nisbət onların mübadilə dəyəridir, yaxud bu nisbət pulla ifadə olunmuşsa, onların qiymətidir. Bu məhsulların miqdarı onların əmtəə olmaq, yaxud mübadilə dəyərlərini təmsil etmək, yaxud müəyyən qiymətə malik olmaq vəzifəsini zərrə qədər dəyişdirə bilməz. Ağac böyüklüyü və ya kiçikliyindən asılı olmayaraq ağaclığında qalır. Biz dəmiri başqa məhsullara lotla deyil, sentnerlə mübadilə etsək, məgər onun əmtəə olmaq, mübadilə dəyəri olmaq xarakteri dəyişər? Öz miqdarından asılı olaraq, dəmir çox və ya az dəyəri, yüksək və ya aşağı qiyməti olan bir əmtəədir. Bəs necə olur ki, əmtəələr məcmusu, mübadilə dəyərləri məcmusu dönüb kapital olur? Əmtəələr məcmusunun dönüb kapital olmasına səbəb budur ki, əmtəələr məcmusu müstəqil ictimai qüvvə, yəni cəmiyyətin bir hissəsinə məxsus bir qüvvə olmaq etibarilə, bilavasitə canlı iş qüvvəsinə mübadilə edilmək yolu ilə mühafizə edilir və artır. Əmək qabiliyyətindən başqa heç bir şeyi olmayan bir sinfin varlığı kapitalın mövcud olması üçün ilk zəruri şərtdir. Yalnız toplanmış əməyin, keçmiş əməyin, maddiləşmiş əməyin bilavasitə, canlı əmək üzərindəki hökmranlığı toplanmış əməyi kapitala çevirir. Kapitalın mahiyyəti onda deyildir ki, toplanmış əmək yeni istehsaldan ötrü canlı əməyə xidmət edən bir vasitədir. Kapitalın mahiyyəti ondadır ki, canlı əmək toplanmış əməyin mübadilə dəyərinin mühafizə olunması və artması üçün vasitədir. Mübadilə zamanı kapitalistlə muzdlu fəhlə arasında nə olur? Fəhlə öz iş qüvvəsini mübadilə etməklə yaşayış vasitələri əldə edir, kapitalisti isə öz ixtiyarında olan yaşayış vasitələrini müdafiə etməklə fəhlənin əməyini, məhsuldar fəaliyyətini, yəni elə yaradıcı qüvvə əldə edir ki, fəhlə istehlak etdiyi şeylərin əvəzini bu qüvvə vasitəsi ilə nəinki ödəyir, habelə toplanmış əməyə əlavə edir. Fəhlə kapitalistdən, mövcud mövcud yaşayış vasitələrinin bir hissəsini alır. Bu yaşayış vasitələri ona nə üçün lazımdır? Bilavasitə istehlak etmək üçün. Lakin bir halda ki, mən bu yaşayış vasitələrini istehlak etmişəm, əgər bu yaşayış vasitələri məni yaşatdığı müddətdə istifadə edib yeni yaşayış vasitələri istehsal etməmişsə və istehlak nəticəsində yox olmuş dəyərlərin əvəzini çıxarmaq üçün həmin istehlak müddətində öz əməyimin köməyi ilə yeni dəyər yaratmamışamsa, onda istehlak etdiyim bu yaşayış vasitələrini həmişəlik itirmiş oluram.Məsələ də bundadır ki, fəhlə özünün məhz bu nəcib təkrar istehsal qüvvəsini yaşayış vasitələri müqabilində kapitala verir. Deməli,o özü bu qüvvəni itirmiş olur.

Belə bir missal götürək. Fermer öz gunəmuzdçu fəhləsinə gündə 5 zilberqroş verir. Günəmuzdçu bu 5 zilberqroşun müqabilində bütün günü fermerin tarlasında işləyir və beləliklə də fermer üçün 10 zilberqroşluq gəlir tımin edir. Fermer günəmuzdçuya verdiyi dəyərin əvəzini almaqdan əlavə, bunu ikiqat artırır. Deməli, fermer günəmuzdçuya verdiyi 5 zilbeqroşu səmərəli, məhsuldar şəkildə tətbiq, istehlak etmiş olur. Fermer həmin zilberqroşa gunəmuzdçunun məhz o əməyi və qüvvəsini satın almışdır ki, bunlar ikiqat artıq dəyəri olan əkinçilik məhsulu istehsal edir və 5 zilberqroşu 10 zilberqroşa çevirir. Öz məhsuldar qüvvəsinin məhz fəaliyyətini fermerə satan günəmuzdçu isə, bu qüvvənin əvəzində 5 zilberqroş alır və bunu yaşayış vasitələrinə mübadilə edir ki, bunları da tez,yaxud yavaş-yavaş istehlak edir. Deməli, bu 5 zilberqroş iki cür istehlak edilmiş olur: kapital üçün məhsuldar şəkildə istehlak edilmiş olur, çünki kapital bunu 10 zilberqroş hasil edən iş qüvvəsinə mübadilə etmişdir; fəhlə üçün isə qeyri-məhsuldar şəkildə istehlak edilmiş olur, çünki fəhlə bunu yaşayış vasitələrinə mübadilə etmiş və bu yaşayış vasitələri həmişəlik yox olmuşdur və fəhlə bu yaşayış vasitələrinin dəyərini fermerlə həmin mübadiləni yalnız təkrar etmək şərti ilə yenidən ala bilər. Beləliklə, kapitalın mövcud olması üçün muzdlu əməyin olması şərtdir,muzdlu əməyin mövcud olması üçün də kapitalın olması şərtdir. Bunlar bir-biri üçün şərtdir; bunlar bir-birini doğurur. Fəhlə pambıq parça fabrikində yalnız pambıq istehsal edir? Yox, o, kapital istehsal edir. Fəhlə, yenidən onun əməyi üzərində hakim olmaq və bu əmək vasitəsi ilə yeni dəyər yaratmaq vəzifəsini görən dəyər istehsal edir. Kapital yalnız iş qüvvəsinə mübadilə olunmaqla, yalnız muzdlu əməyi fəaliyyətə gətirməklə arta bilər. Muzdlu fəhlənin iş qüvvəsi