abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Jan Pol Sartr – Ürək bulantısı romanı (sonuncu-VIII hissə)

Şərh

SOLFRONT.org dahi fransız filosofu və yazıçısı Jan Pol Sartrın 106-cı doğum günü münasibətilə onun məşhur əsərlərindən olan “Ürək bulantısı” romanını Azərbaycan dilində təqdim edir. Əsəri yaxın vaxtlarda kitab şəklində şəhərimizin kitab mağazalarından əldə edə biləcəksiniz.

Axşam saat altı

Deməzdim ki, bu mənim fikrimi dağıtdı, indi rahatam, əksinə mənə zülm etdi. Amma əvəzində mən məqsədimə çatdım, indi nəyi bilmək istədiyimi bilirəm, hər şeyi, yanvardan bəri mənə nə olduğunu anladım. Ürək bulantısı keçmədi, çətin tezliklə keçə, amma mən artıq buna görə əzab çəkmirəm- bu xəstəlik deyil, bu qısa müddətli tutmadır, necə ki, mən özüm də qısa müddətli tutmayam.

Hə, deməli elə indicə parkda idim. Oturduğum oturacağın altında şabalıd ağacının kökləri yerə girdi. Amma indi yadıma düşmür ki, bu kök idi. Elə bil ki, itdi, onunla birlikdə əşyaların mənası, onların təyinatı, insanların ağacın üstünə vurduğu solğun nişanlar da itdi. Belimi büküb, başımı aşağı salmışdım, məni qorxudan bu qara, düyünlü kütlənin ibtidai görünüşü ilə birlikdə tənha oturmuşdum. Birdən hər şeyi başa düşdüm.

Az qala nəfəsim kəsildi. Bu son günlərdə heç vaxt başa düşməmişdim ki, “mövcud olmaq” nədir. Mən də yaz paltarlarında sahildə gəzən başqa adamlar kimi idim. Mən də onlar kimi deyirdim: “dəniz yaşıldır, yuxarıdakı ağ nöqtə qağayıdır”, amma hiss etmirdim ki, hər şey mövcuddur, o qağayı “mövcud qağayıdır”. Adətən olduğu kimi mövcudluq gözlərdən gizlənir. O buradadır, ətrafımızdadır, içimizdədir, o bizik, onun olmadığı iki söz danışmaq mümkün deyil, amma ona toxunmaq olmaz. Onun haqqında fikirləşdiyimi hesab edəndə, əslində mən heç nə haqqında fikirləşmirdim, başım boş idi, bəlkə də orada bircə, yeganə söz var idi “mövcud olmaq”. Bəlkə düşünürdüm.. necə ifadə edim? Mən məxsusluq kateqoriyasından düşünürdüm. Özümə deyirdim: “ dəniz yaşıl rəngli şeylər siyahısına daxildir və ya yaşıl rəng dənizin xarakterindən biridir”. Hətta mən şeylərə baxanda onların mövcud olmalarını düşünmürdüm, onlar qarşımda bəzək əşyası kimi dayanırdılar. Onları əlimə götürüb, işlədirdim, necə müqavimət göstərəcəklərini əvvəlcədən hiss edirdim. Amma bütün bunlar üzdə baş verirdi. Əgər məndən soruşsaydılar ki, mövcudluq nədir, təmiz vicdanla cavab verərdim ki: heç nə, boş forma, xaricdən qoşulan bir şey, əşyaların mahiyyətində heç nəyi dəyişməyən bir şey. Və birdən budur, hər şey gün kimi aydındır; mövcudluq birdən örtüyünü atdı. O artıq mücərrəd kateqoriyanın zərərsizliyini xərcləyib: o əşyaların mahiyyəri idi, kök mövcudluqdan ibarət idi. Və ya daha doğrusu, kök, parkın hasarı, oturacaq, qazon, çəmənlik- hər şey itdi; əşyaların müxtəlifliyi, fərdin rəngarəngliyi sadəcə görünüş idi, lak idi. Lak əridi, dəhşətli, qatı və qarışıq kütlə utanmaz və qorxunc çılpaqlığı ilə qaldı.

