abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Boris Kaqarlitski – Marksizm: “Frankfurt məktəbi və Sartr”

Şərh

SOLFRONT oxuculara tanınmış  rus sosioloqu, publisisti, siyasi elmlər namizədi Boris Kaqarlitskinin “Marksizm: tədris üçün tövsiyə olunmur”  kitabını azərbaycan dilində təqdim edir. Kitab marksist fikrin tarixini və təkamül yolunu, həmçinin marksizm daxilindəki ideoloji istiqamətləri və onun öz dövründə oynadığı, siyasi, iqtisadi və ictimai rolu əks etdirir, mövcud ideoloji istiqamətlərin əsas xüsusiyyətlərini və bir–birindən fərqləndirici cəhətlərini izah edir. Kitab sizlərə hissə – hissə təqdim olunacaq. Saytda tam şəkildə dərc edildikdən sonra kitabı bir neçə müddətdən sonra şəhərin mağazalarından əldə edə bilərsiniz.

Əvvəli                                                                                                                                                                                   Növbəti

Boris Yulyeviç Kaqarlitski

Marksizm: Tədris üçün tövsiyə olunmur

Frankfurt məktəbi və Sartr

   Qramşi həbsxanada oturarkən, yalnız iki onillik sonra məhşurlaşan və populyarlaşan öz siyasi fəlsəfəsini yazanda, Birləşmiş Ştatlarda Frankfurtdan olan sosioloq – emiqrantlar çalışırdılar. Həm marksist, həm də qeyri – marksist sosiologiya üçün Frankfurt məktəbi (Teodor Adorno, Valter Benyamin, M.Xorkmayer, Herbert Markuze, Erix Fromm və gənc nəsil: Oskar Neqt, Yurgen Xabermas) ən vacib nəzəri mənbələrdən birinə çevrildi. “Ümid prinsipi” əsərinin müəllifi, şərqi alman filosofu Ernst Blox “frankfurtlulara” yaxın idi.

“Frankfurtluların” çıxış nöqtəsi – ictimai prosesin marksist intepretasiyasını fərdi psixologiyanın freydist interpretasiyası ilə birləşdirmək cəhdidir. Özü də bu, hər şeyi, seksuallığın, libidonun boğulmasına gətirib çıxaran klassik freydizm deyildi. Növbəti alim nəslinə Freyddən yalnız seksual meyllər deyil, həmçinin tamamilə başqa təbiətə malik çoxsaylı qorxular və arzular da keçir. Amma Frankfurt məktəbi üçün prinsipial maraq fərdi deyil, kütlə şüuru kəsb edir. Buna görə də onların işlərində kollektiv fövqəlşüur anlayışı meydana çıxır.

Bu, freydizmdən praktiki ayrılma deməkdir ki, onun üçün fövqəlşüur fərdi bir şeydir. Belə çıxır ki, Freydin ideyaları, öz intellektual inqilabiliyinə baxmayaraq, həm kütlələrin psixologiyasının dərk edilməsi üçün açar vermir, həmçinin də bizə – ayrılıqda bir insanın sinfin, siyasi partiyanın, kütlənin bir hissəsi olduğu dərəcədə fərdi davranışını izah etmir. Məhz burada Marksa maraq yaranır.

Demək lazımdır ki, Frankfurt məktəbinin bütün nümayəndələrində ilkin meyl freydist deyildi. Məsələn, Herbert Markuze ekzistensialist Haydeggerin tələbəsi idi. Haydeggerin nasist partiyasına üzv olması Markuze üçün şok idi. Rəsmi olaraq bunu, Hitlerin hakimiyyətə gəlməsindən sonra universitetdə öz vəzifəsini saxlamaq cəhdi kimi izah etmək olar. Amma vicdan üçün vəzifəni qurban vermək olardı axı! Əgər daxili azadlıq fəlsəfəsini təbliğ edən insan akademik yüksəliş üçün nasistlərə qoşulursa, deməli onun fəlsəfəsində problem var…

1930 – cu illərin əvvəlində alman cəmiyyətini bürümüş milliyyətçi çılğınlıq izah tələb edirdi. Bir tərəfdən, klassik marksizm sxemləri kifayətsiz qalırdı – orada psixologiyaya yer yox idi. Amma digər tərəfdən, marksizm olmadan Almaniyada Veymar respublikasının dağılmasına gətirib çıxarmış güclü ictimai qüvvələri izah etmək mümkün deyildi.