yalnız kapitalı artırmaq, özünü əsarət altına alan hakimiyyəti qüvvətləndirmək şərti ilə kapitala mübadilə oluna bilər. Buna görə də kapitalın artması proletarıatın, yəni fəhlə sinfinin artması deməkdir. Deməli, kapitalistlə fəhlənin mənafeyi eynidir, – deyə burjualar və onların iqtisadçıları iddia edirlər. Doğrudan da! Fəhlə kapitaldan iş ala bilmirsə, məhv olur. Kapital iş qüvvəsini istismar etmirsə, məhv olur, iş qüvvəsini istismar etmək üçün isə, kapital onu satın almalıdır. İstehsal üçün ayrılan kapital, məhsuldar kapital nə qədər sürətlə artırsa, deməli, sənaye nə qədər çox tərəqqi edirsə, burjuaziya nə qədər çox varlanırsa, işlər nə qədər yaxşı gedirsə,-kapitalistə bir o qədər çox fəhlə lazım olur fəhlə özünü bir o qədər baha satır. Belə çıxır ki, fəhlənin az-çox babat vəziyyətdə olması üçün məhsuldar kapitalın mümkün qədər sürətlə artması zəruri şərtdir. Lakin məhsuldar kapitalın artması nə deməkdir? Bu – toplanmış əməyin canlı əmək üzərində hakimiyyətinin artması deməkdir. Burjuaziyanın fəhlə sinfi üzərində hökmranlığının artması deməkdir. Əgər muzdlu əmək öz üzərində hökmranlıq edən özgə sərvətini, özünə düşmən olan qüvvəni,kapitalı istehsal edirsə, kapitaldan işlə məşğul olmaq vasitələri [beschaftigungsmittel], yəni yaşayışvasitələri alır, həm də o şərtlə alır ki, muzdlu əmək yenidən sürətlə hərəkətə gətirən bir vasitə olacaqdır. Kapitalın mənafeyi ilə fəhlələrin mənafeyinin eyni olduğu iddiası işdə ancaq o deməkdir ki, kapitalla muzdlu əmək eyni nisbətin iki tərəfidir. Sələmçi ilə bədxərc bir-biri üçün şərt olduğu kimi, kapitalla muzdlu əmək də biri o biri üçün şərtdir. Nə qədər ki, muzdlu fəhlə muzdlu fəhləliyində qalır, onun müqəddəratı kapitaldan asılıdır.Fəhlə ilə kapitalistin mənafeyinin uğursuz ümumiliyi də məhz bundan ibarətdir. Əgər kapital artırsa, muzdlu əmək kütləsi artır,  muzdlu fəhlələrin sayı artır,muzdlu əmək kutləsi artır, muzdlu fəhlələrin sayı artır, bir sözlə, kapital daha çox adamı öz hökmranlığı altına alır. Belə bir ən əlverişli hal fərz edək: məhsuldar kapital artmaqla əməyə tələb artır,deməli,əməyin qiyməti, əmək haqqı da artır. Bir ev nə qədər kiçik olursa olsun, nə qədər ki, onun ətrafındakı evlər də kiçikdir, mənzilə olan bütün ictimai tələbləri ödəyir. Lakin bu kiçik evin yanında bir saray tikilirsə, onda bu ev kiçilib acınacaqlı bir daxmaya dönür.İindi evin kiçikliyi onu göstərir ki, bu evin sahibi əsla tələbkar deyildir və ya çox az tələbkardır; mədəniyyət tərəqqi etdikcə kiçik ev nə qədər böyüsə də, qonşuluqdakı saray eyni dərəcədə və ya daha artıq dərəcədə böyüyərsə, nisbətən kiçik evin sakini öz evinin dörd divarı içərisində özünü getdikcə daha narahat, daha narazı və alçalmış hiss edəcəkdir. Əmək haqqının az-çox nəzərə çarpacaq dərəcədə artması üçün məhsuldar kapitalın sürətlə artması şərtdir. Məhsuldar kapitalın surətlə artması sərvətin, zinətin, ictimai tələbatın və ictimai zövqlörin də eyni dərəcədə serətlə artmasına səbəb olur. Beləliklə, fəhləyə müyəssər olan zövqlər artsa da, bunların ictimai tələbatı ödəməsi dərəcəsi, kapitalistin fəhlələrə müyəssər olmayan artmış züvqlərinə və ümumiyyətlə cəmiyyətin inkişaf səviyyəsinə nisbətən aşağı düşür. Bizim tələbat və zövqlərimiz cəmiyyətdən doğur; buna görə də biz bu tələbat və zövqləri ölçərkən, onları ödəməli olan şeyləri deyil, ictimai ölçü ilə ölçürük. Bizim tələbat və zövqlərimiz ictimai xarakter daşıdığı üçün nisbidir. Ümumiyyətlə əmək haqqı, onun müqabilində yolu ilə ala biləcəyim əmtəələrin təkcə miqdarı ilə müəyyən olunmur. Əmək haqqında müxtəlif münasibətlər vardır. Hər şeydən əvvəl, fəhlə öz iş qüvvəsi üçün müəyyən məbləğdə pul alır. Əmək haqqı ancaq pul qiymətiləmi müəyyən olunur? XVI əsrdə Amerikada daha zəngin və asanlıqla çıxarıla bilən qızıl və gümüş mədənlərinin kəşf edilməsi nəticəsində Avropada tədavüldə olan qızıl və gümüşün miqdarı artmışdı. Buna görə də qızıl və gümüşün dəyəri başqa əmtəələrə nisbətən aşağı düşmüşdür. Fəhlələr isə özlərinin iş qüvvəsi müqabilində əvvəlki qədər gümüş sikkə alırdılar. Onların əməyinin pul qiyməti olduğu kimi qalmışdır, amma buna baxmayaraq, onların əmək haqqı aşağı düşmüşdü, çünki onlar eyni miqdar gümüşü mübadilə edirkən başqa əmtəələri əvvəlkindən az alırdılar. XVI əsrdə kapitalın artmasına, burjuaziyanın yüksəlməsinə səbəb olan amillərdən biri də bu idi. Başqa bir missal götürək. 