Tərpənməyə qorxurdum, amma tərpənmədən də arxada mavi sütunları, musiqi pavilyonunun işıqlarını və lavr kolluğu arasında Velledanı görürdüm. Bütün bu əşyalar… necə deyim? Onlar mənə mane olurdular. İstərdim ki onlar belə sırtıqcasına deyil, daha mücərrəd, daha zəif, daha təmkinli mövcud olsunlar. Şabalıq gözlərimi ağrıdırdı. Gövdəsinin ortasına qədər yaşıl ləkə ilə örtülüb; qara köpmüş qabıq suluqlamış əli xatırladırdı. Maskere fontanının suyunun yavaş şırıltısı qulaqlarıma girib, yuva qururdu, onları nəfəsi ilə doldururdu; burun deşiklərimi çürük yaşıl iy doldurmuşdu. Hər şey sakitcə razılaşıb, necə yorğun qadınlar gülüb, yumşalmış səslə “gülmək yaxşıdır” deyirsə eləcə özünü mövcudluğa vermişdi. Əşyalar bir-birinə özlərini göstərirdilər, bir-birini, mövcudluqlarının iyrəncliklərini yoxlayırdılar. Başa düşdüm ki, yoxluqla bu yumşaq bolluq arasında oxşarlıq yoxdur. Əgər mövcudsansa deməli bu cizgilərə, bu kiflənmişliyə, köplüyə, ədəbsizliyə qədər olmalısan. Başqa bir dünya da var, orada dairələr və musiqilər öz təmiz, ciddi cizgilərini saxlayırlar. Amma mövcud olmaq təslim olmaq deməkdir. Ağaclar, mavi gecə sütunları, fontanın şən xırıltısı, canlı qoxular, soyuq havada bir az istilik, oturacaqda yediklərini həzm edən kürən adam- bütün bu ümumi mürgüdə, bütün bu ümumi həzm edilmədə gülməli nəsə var idi. Gülməli…yox, hələ o dərəcədə yox; mövcud olan nə isə gülməli ola bilməz; amma bunda nə isə qeyri-müəyyənlik, vodevil vəziyyəti ilə güclə sezilən oxşarlıq vardı. Bizdə bir xeyli mövcudluq vardı, özümüz özümüzə mane olurduq, özümüz özümüzdən utanırdıq; heç birinin burada olmağa səbəbi yox idi, hər varlıq utanırdı, sakit narahatlığı ilə özünü digərlərinin yanında “artıq” hesab edirdi. Artıqlıq- bu ağaclar, hasar, daşlar arasında gördüyüm yeganə bağlantı idi. Boş yerə şabalıdları saymağa, onlarıVelleda ilə bir məkana salmağa, hündürlüklərini söyüdlərin hündürlüyü ilə müqayisə etməyə çalışırdım, hər biri əlaqədən qaçırdı, nə qədər birləşdirmək, qruplaşdırmaq istəsəm də hər biri şəxsi sərhədlərini aşırdı. Əlaqənin bütün şərtlərini hiss edirdim (say, ölçü, istiqamət), çalışırdım bu şərtləri saxlayım ki, insanlıq dünyasının vaxtını uzadım, indi insanlar əşyalar tərəfindən işğal edilmişdilər. Şabalıq məndən bir az qabaqdadır, artıqdır, Velleda bir az soldadır, artıqdır.

Mən də, əzgin, sakit, həyasız, yeyilmiş naharı həzm edən, pis-pis şeylər fikirləşən mən də artıq idim. Xoşbəxtlikdən bunu hiss etmirdim, daha çox ağlımla başa düşürdüm, özümü yaxşı hiss etmirdim, çünki bunu hiss etməkdən qorxurdum (indi də bundan qorxuram, qorxuram ki, bu mənə arxadan, boynum tərəfdən yaxınlaşar, qaldırıb dalğa dərinliyində yerə çırpar). Fikirləşirdim ki, həyatla vidalaşmaq lazımdır, ya da bu lazımsız varlıqların heç olmasa birini qırmaq lazımdır. Amma ölüm də artıq şey idi. Bu gülümsəyən parkın dərinliyində mənim cəsədim, daşların üstündə və bitkilərin arasında qanım artıq olardı. Çürümüş cəsədim onu qəbul edən torpaqda artıq olardı, ən axırdı gəmirilmiş, təmiz və diş kimi parıldayan sümüklərim də artıq olardı, mən haradan baxsan artıq idim.