1945 – ci ildən sonra Markuze – amerikan kəşfiyyatının mütəxəssisi qismində Almaniyaya qayıtdı. Onun vəzifəsi “denasifikasiya”, yəni nasist cinayətkarlarının dövlət qulluğunun müxtəlif pillələrində aşkar edilməsi idi. Həmçinin onların cəza tədbirini müəyyən etmək, bu və ya digər insanı dövlət aparatında saxlamağın mümkünlüyünə qərar vermək lazım idi. Axı dövlət aparatı nasistlərlə dolu idi, amma nasist partiyasında hamı adamyeyən deyildi. Onlar arasında müəyyən miqdar insan var idi ki, partiyaya karyera maraqlarına görə, müəyyən vəzifə tutmaq üçün üzv olmuşdular. Məsələn, Markuzenin sabiq müəllimi, kafedrasını saxlamaq istəyən Martin Haydegger kimi.

Amerikan işğalçı qüvvələri bu vəziyyətdən baş aça bilmirdilər. Budur, hansısa balaca şəhərciyin icra hakimi oturub. O kimdir: zalım və adamyeyən yoxsa öz vətəndaşlarını konserv və pivə ilə təmin etmək istəyən bədbəxt insan? Amerikanlar bu cür problemləri həll etməyə imkan verən nə intellektual, nə də siyasi meyarlara malik deyildilər, onlar cəmiyyətin nasizmdən əvvəl necə olduğunu təsəvvür edə bilmirdilər. Qərb ölkələrində dövlət aparatı, ABŞ daxil olmaqla, İkinci Dünya müharibəsinin sonunda sadəcə olaraq radikallarla dolu idi. Təəccüblü deyil ki, Ruzvelt administrasiyasında işləyən sol radikallar Herbert Markuzeni cəlb etdilər. Bu iş yerinə yetirildikdə, o, rəsmi strukturdan uzaqlaşdı. Belə ki, getməzdən əvvəl o, amerikan kəşfiyyatının  arxiv və sənədləşmələri ilə tanış olmaq imkanı qazandı. O vaxtlar amerikan kəşfiyyatı tərəfindən sovet təbliğat və ideloji ədəbiyyatının böyük kolleksiyası yığılmışdı. Markuze bunu təfərrüatı ilə öyrəndi və  “Sovet marksizmi” əsərini yazdı ki, o, qərb marksistləri, qərb solları üçün müəyyən mənada əks – dərslik idi. Bu, sovet marksizminin, onun konsepsiyalarının nə olduğunun geniş izahıdır. Bir tərəfdən, burada sovet rəsmi dərsliklərinin geniş və aydın təsviri verilmişdi. Digər tərəfdən, bu sovet ideoloji sxemlərinin klassik marksizm nöqteyi – nəzərindən və neomarksist məktəb mövqeyindən tənqidi idi.

Frankfurt institutundan olan sosioloqlar kollektiv fövqəlşüurun öyrənilməsinə müraciət edirlər. Fərdi şüuraltından kollektiv şüuraltına keçid sosioloji metod tələb edir. Burada, müəyyən iqtisadi, tarixi nəzəriyyəyə əsaslanan sosial psixologiya lazımdır. Bu nəzəriyyəni marksizm verir ki, o, ilk növbədə gənc Marks ruhunda kapitalist sisteminin hərtərəfli və sistemli şəkildə elmi tənqidi kimi qəbul edilir. Frankfurt məktəbinin adı buradan doğur: Tənqidi nəzəriyyə.

Əgər Markuze üçün Haydeggerin nasist partiyasına üzv olması ekzistensializmdən ayrılma demək idisə, Fransada alman işğalı illərində ekzistensializm məhz antifaşist müqavimət fəlsəfəsi kimi yayılır. Burada bir sıra ad çəkmək olar, amma marksizm tarixi üçün ilk növbədə Jan – Pol Sartr vacibdir.