1847-ci ilin qışında məhsul qıtlığı üzündən çörək, ət, yağ, pendir və sair bu kimi ən zəruri yaşayış vasitələrinin qiyməti xeyli əmək artmışdır.Tutaq ki, fəhlələr özlərinin iş qüvvəsi müqabilində əvvəlki qədər pul alırdılar. Məgər onların əmək haqqı aşağı düşməmişdi? Əlbəttə düşmüşdü, onlar mübadilə nəticəsində eyni pula əvvəlkindən az çörək, ət, və s. almağa başlamışdılar. Onların əmək haqqınin düşməsinə səbəb gümüşün dəyərinin azalası deyil, yaşayış vasitələrin dəyərinin artması idi. Nəhayət, fərz edək ki, yeni maşınların tədqiq edilməsi, mövsümün daha əlverişli olmaı və s. nəticəsində bütün əkinçilik və sənaye əmtəələrinin qiyməti aşağı düşdüyü halda, əməyin pulla qiyməti sabit qalır.İndi fəhlələr eyni pula müxtəlif əmtəəni daha çox ala bilərlər. Deməli, onların əmək haqqı ona görə artmışdır ki, əmək haqqının pulla dəyəri sabit qalmışdır. Beləliklə, əməyin pulla qiyməti, yəni nominal əmək haqqı real əmək haqqına, yəni əmək haqqı müqabilində həqiqətən verilən əmtəələrin miqdarına uyğun gəlmir. Buna görə də əmək haqqının qalxması və ya düşməsindən danışarkən, biz əməyin təkcə pulla qiymətinin, təkcə nominal əmək haqqını nəzərdə tutmamalıyıq. Lakin nə normal əmək haqqı, yəni fəhlənin özünü kapitalistə satarkən aldığı pul məbləgi, nə də real əmək haqqı, yəni onun bu pula ala biləcəyi əmtəənin miqdarı əmək haqqında olan nisbətlərin heç də hamısını əhatə etmir. Bundan başqa, əmək haqqı birinci növbədə, kapitalistin götürdüyü qazanca, mənfəətə olan nisbəti ilə müəyyən olunur; bu – müqayisəli, nisbi əmək haqqıdır. Real əmək haqqı başqa əmtəələrin qiymətinə nisbətən əməyin qiyməti ifadə edir, nisbi əmək haqqı isə əməyin yeni yaratmış olduğu dəyərdən toplanmış əməyin, yəni kapitalın payına düşən hissəyə nisbətən bu dəyərin bilavasitə əməyə çatan hissəsini ifadə edir. Biz yuxarıda, 14-cü səhifədə demişdik: “əmək haqqı fəhlənin istehsal etdiyi əmtəədə fəhlənin payı deyildir. Əmək haqqı mövcud əmtəənin bir hissəsidir və kapitalist buna özü üçün müəyyən miqdar məhsuldar iş qüvvəsi alır”. Lakin kapitalist fəhlənin yaratdığı məhsulu satmaqla əldə etdiyi məbləğ hesabına yenidən bu əmək haqqının yerini doldurmalıdır; həm də bu əmək haqqının yerini elə doldurmalıdır ki, bir qayda olaraq, ona öz istehsal xərcindən əlavə hələ artıq bir şey, yəni mənfəət də qalsın. Fəhlənin istehsal etdiyi əmtəənin satış qıyməti kapitalistin nəzərində 3 hissəyə ayrılır: birinci, avans etdiyi xammal qiymətinin yerini doldurmaq, habelə avans etdiyi alətlər, maşınlar və başqa əmək vasitələrinin aşınmasının yerini doldurmaq; ikinci, kapitalistin avans etdiyi əmək haqqının yerini doldurmaq və üçüncüsü, bundan əlavə olaraq, kapitalist üçün mənfəət götürmək. Birinci hissə ancaq hələ əvvəldən mövcud olan dəyərlərin yerini doldurduğu halda, aydındır ki, istər yeri doldurulan əmək haqqı, istərsə kapitalistin mənfəətini tışkil edən əlavə, tamamilə fəhlə əməyinin yaratdığı və xammalın dəyərinə əlavə edilmiş yeni dəyərdən götürülür. Həmin mənada bunları bir-biri ilə müqayisə etmək üçün, biz həm əmək haqqını, həm də mənfəəti fəhlənin istehsal etdiyi məhsulun hissələri hesab edə bilərik. Real əmək haqqı sabit qala bilər, hətta yüksələ də bilər, lakin buna baxmayaraq, nisbi əmək haqqı aşağı düşə bilər. Məsələn, fərz edək ki, bütün yaşayış vasitələrinin qiyməti 2/3, gündəlik əmək haqqı isə yalnız 1/3 aşağı düşmüşdür, məsələn, 3 markadan 2 markaya enmişdir. Fəhlə indi bu rəqəmlə 2 markaya əvvəllər 3 markaya aldığına nisbətən daha çox əmtəə ala bilsə də, kapitalistin mənfəətinə nisbətən onun əmək haqqı aşağı düşmüşdür. Kapitalistin (məsələn,fabrikçinin) mənfəəti 1 marka artmışdır, başqa sözlə, kapitalistin fəhləyə verdiyi daha az miqdar mübadilə dəyəri müqabilində fəhlə indi əvvəlkindən çox mübadilə dəyəri istehsal etməlidir. Əməyin payına nisbətən kapitalın payı artmış olur. İctimai sərvətin kapitalla əmək arasında bölüşdürülməsindəki bərabərsizlik daha çox artmış olur. Kapitalist yenə eyni kapital vasitəsi ilə daha çox əmək üzərində hökmranlıq edir. Kapitalistlər sinfinin fəhlə sinfi üzərində hakimiyyəti artmışdır, fəhlənin ictimai vəziyyəti pisləşmiş, kapitalistin vəziyyətinə nisbətən bir pillə daha aşağı düşmüşdür. Bəs əmək haqqı ilə mənfəətin biri-birinə nisbətən düşməsi və qalxmasını müəyyən edən ümumi qanun nədən ibarətdir?