İndi qələmim yeni sözü yaratdı- mücərrədlik, bu yaxınlarda onu parkda tapdım,amma mən onu axtarmırdım, o mənə lazım deyildi: mən əşyalarla əşyalar haqqında sözsüz düşünürdüm. Mücərrədlik beynimdə yaranan fikir deyildi, səs deyildi, ayaqlarımın altında uzun, ölü, ağac ilan idi. İlan və ya heyvan dırnağı, kök və ya qrif caynağı, nə fərqi var. Heç nəyi dəqiq formalaşdırmağa çalışmadan başa düşmüşdüm ki, mən mövcudluğuma, ürək bulantısına, şəxsi həyatıma açarı tapmışam. Əslində sonra hər şeyi aydınlaşdıranda görmüşdüm ki, bu mücərrədliyin əsasları ilə uyğunluq təşkil edir. Mücərrədlik daha bir sözüdür, sözlərlə mübarizə aparıram: elə sözlərlə də əşyaların özünə toxunmuşdum. İndi isə mücərrədliyin tam xarakterini təsvir etmək istəyirəm. İnsanların balaca rəngli dünyalarında hər hansı hərəkət və ya hadisə onların çərçivəli şəraitlərində ancaq mənfi mənada mücərrəd ola bilər. Məsələn elə dəlinin çıxışı danışdığı cəfəngiyyata görə yox onun yaşadığı şəraitə uyğun mücərrəddir. Amma elə indicə mütləqiyyətlə mücərrədliyi başa düşdüm. Bax elə bu kök, dünyada elə bir şey yoxdur ki, ona münasibətdə kök mücərrəd olmasın. Off, bunu sözlərlə necə izah edim? O daşlara, saralmış otlara, qurumuş palçığa, ağaca, səmaya, yaşıl oturacaqlara qarşı mücərrəddir. O qədər amansızcasına mücərrəddir ki, hətta təbiətin dərin, sirli cəfəngiyyatı da onu izah edə bilmir. Əlbəttə ki, mən hər şeyi bilmirdim, ailənin necə böyüməsini, ağacın necə qocalmasını görmürdüm. Amma bu xəbərsizliyin nəhəng pəncəsi göstərirdi ki, izahatlar və məntiqli nəticələr dünyası ilə mövcudluq dünyası iki fərqli dünyadır. Dairə mücərrəd deyil, bir nöqtədən başlayıb sonluqlarından birinə qədər fırlanmaqla onu izah etmək asandır. Amma axı dairə həm də mövcud deyil. Amma bu kök əksinə, mövcud idi, o qədər mövcud idi ki, onu izah edə bilmirdim. Nazik, tərpənmədən məni heyrətə gətirirdi, gözümə girirdi, dayanmadan mənə mövcudluğunu yeridirdi. Boş yerə “Bu kökdür” deyə təkrarlayırdım, sözlər daha təsir etmirdi. Başa düşürdüm ki, funksiyası yerdən su çəkmək olan bu köklə bu möhkəm dəri, yağlı, mozollu, möhkəm görüntü arasında hansısa bağlantıqurmaq mümkün deyil. Funksiya heç nə izah etmirdi, o kökün ümumiyyətlə nə olduğunu ümumi cizgilərlə başa salırdı, amma bu kökü izah etmirdi. Bu kök.. rəngi, forması, hərəkətsizliyi ilə heç cür izah edilə bilmirdi..bir səviyyə yuxarı idi. Onun hər bir üzvü ayrı-ayrılıqda itirdi, çölə axırdı, yarısı möhkəmlənirdi, az qala əşyaya çevrilirdi, amma kökün özündə hər biri artıq idi və indi mənə elə gəlirdi ki, bütün gövdə özü-özündən çıxırdı, özünü inkar edirdi, qəribə artıqlıqda itirdi. Ayaqqabımın dabanı ilə qara caynağı cızdım, istəyirdim onu yüngülcə didəm. Elə belə, sadəcə istəyirdim odun dəridə mücərrəd, çəhrayı cırmaq yeri yaransın, sadəcə dünyanın mücərrədliyi ilə oynayırdım. Amma ayağımı qaldıranda gördüm ki, caynaq yenə də qara qalıb.