Müəyyən mənada erkən Sartr Frankfurt məktəbi ilə polemikadadır. O, Frankfurt məktəbinin yazdığını fərqli formada yazır. O, şəxsiyyətin eksiztensial dərk edilməsinin yaratdığı suallar qoyur, amma tezliklə ekzistensializmin kifayətsizliyini aşkar edir və marksist sosiologiyaya müraciət edir. Əgər “frankfurtlular” üçün fövqəlşüur dərk edilməmiş, həmçinin kollektiv psixi proseslərdən gələn insan qəlbinin qaranlıq tərəfləri vacibdirsə, Sartrın nöqteyi – nəzərindən, əsas olan azadlıq problemidir. İnsan qəlbinin işıqlı tərəfi, əgər bu cür kateqoriyalarlar danışmaq olarsa. “Frankfurtlular” nasistlərin psixologiyasını aydınlaşdırmaq istəyirdilər, Sartr isə antifaşist müqavimətin psixoloji normalarını dərk etmək və əsaslandırmağa səy göstərirdi.

Onun üçün seçim, şəxsiyyətin azadlığı kateqoriyaları vacib idi. “Frankfurtlular” tam şəkildə öz  hərəkətlərini dərk etməyən insanları (buna görə də vacib idi ki, fürer onların yerinə düşünsün) öyrənirdilər, Sartr isə öz hərəkətlərini və azadlığının ölçüsünü tamamilə dərk edən, amma total siyasi nəzarət altında hərəkət edən şəxsiyyətin motivlərini başa düşməyə çalışır.

Və yenə aydın olur ki, heç bir azadlıq fəlsəfəsi bizə oyun qaydaları haqqında sualımıza cavab verməyəcək, şəxsi azadlığı məhdudlaşdıran bu qüvvələri izah etməyəcək. Bu cavabı Sartr marksizmdə tapır. Həm “frankfurtlular”, həm də Sartr üçün yadlaşma kateqoriyası vacibdir. Onlar üçün bu kateqoriya istismardan daha vacibdir, daha doğrusu, onların mülahizələrində elə bir mərkəzi yer tutur ki, klassik marksizmdə bu yeri istismar tutur. Sartr üçün yadlaşma universaldır, o cəmiyyətin bütün siniflərinə aid edilə bilər, yəni yadlaşma sosial istismar forması deyil, o, kapitalizm şəraitində xarakterik və qaçılmaz olan sosial patologiyanın bir formasıdır. Bu patologiyanın təzahürləri müxtəlifdir, amma onlar bütün sosial təbəqələrdə mövcuddurlar. Burjuaziya, Sartrın fikrincə, proletariat kimi yadlaşmaya məruz qalıb.

Bu fikrin çox maraqlı təsdiqini Mixail Xodorkovskinin həbsxana məktublarında tapmaq olar ki, orada o, görkəmli rus mülkiyyətçisi ikən, öz mülkiyyətini qulu idi. Dövlət onun əlindən hər şeyi aldıqda isə, o nəhayət, özünü azad insan kimi hiss etdi.

Sartrın Xodorkovskidən fərqi ondadır ki, fransız filosof burjuaların bütün kapitalını xalqın xeyrinə ekspropriasiya etməklə, onları birdəfəlik psixoloji yükdən azad etməyi təklif edirdi.

Marksizm qərb sosiologiyası kontekstində

  Artıq yuxarıda deyildiyi kimi, “qərb marksizmi” əhəmiyyətli dərəcədə akademik axına çevrilmişdir ki, o, universitetlər çərçivəsində liberal, burjua sosiologiyası ilə birlikdə mövcud olmalı idi.

Tamamilə aydındır ki, onlar dəfedilməz divarla ayrılmamışdılar. Anqlo – amerikan universitetlərində nəzəri sosiologiyanın ən nüfuzlu ənənəsi Maks Veberə çatırdı.