Əmək haqqı ilə mənfəət biri-birinə tərs nisbətdədir. Əməyin payı, gündəlik əmək haqqı nə nisbətdə düşürsə, kapitalın payı, mənfəət eyni nisbətdə yüksəlir və əksinə, əmək haqqı nə qədər aşağı düşürsə, mənfəət də bir o qədər yüksəlir, əmək haqqı nə qədər yüksəlirsə, mənfəət də bir o qədər aşağı düşür. Ola bilər, buna etiraz edib desinlər ki, kapitalist öz məhsullarını başqa kapitalistlərlə əlverişli şəkildə mübadilə etmək sayəsində qazana bilər, ya yeni bazarlar açılması, yaxud köhnə bazarlarda tələbatın qəfildən artması nəticəsində onun əmtəəsinə tələbin yüksəlməsi və s. sayəsində qazana bilər; deməli, əmək haqqının, iş qüvvəsinin mübadilə dəyərinin qalxıb düşməsindən asılı olmayaraq,bir kapitalistin mənfəəti başqa kapitalistin hesabına arta bilər; yaxud kapitalistin mənfəəti əmək alətlərinin yaxşılaşdırılması təbiət qüvvələrinin yeni üsulla tətbiq edilməsi sayəsində arta bilər və s. Hər şeydən əlavə, etiraf etmək lazımdır ki, bu nəticə əks yolla əldə edilmiş olsa da əvvəlkinin eynisidir. Doğrudur, mənfəətin artmasına səbəb əmək haqqının aşağı düşməsi deyildir, lakin əmək haqqının aşağı düşməsinə səbəb mənfəətin artması idi. Kapitalist eyni miqdar özgə əməyinə daha çox mübadilə dəyəri almış və eyni zamanda əməyə əvvəlkindən artıq haqq verməmişdir; bu o deməkdir ki, əməyin kapitalistə verdiyi xalis gəlirə nisbətən əməyə az haqq verilir. Bunu da yada salmalıyıq ki, əmtəə qiymətlərinin qalxıb-düşməsinə baxmayaraq, hər bir əmtəənin ortaq qiyməti, bu əmtəələrin başqa əmtəələrə mübadilə edildiyi nisbət onun istehsal xərci ilə müəyyən olunur. Buna gorə də kapitalistlərin biri-birini hesabda aldatması bütün kapitalistlər sinfi daxilində labüd surətdə tənləşir. Maşınların təkmilləşdirilməsi, təbiət qüvvələrinin istehsalda yeni üsullarla tətbiq olunması müəyyən iş vaxtı ərzində eyni miqdar əmək və kapitalla daha çox məhsul yaratmağa imkan verir, lakin heç bir halda daha çox mübadilə dəyəri yaratmağa imkan vermir. Əgər mən əyirici maşını tətbiq edərək, bu maşın ixtira ediləndən əvvəlkinə nisbətən ikiqat artıq, məsələn, saatda 50 girvənkə əvəzinə 100 girvənkə iplik istehsal edə bilirəmsə, az və ya çox davam edən bir müddət ərzində mən bu 100 girvənkə müqabilində orta hesabla, əvvəllər 50 girvənkə ipliyə aldığımdan artıq əmtəə almayacağam. Ona görə ki, istehsal xərci yarıbayarı aşağı düşmüşdur ya da ona görə ki, həmin xərclə mən ikiqat artıq məhsul əldə edə bilərəm. Nəhayət, istər bir ölkənin istərsə də bütün dünya bazarlarının kapitalistlər sinfi, burjuaziyası istehsalın xalis gəlirini öz arasında hansı nisbətdə bölüşdürürsə bölüşdürsün, hər halda bu xalis gəlirin ümumi məbləği ancaq, bilavasitə əməyin bütövlükdə toplanmış əməyə artırdığı məbləğdən ibarətdir. Deməli, əmək kapitalı nə nisbətdə artırırsa, yəni əmək haqqına nisbətən nənfəətə nisbətdə yüksəlirsə, bu ümumi məbləğ də həmin nisbətdə artır.

Beləliklə, biz görurük ki, hətta kapitalla muzdlu əmək arasındakı nisbətlər dairəsindən kənara çıxmayanda da, kapitalın mənafeyi ilə muzdlu əməyin mənafeyi bir-birinə, daban-dabana ziddir.

Kapitalın sürətlə artması mənfəətin sürətlə artması deməkdir. Mənfəət isə yalnız o zaman sürətlə arta bilər ki, əməyin qiyməti, nisbi əmək haqqı da eyni sürətlə azalsın. Nisbi əmək haqqı hətta o zaman da aşağı düşə bilər ki, nominal əmək haqqı ilə birlikdə, əməyin pul dəyəri ilə birlikdə real əmək haqqı da artır, ancaq bu şərtlə ki, real əmək haqqı mənfəətin artdığı dərəcədə artmasın. Məsələn, işlər yaxşı getdiyi dövrlərdə əmək haqqı 5%, mənfəət isə 30% artırsa, müqayisəli, nisbi əmək haqqı artmaz deyil, azalır.