Qara? Hiss edirdim ki, söz necə nəfəs alır, necə mənasını itirir. Qara? Kök qara deyildi, bu balaca tikədə qaralıq yox idi, nəsə başqa bir şey var idi. Qara da dairə kimi mövcud deyildi. Kökə diqqətlə baxdım, o qaradan daha artıq idi ya elə qara idi? Amma elə o dəqiqə özümə belə suallar verməyi dayandırdım, başa düşdüm ki, dərk etmə sahəsinə girirəm. Mən artıq adlandırılmağı mümkünsüz əşyaları hiss etməyə cəhd etmişdim, amma onlar haqqında fikirləşəndə hiss etmişdim ki, onların soyuq, cansız xüsusiyyətləri əl çatan deyil, barmaqlar arasından sürüşür. Bax elə məsələn “Dəmiryolçuların sığınacağında” Adolfun aşırmaları. Onlar bənövşəyi deyildilər. İndi də gözümün qabağında köynəkdəki iki heç cür lmüəyyənləşdirilməyən ləkə canlanır. Və bütün bu hadisələrin başladığı pis daş, o nə deyildi, necə olmaqdan imtina etmişdi, dəqiq xatırlamıram. Amma onun passiv müqavimətini unutmamışam. Və ya Oxucunun əli, bir dəfə kitabxanada onu sıxmışdım, sonra məndə elə bir hiss yaranmışdı ki, elə ki o heç də əl deyildi. Onda ağ, yağlı soxulcan haqqında fikirləşmişdim, amma o soxulcan deyildi. Və ya “Mabli” kafesindəki pivə stəkanının ikibaşlı şəffaflığı. İkimənalı- bax bütün bu səslər, dadlar, iylər ikimənalı idilər. Bəzən onlar burnunun altında yuvalarından qovulmuş dovşanlar kimi sıçrayanda onlara elə də fikir vermirsən, adi, etibarlı görünürlər, fikirləşirsən ki, dünyada həqiqətən də əsl mavi, əsl ağ rəng, əsl badam, əsl bənövşə iyi var. Bircə anlıq onları saxlasan əminlik və rahatlıq hissi dəhşətli narahatlığa çevrilir: rənglər, iylər, dadlar heç vaxt həqiqi olmurlar, onlar özləri olmurlar. Ən adi, tam tərkibli xüsusiyyət özündə, daxilində özünə qarşı artıqlıq daşıyır. Məsələn elə ayaqlarımın yanındakı bu qara, elə bil ki bu əslində qara rəng deyil, qaranı heç vaxt görməmiş kimsə qaranı yaratmağa cəhd edib, vaxtında özünü saxlaya bilməyib və rəngdən kənara çıxaraq şübhəli bir şey yaradıb. Bu rəngə oxşayırdı amma həm də göyərtiyə, çürüntüyə bənzəyirdi, başqa şeylərlə də -nəm torpağın, isti və nəm ağacın iyi ilə qarışmış qoxusuyla, lifli ağacı lak kimi örtmüş qara qoxuyla, çeynənmiş lifin şirin dadı ilə oxşarlıqları vardı. Deyə bilmərəm ki, mən sadəcə qaranı görürəm- görmək mücərrəd uydurmadır, təmizlənmiş, sadələşdirilmiş ideya, insan tərəfindəm yaradılmış ideya. Bu qaralıq, bu formasız, cansız həqiqət özünü görüntü, qoxu və dad ilə doldurmuşdu. Amma bu bolluq qarışmışdı, nəticədə heç nəyə çevrilmişdi, çünki artıq idi.