Demək lazımdır ki, Veber özü marksizmin ciddi şəkildə təsirinə məruz qalıb, halbuki, bunu etiraf etmirdi. Bundan əlavə, onun siniflər nəzəriyyəsi Marksla aşkar polemikada yaranır. Başqa məsələdir ki, Veberə örə yaranmış siniflər nəzəriyyəsi nəticədə Marksın nəticələrini inkar etmir, daha çox onları tamamlayır. Əgər “Kapital” müəllifi üçün siniflərin ictimai əmək bölgüsü, onların istehsal üsulu əsasında yaranması vacibdirsə, Veber siniflər mədəniyyətini, onların ideologiyasını, üfüqi əlaqələr sistemini təsvir edir. Qısaca, sinifi ictimai planda dayanıqlı edən hər şeyi.

Bu arada 1920–ci illərin sonlarından artıq veber sosiologiyasının marksizmə qarşılıqlı təsiri sezilir. O, hər yerdədir və marksist kateqoriyaların vebersayağı kateqoriyalarla birləşdirilməsi tələbatı daima mövud olur. Amma bu əsasda heç bir yeni məktəb formalaşmır. Əgər Veber hər yolla Marksın öz işlərinə təsiri haqqında susurdusa, marksistlər də ona qarşı eyni şeyi edirlər. Müntəzəm şəkildə Veberin ideyalarına müraciət edərək, marksist sosioloqlar, onu tənqid etməkdən başqa, bütün hallarda onun adını hallandırmaqdan çəkinirlər.

Bu, qismən, liberal akademik sistem çərçivəsində öz simasını saxlamaq zərurəti ilə əlaqədardır. Əgər Veber burjua ictimai fikri üçün rəsmi  klassikdirsə, marksistlər onunla məsafə saxlamağa çalışırlar. Amma Marksın Adam Smitin ideyalarına, öz kəşflərinə uyğun olaraq məna verdiyi kimi, sonrakı marksist sosiologuya da Veberə və onun davamçılarına etinasızlıq göstərə bilməz.

Təbiidir ki, Veber sosiologiyası akademik marksizmə təsir göstərmiş yeganə nəzəri istiqamət deyildi. Fransız strukturalistlərinin (başqa məsələdir ki, bu təsir qarşılıqlı idi) işləri də müəyyən qədər təsir göstərmişdir. Parisli filosof Lui Altusser strukturalizmin aşkar təsiri altında yaranmış Marksın mətnlərinin tədqiqi ilə tanınmışdır. Altusserin pafosu Frankfurt məktəbi, Blox və Sartra qarşı yönəlmişdi. O sübut edirdi ki, marksizmdə zərrə qədər də humanizm yoxdur, bu, insanı öyrənən fəlsəfə deyil, ictimai strukturların fəaliyyətini təsvir edən nəzəriyyədir (sanki insanlar bu strukturlara aid deyillər). Altusser sübut etməyə çalışırdı ki, erkən Marksın işləri marksist əsərlər deyil. Baninin şüurunda, Altusserin fikrincə, “epistemioloji ayrılma” baş verib. Başqa sözlə, 1847 – ci ildə Karl yatağa sol hegelçi kimi girib, oyandıqda isə marksist olub. Müvafiq olaraq, “Kommunist manifesti”, “Kapital” və s. – marksist əsərlərdir, “Paris əlyazmaları” isə – gənc hegelçi əsərləridir.

Altusserin nəşrləri kəskin polemika yaratdı və yeni marksologik tədqiqatlar dalğasını doğurdu ki, onların nəticələri fransız strukturalisti üçün xoş olmadı: aydın oldu ki, heç bir “epistemioloji ayrılma” olmayıb, gənc Marks üçün xarakterik olan mövzular isə onun yaradıcılığında sonra da, son illərə qədər mövcud olmuşlar. Sadəcə olaraq, özü üçün bəzi mövzuları aydınlaşdıraraq, Marks onlara qayıtmamışdır və tədqiqatın növbəti mərhələsinə keçmişdir. Bunu Altusser özü də etiraf etməli olmuşdur.

(c) SOLFRONT.org


Oxşar yazılar:

Baxış sayı:10795