Beləliklə, kapital sürətlə artarkən fəhlənin gəliri artırsa da, eyni zamanda fəhlənin kapitalistdən ayıran ictimai uçurum da böyüyür və bununla birlikdə əmək üzərində kapitalın hakimiyyəti, əməyin kapitaldan da asılılığı artır. Fəhlənin mənafeyi kapitalın sürətlə artmasını tələb edir, – deyə irəli sürülən iddia əslində yalnız o deməkdir ki, fəhlə özgə sərvətini nə qədər sürətlə artırırsa, ona bir o qədər daha yağlı tikə verirlər, bir o qədər çox fəhlə iş alıb yaşaya bilir, kapitaldan asılı olan qulların sayı bir o qədər arta bilir. Beləliklə, biz aşağıdakını gördük: fəhlə sinfi üçün hətta ən əlverişli şərait, kapitalın mümkün qədər sürətlə artması şəraiti fəhlənin maddi yaşayışını nə qədər yaxşılaşdırsa da, fəhlənin mənafeyi ilə burjuaların mənafeyi, kapitalistlərin mənafeyi arasındakı əksliyi məhv etmir. Mənfəətlə əmək haqqı əvvəlki kimi bir-birinə tərs nisbətdə qalır. Əgər kapital sürətlə artırsa, əmək haqqı yüksələ bilər; lakin kapitalistin mənfəəti bundan müqayisə edilməyəcək dərəcədə sürətlə artır. Fəhlənin maddi vəziyyəti yaxşılaşırsa, ancaq onun ictimai vəziyyəti hesabına yaxşılaşmış olur. Onu kapitalistdən ayıran ictimai uçurum genişlənmişdir. Nəhayət: məhsuldar kapitalın mümkün qədər sürətlə artması muzdlu əmək üçün ən əlverişli şərtdir – deyə irəli sürülən iddia əslində yalniz o deməkdir ki, fəhlə sinfi özünə düşmən olan qüvvəni, öz üzərində hökmranlıq edən özgə sərvətini nə qədər sürətlə artırıb çoxaldırsa, burjua sərvətini artırmaq yolunda, kapitalın hakimiyyətinin qüvvətləndirmək yolunda yenidən işləmək üçün fəhlə sinfinə verilən şərait bir o qədər əlveişli olur, həm də fəhlə sinfinin belə işləyib ələ keçirdiyi və onunla kifayətləndiyi ancaq bu olur ki, burjuaziyanın öz ardınca çəkib apardığı fəhlə sinfinin boynuna bağladığı qızıl zənciri fəhlə sinfi özü hazırlayır. Lakin doğrudanmı məhsuldar kapitalın artması, burjua iqtisadçılarının iddia etdikləri kimi əmək haqqının yüksəlməsi ilə qırılmaz şəkildə əlaqədardır? Biz onların sözünə inanmamalıyıq. Biz onların hətta bu sözünə də inana bilmərik ki, kapital nə qədər çox şişib piylənirsə, onun qulunun güzəranı da bir o qədər yaxşı olur. Burjuaziya o qədər çox bilmiş və öz haqq-hesabını yaxşı biləndir ki, nökər naiblərinin təmtəraqı ilə öyünən feodalın yanlış fikirlərinə şərik olmaz. Burjuaziyanın yaşaması şəraiti onu öz haqq-hesabını yaxşı bilməyə məcbur edir. Buna görə də biz belə bir məsələni yaxından tədqiq etməliyik: məhsuldar kapitalın artması əmək haqqına necə təsir edir? Əgər burjua cəmiyyətinin məhsuldar kapitalı ümümiyyətlə və bütünlüklə artırsa, onda əmək daha çoxtərəfli surətdə toplanmış olur. Kapitalistlərin sayı və onların kapitalının həcmi artır. Kapitalın artması kapitalistlər arasında rəqabəti şiddətləndirir. Kapitalın həcminin böyüməsi, daha böyük mübarizə alətləri ilə silahlanmış daha qüdrətli fəhlə ordularını sənaye mübarizəsi meydanına çıxarmaq imkanı verir. Bir kapitalist yalnız daha ucuz satanda başqasını döyüş meydanından sıxışdırıb çıxararaq onun kapitalına sahib ola bilər. İflas etmədən daha ucuz sata bilmək üçün kapitalist daha ucuz istehsal etməyi, yəni əməyin məhsuldar qüvvəsinin mümkün qədər çox artırmalıdır. Əməyin məhsuldar qüvvəsi isə hər şeydən əvvəl, daha geniş əmək bölgüsü yolu ilə, maşınları hərtərəfli tətbiq etmək və daim təkmilləşdirməklə artırılır. İçərisində əmək bölgüsü olan fəhlə ordusu nə qədər böyükdürsə, maşın nə qədər böyük miqyasda tətbiq edilirsə, istehsal xərci bir o qədər sürətlə azalır, əmək bir o qədər məhsuldar olur. Buna görə də kapitalislər arasında hərtərəfli rəqabət gedir – onlar əmək bölgüsünü genişləndirməyə, maşınların miqdarını artırmağa və bunlardan mümkün qədər daha böyük miqyasda istifadə etməyə çalışıblar. Bir kapitalist daha geniş əmək bölgüsü yeni maşınlar tətbiq etmək və bunları təkmilləşdirmək sayəsində, təbiət qüvvələrindən daha faydalı və daha geniş istifadə etmək sayəsində eyni miqdar əməklə və ya toplanmış əməklə öz rəqiblərindən daha çox məhsul, əmtəə istehsal etmək imkanı əldə edər. Məsələn, öz rəqiblərinin yarım arşın kətan toxuduğu iş vaxtı ərzində tam bir arşın kətan istehsal edə bilərsə, onda necə hərəkət edər? O, yarım arşın kətanı yenə də köhnə bazar qiymətinə sata bilərdi, lakin onda öz rəqiblərini döyüş meydanından sıxışdırıb çıxara bilməz və özü daha artıq əmtəə sata bilməzdi. Halbuki onun istehsalı nə dərəcədə artmışsa, satışa olan ehtiyacı da o dərəcədə artmışdır. Doğrudur, onun işə saldığı daha güclü və daha bahalı istehsal vasitələri ona əmtəəni daha ucuz satmaq imkanı verir, lakin eyni zamanda bunlar onu daha çox əmtəə satmağa, öz əmtəələri üçün müqayisə edilməyəcək dərəcədə geniş bazar əldə etməyə məcbur edir; buna görə də bizim kapitalist yarım arşın kətanı öz rəqiblərindən ucuz satacaqdır. Lakin bir arşın kətanın istehsalı bu kapitalistə başqalarının yarım arşın kətan istehsalından baha tamam olmursa da, o, 1 arşın kətanı öz rəqiblərini yarım arşını satdıqları qiymətə satmayacaqdır. Əks halda, o heç bir əlavə xeyir götürməz və mübadilə yolu ilə yalnız öz istehsal xərcini ozünə qaytarmış olardı. Bununla belə, onun gəliri artmış olsaydı da, bunun səbəbi heç də pul olmazdı ki, onun kapitalı öz dəyərini başqalarının kapitalından daha çox dərəcədə artırmış olardı, bunun səbəbi yalnız o olardı ki, kapitalist daha çox kapital işə salmış olardı. Bundan başqa, kapitalist öz əmtəəsinə rəqiblərinin qoyduğu qiymətdən yalnız bir neçə faiz aşağı qiymət qoymaqla istədiyi məqsədə çatır. O, qiyməti aşağı salmaqla öz rəqiblərini sıxışdırıb bazardan çıxarır və ya, heç olmasa, onların satışının bir hissəsini əllərindən alır, nəhayət xatırlatmalıyıq ki, müəyyən əmtəənin sənaye üçün əlverişli və ya əlverişsiz mövsümdə satılmasından asılı olaraq cari qiymət həmişə istehsal xərcindən yuxarı və ya aşağı olur. Yeni və daha səmərəli istehsal vasitələri tətbiq etmiş kapitalistin öz həqiqi istehsal xərclərindən əlavə əldə edəcəyi faiz dərəcəsi, bir arşın kətanın bazar qiymətinin o vaxta qədərki adi istehsal xərcindən yuxarı və ya aşağı olmasından asılı olaraq dəyişiləcəkdir. Lakin bizim kapitalistin üstünlüyü uzun sürməyəcək: onunla rəqabət edən başqa kapitalistlər də bu cür maşınlar, bu cür əmək bölgüsü tətbiq edəcəklər, bunları eyni miqyasda və ya daha geniş miqyasda tətbiq edəcəklər və bu yeniliklər o qədər geniş yayılacaqdır ki, kətanın qiyməti nəinki əvvəlki istehsal xərcindən, habelə yeni istehsal xərcindən də aşağı düşəcəkdir. Beləliklə kapitalistlər yeni istehsal vasitələri tətbiq etməzdən əvvəl bir-birinə nisbətən nə vəziyyətdə idilərsə, yenə həmin vəziyyətdə olacaqlar, həm də bu istehsal vasitələri sayəsində onlar əvvəlki qiymətə ikiqat artıq məhsulu əvvəlkindən aşağı qiymətə satmağa məcburdurlar. Bu yeni istehsal xərcinin yeni səviyyəsində həmin oyun təzədən başlanır.Yenidən daha geniş əmək bölgüsü tətbiq edilir, yenidən maşınların miqdarı artırılır, bu əmək bölgüsündən və bu maşınlardan daha geniş miqyasda istifadə olunur. Rəqabət isə bu nəticəyə yenə əks-təsir göstərir. Biz görürük ki, istehsal üsulu, istehsal vasitələri necə arası kəsilmədən yeniləşir, inqilabiləşir, əmək bölgüsü labüd surətdə daha geniş əmək bölgüsünə, maşın tətbiqi – maşınların daha geniş tətbiqinə, böyük miqyasda istehsal – daha böyük istehsala səbəb olur. Bu belə bir qanundur ki, daim burjua istehsalını əvvəlki cığırından çıxarır və kapitalı əməyin məhsuldar qüvvələrini gərginləşdirməyə məcbur edir, çünki kapital əvvəl də bu qüvvələri gərginləşdirirdi; bu elə bir qanundur ki, kapitalı bircə dəqiqə də rahat buraxmır və ona daim pıçıldayıb deyir: İrəli! İrəli! Bu qanun məhz o qanundur ki, ticarətin vaxtaşırı güclənib-zəifləməsi şəraitində əmtəənin qiymətini labüd surətdə onun istehsal xərci ilə tarazlaşdırır. Kapitalist nə qədər güclü istehsal vasitələrini işə salsa da, rəqabət bunların hamı tərəfindən tətbiq edilməsinə səbəb olur və hamı bu istehsal vasitələrini tətbiq etməyə başladığı zamandan etibarən, onun kapitalının daha artıq məhsuldar olmasının yeganə nəticəsi ancaq bundan ibarət olacaqdır ki, indi əvvəlki qiymətə keçmişdəkindən 10, 20, 100 qat artıq məhsul çıxarmalıdır. Lakin kapitalist satdığı məhsulun miqdarını artırmaqla satış qiymətinin aşağı düşməsinin yerini doldurmaq üçün indi,ola bilər, 1000 qat artıq məhsul satmalı olduğuna görə, indi kapitalist nəinki daha artıq mənfəət götürmək üçün, habelə istehsal xərcinin yerini doldurmaq üçün də – zira, gördüyümüz kimi, istehsal alətləri özü də getdikcə bahalaşır – daha artıq əmtəə satmalı olduğuna görə, indi çox əmtəə satmaq təkcə onun özü üçün deyil, habelə onun rəqibləri üçün də ölüm-dirim məsələsi olduğuna görə, ixtira edilmiş istehsal vasitələri nə qədər çox məhsuldar isə, əvvəlki mübarizə də bir o qədər çox qızğın şəkil alır. Deməli, əmək bölgüsü və maşın tətbiqi müqayisə edilməyəcək dərəcədə böyük miqyasda yenidən daha artıq inkişaf edəcəkdir. Tətbiq edilən istehsal vasitələri nə qədər güclü olsa da, rəqabət əmtəənin qiymətini istehsal xərci dərəcəsinə endirməklə bu gücün qızıl, bəhrələrini kapitalın əlindən almağa cəhd edir; deməli, daha ucuz istehsal etmək, yəni eyni miqdar əməklə daha çox məhsul istehsal etmək, yəni eyni miqdar əməklə daha ucuz istehsal etmək imkanı meydana gəldiyi dərəcədə rəqabət istehsalın ucuzlaşmasını, əvvəlki qiymət məbləğinə getdikcə daha çox məhsul buraxılmasını sarsılmaz bir qanun edir. Beləliklə, kapitalist göstərdiyi səy nəticəsində əvvəlki iş vaxtında daha çox əmtəə istehsal etmək vəzifəsini öz üzərinə götürməkdən, bir sözlə, öz kapitalının dəyərini artıran şəraiti pisləşdirməkdən başqa heç bir şey qazanmazdı. Buna görə də rəqabət öz istehsal xərci qanunu ilə kapitalisti daim təqib etdiyi, kapitalistin öz rəqiblərinə qarşı çevirdiyi bir zamanda, kapitalist rəqabətə daim hiylə ilə üstün gəlməyə çalışaraq köhnə maşın və köhnə əmək bölgüsü əvəzinə daim yeni, daha baha, lakin istehsalı ucuzlaşdıran maşın və yeni əmək bölgüsü tətbiq edir və rəqabət nəticəsində bu yeniliklərin köhnəlməsini gözləmir. İndi belə təsəvvür edək ki, bu qızğın coşğunluq eyni zamanda bütün dünya bazarını əhatə etmişdir –onda başa düşərik ki, kapitalın artması, toplanması və təmərküzləşməsi, necə arası kəsilməyən, özü özünü ötüb keçən və getdikcə daha böyük miqyasda tətbiq olunan əmək bölgüsünə, yeni maşın tətbiqinə və köhnələrinin təkmilləşdirilməsinə səbəb olur. Məhsuldar kapitalın artması ilə ayrılmaz surətdə əlaqədar olan bu cəhətlər əmək haqqının müəyyən olunmasına necə təsir göstərir? Daha artıq əmək bölgüsü bir fəhləyə 5, 10, 20 adamın işini görmək imkanı verir; deməli, əmək bölgüsü, fəhlələr arasında rəqabət yalnız bir fəhlənin özünü başqalarından ucuz satmasından ibarət deyildir, habelə ondan ibarətdir ki, bir fəhlə 5, 10, 20 adamın işini görür, fəhlələri bu cür rəqabətə məcbur edən isə, kapitalın tətbiq etdiyi və daim genişləndirdiyi əmək bölgüsüdür. Sonra. Əmək bölgüsü nə qədər artsa, əmək də bir o qədər sadələşir. Fəhlənin xüsusi məharəti hər cür qiymətini itirir. Fəhlə elə sadə, yekrəng bir məhsuldar qüvvəyə çevrilir ki, bundan xüsusi bir fiziki və ya zehni bacarıq və vərdiş tələb olunmur. Onun əməyi hamının bacara biləcəyi əməyə çevrilir. Buna görə də fəhləyə hər tərəfdən rəqiblər təzyiq göstərirlər; bunu da xatırladaq ki, bir iş nə qədər sadə isə, onu öyrənmək nə qədər asan isə, bu işi öyrənmək üçün nə qədər az istehsal xərci tələb olunursa, əmək haqqı da bir o qədər aşağı düşür, çünki hər bir əmtəənin qiyməti kimi, əmək haqqı da istehsal xərci ilə müəyyən olunur. Beləliklə, əmək nə qədər az təmin etməyə başlayırsa və get-gedə insanda nə qədər çox nifrət oyadırsa – rəqabət eyni dərəcədə güclənir, əmək haqqı isə azalır. Fəhlə öz əmək haqqının ümumi məbləğini mühafizə etməyə çalışaraq artıq işləyir: saat hesabı ilə daha çox işləyir və ya bir saat ərzində daha çox şey hazırlayır. Ehtiyac içində olan fəhlə, beləliklə, əmək bölgüsünün fəlakətli nəticələrinin daha da qüvvətləndirir. Nəticədə belə olur: fəhlə nə qədər çox işləyirsə, bir o qədər az əmək haqqı alır; bunun da səbəbi ancaq odur ki, o nə qədər çox işləyirsə, öz iş yoldaşlarına qarşı bir o qədər güclü rəqabət törədir və buna görə də öz yoldaşlarını özünün rəqibi edir və bunlar da onun özü kimi pis şərtlərə işləməyə razı olurlar; deməli, səbəb ancaq budur ki, fəhlə nəticədə özünə qarşı, fəhlə sinfinin bir üzvü olmaq etibarı ilə özünə qarşı rəqabət doğurur. Maşın da eyni təsiri göstərir, lakin bundan xeyli böyük miqyasda göstərir, ona görə ki, maşın mahir fəhlələri naşı fəhlələrlə, kişiləri qadınlarla, yaşlıları uşaqlarla əvəz edir, ona görə ki, maşın ilk dəfə tətbiq olunduğu yerdə əl əməyi fəhlələrini yığın-yığın küçəyə atır, təkmilləşdirdiyi, yaxşılaşdırıldığı və daha məhsuldar maşınla əvəz olunduğu yerdə isə ayrı-ayrı fəhlə qruplarını sıxışdırıb aradan çıxarır. Kapitalistlər arasındakı sənaye müharibəsini yuxarıda ötəri təsir etmişdik. Bu müharibənin belə bir xüsusiyyəti vardır ki, buradakı vuruşmalarda qələbə fəhlə ordusunu artırmaqdan daha çox onu azaltmaq yolu ilə qazanılır. Sərkərdə olan kapitalistlər sadəcə daha çox sənaye əsgərini işdən çıxarmaq yolunda bir-birilə yarışırlar. Doğrudur, iqtisadçılar bizə deyirlər ki, maşınların tətbiq edilməsi üzündən gərəksiz olan fəhlələr guya yeni sənaye sahələrində iş tapırlar. Onlar cəsarət edib deyə bilmirlər ki, yeni əmək alətlərində özlərinə yer tapanlar məhz işdən çıxarılan fəhlələrdir. Faktlar belə bir yalanın tamamilə ziddinədir. Onlar əslində ancaq onu təsdiq edirlər ki, yeni iş imkanları fəhlə sinfinin başqa tərkib hissəsi üçün, məsələn, gənc fəhlə nəslinin aradan çıxmış sənaye sahəsinə girməyə hazır olan hissəsi üçün meydana çıxır. Bu, hər şeydən əli üzülmüş fəhlələr üçün, əlbəttə ki, çox böyük təsəllidir. Cənab kapitalistlər istismar üçün yararlı olan əzələ və qan cəhətdən korluq çəkməyəcəklər, buna görə də onlar ölülərə öz ölülərinin basdrmaq imkanı verirlər. Bu da burjuaların fəhlələrdən artıq özləri üçün etdikləri təsəllidir. Axı maşınlar bütün muzdlu fəhlə sinfini məhv etsə idi, onda kapitalın qara günü çatmış olardı, çünki muzdlu əmək olmadan kapital da olmur! Lakin fərz edək ki, istər maşının bilavasitə sıxışdırıb aradan çıxardığı fəhlələr, istərsə də gənc nəslin müəyyən bir sahədə iş tapmaq ümidində olan bütün hissəsi özlərinə yeni iş tapırlar. İnanmaq olarmı ki, bu yeni iş üçün də əldən çıxmış işdə olduğu qədər yüksək haqq veriləcəkdir? Bu, bütün iqtisadi qanunlara zidd olardı. Biz gördük ki, muasir sənaye daim mürəkkəb və yüksək işi sadə və aşağı işlə əvəz edir. Belə bir halda necə ola bilər ki, maşının bir sənaye sahəsində sıxışdırıb çıxartdığı çoxlu fəhlə, başqa bir sahədə daha aşağı, daha pis əmək haqqı almaq şərti ilə deyil, başqa bir şərtlə özünə yer tapa bilsin? Bir istisna olaraq, maşının özünün istehsalında çalışan fəhlələri göstərirdilər. Deyirdilər ki, sənayedə getdikcə daha çox maşın tələb olunduğuna və tətbiq edildiyinə görə, maşınların sayı mütləq artmalıdır, deməli, maşın istehsalı artmalı, bununla birlikdə həmin istehsalda çalışan fəhlələrin sayı da artmalıdır; axı bu sənaye sahəsində çalışan fəhlələr ixtisaslı və hətta təhsil görmüş fəhlələrdir. Hələ əvvəllər ancaq yarısı doğru olan bu iddia 1840-cı ildən etibarən əsla doğru deyildir, çünki maşın istehsalı üçün də, nə artıq və nə də əksik, pambıq istehsalında olduğu dərəcədə getdikcə daha geniş miqyasda maşın tətbiq olunur və maşın istehsalında çalışan fəhlələr çox mükəmməl maşına nisbətən ancaq mükəmməl olmayan maşın rolu oynaya bilərlər. Lakin maşının sıxışdırıb çıxardığı bir kişi əvəzinə fabrik, ola bilər, üç uşağa və bir qadına iş verir! Məgər bir kişinin əmək haqqı onun üç uşağını və arvadının olmamalı idi? Məgər minimum əmək haqqı nəsli yaşadıb törətməyə kifayət edəcək qədər olmamalı idi? Bəs bu halda burjuaziyanın çox sevdiyi bu ibarələr nəyi sübut edir? Ancaq onu sübut edir ki, indi bir fəhlə ailəsinin yaşamasını təmin etmək üçün əvvəlkindən dörd qat artıq fəhlə həyatı istehlak olunur. Xülasə edirik: Məhsuldar kapital nə qədər çox artarsa, əmək bölgüsü və maşın tətbiqi də bir o qədər genişlənir. Əmək bölgüsü və maşın tətbiqi nə qədər çox genişlənirsə, fəhlələr arasındakı rəqabət bir o qədər qüvvətlənir, onların əmək haqqı bir o qədər azalır. Bundan əlavə, fəhlə sinfi cəmiyyətin daha yüksək təbəqələri hesabına da artır; bir çox xırda sənayelər və xırda rentaçılar proletariat sırasına düşür, çünki onların tezliklə fəhlə əlləri ilə yanaşı olaraq, öz əllərini yuxarı qaldırmaqdan başqa çarələri qalmır. Beləliklə, iş axtarmaq üçün yuxarı qaldırılan əllər getdikcə çoxalır, əllərin özü isə getdikcə daha çox cılızlaşır. Özlüyündə aydındır ki, xırda sənayeçi, ilk şərtlərindən biri daim daha geniş miqyasda istehsal etməkdən,yəni əsla xırda sənayeçi deyil, məhz iri sənayeçi olmaq zərurətindən ibarət olan bu cür mübarizəyə davam gətirə bilmir. Əlbəttə bu cəhəti də izah etməyə daha ehtiyac yoxdur ki, kapital nə dərəcədə artırsa, bunun kütləsi və sayı nə dərəcədə artırsa, kapitaldan gələn faiz o dərəcədə azalır; buna görə də xırda rentaçı öz rentası ilə yaşamaq imkanından məhrum olur və sənayeyə can atmalı, yəni xırda sənayeçilərin sıralarına keçməli və beləliklə də proletarlığa namizəd olanların sayını artırmalıdır. Nəhayət, yuxarıda təsvir edilən inkişaf prosesi kapitalistləri, artıq mövcud olan nəhəng istehsal vasitələrinin getdikcə daha böyük miqyasda istismar etməyə və bu məqsədlə də bütün kredit vasitələrini işə salmağa məcbur etdikcə – sənaye zəlzələləri tez-tez baş verir və bu zəlzələlərdə ticarət aləmi yalnız ona görə salamat qalır ki, sərvətin, məhsulların və hətta məhsuldar qüvvələrin bir hissəsini yeraltı allahlarna qurban verir, bir sözlə, böhranlar güclənir. Bu böhranların tez-tez baş verməsinə və daha da genişlənməsinə səbəb odur ki, məhsulun miqdarı artdıqca və deməli, bazarları genişləndirmək ehtiyacı artdıqca, ümumdünya bazarı daha çox kiçilir, istismar üçün getdikcə daha az yeni bazar qalır, çünki hər bir əvvəlki böhran yeni bazarları və ya o vaxta qədər ümumdünya ticarətinin yalnız səthi surətdə istismar etdiyi bazarları ümumdünya ticarətinə cəlb edirdi. Lakin kapital təkcə əmək hesabına yaşamaqla qalmır. Kapital adlı-sanlı bir barbar-quldar kimi, öz qullarının meyitlərini – böhranlar zamanı məhv olan yığın-yığın fəhlələri özü olə qəbrə aparır. Beləliklə, biz görürük: kapital sürətlə artırsa, fəhlələr arasında rəqabət bundan müqayisə edilməyəcək dərəcədə sürətlə artırsa, fəhlə sinfinin işlə məşğul olması yaşayış vasitələrinə nisbətən bir o qədər sürətlə azalır; lakin buna baxmayaraq, kapitalın sürətlə artması muzdlu əmək üçün ən əlverişli şərtdir.

K.Marks 1847-ci il dekabrın ikinci yarısında oxuduğu mühazirələr əsasında yazmışdır. İlk dəfə 1849 cu ildə aprelin 5-8 də və 11-də “Neue Rheinische Zeitung” qəzetinin 264-267 və 269-cu nömrələrində və ayrıca kitabça şəklində 1891-ci ildə, Berlində F.Engelsin müqəddiməsi və redaktəsi ilə çap edilmişdir.
Kitabçanın mətnindən çap olunur, almancadan tərcümə edilmişdir.

(c) SOLFRONT.org


Oxşar yazılar:

Baxış sayı:6469