Möhtəşəm dəqiqə. Tərpənmədən, donub qalıb qəribə ekstaza girmişdim. Amma ekstazın ən qaynayan vaxtında yeni nə isə yarandı, mən ürək bulantısını başa düşdüm, ona sahib oldum. Düzünü desəm öz kəşfimi formalaşdırmağa çalışmırdım. Amma məncə bundan sonra onu söz halına salmaq mənim üçün çətin olmayacaq. Onun mənası- təsadüfdədir. Demək istəyirəm ki, yerinə görə mövcudluq zəruriyyət deyil. Mövcud olmaq burda olmaq deməkdir, vəssalam; mövcudluq birdən qarşına çıxır, onunla toqquşmaq olar, amma onda qanunauyğunluq yoxdur. Məncə bəzi adamlar bunu başa düşüblər. Amma onlar bu təsadüfü aşmaq istəyiblər, yeni zəruri və özünü idarə edə bilən məxluq yaradıblar. Amma heç bir zəruri məxluq mövcudluğu izah etməyə kömək edə bilməz, təsadüfilik zahiri bir şey, görüntü deyil, onu dağıtmaq olmaz, bu nə isə tam bir şeydir, daha doğrusu hansısa bütöv səbəbsizlikdir. Hər şey səbəbsizdir- bu park, bu şəhər, mən özüm. Bunu başa düşəndə hər şey bulanır, üzür, “Dəmiryolçuların sığınacağında” axşam belə olmuşdu, o ürəkbulantısı idi. Yaşıl təpədəki əclafların etdikləri budur, onlar və onlar kimilər öz ideya və hüquqlarının köməyi ilə bunu gizlətməyə çalışırlar. Alçaq yalan, heç kimin heç nəyə haqqı yoxdur, bu insanlar mövcudluğu səbəbsizdir, digərlərinin mövcudluğunun səbəbsiz olduğu kimi, onlar özlərini artıq hiss etmələrini dayandıra bilməyəcəklər. Ürəklərinin dərinliyində onlar gizlicə artıqdırlar, formasız, qeyri-müəyyən, qəmgindirlər.

Bu qarabasma nə qədər davam etdi? Mən şabalıdın kökü idim. Və ya daha doğrusu mən bütünlünlə onun mövcudluğunun şüuru olmuşdum. Onunla bir olmuşdum, o olmuşdum. Bu bütün etibarsız ağırlığı ilə bu hərəkətsiz ağaca çökmüş qeyri müəyyən şüur idi. Zaman ayaqlarımın altındakı balaca qara gölməçədə dayanmışdı, bu andan sonra artıq heç nə baş verə bilməzdi. Bu ağır hissdən qurtulmaq istərdim, amma bunun mümkün olacağını təsəvvür edə bilmirdim. Mən daxildə idim: qara kök keçib getmirdi, olduğu yerdə dayanmışdı, çox böyük tikə boğaza necə ilişirsə eləcə gözlərimə ilişmişdi. Onu nə qəbul edə, nə də ondan imtina edə bilirdim. Gözlərimi qaldırmaq mənə nəyin bahasına başa gəldi? Mən onları qaldırdımmı? Məncə bir neçə anlıq özüm özümü məhv etmişdim. Bir neçə an sonra yenidən doğulanda başım arxaya əyilmişdi, gözlərim yuxarı baxırdı. Düzünü desəm bu keçidi xatırlamıram. Amma birdən kökün mövcudluğu haqqında fikirləşmək mənə mümkünsüz göründü. Varlıq itdi, boş-boşuna təkrarlayırdım ki, kök mövcuddur, hələ də burada, oturacağın altında, sağ ayağımın yanındadır- boş sözlər idi. Mövcudluq elə bir şey deyil ki, onun haqqında kənardan fikirləşəsən, o birdən axmalı, içinə dolmalı, bütün ağırlığı ilə böyük, tərpənməyən vəhşi heyvan kimi ürəyinə çökməlidir- və ya heç nə yoxdur.

Daha heç nə olmadı, baxışlarım boşaldı, xoşbəxt idim ki azad olmuşam. Sonra birdən gözlərimin qabağında nə isə tərpənməyə, yüngül, qeyri müəyyən hərəkətlər etməyı başladı- bu ağacların başını yellədən külək idi.

Deyəsən hətta sevindim ki, gözlərimin qabağında nəsə tərpəndi, artıq çoxlu tərpənməyən, donuq baxışlarını üzümə zilləyən əşyalardan dincələ bilərdim. Budaqların necə tərpənməsinə baxarkən öz-özümə dedim ki, hərəkət heç vaxt tam olmur, o keçid dövrüdür, bölünmüş zamanın iki varlığı arasında vasitədir. Özümü hazırlayırdım ki, hərəkətin yoxluqdan necə yaranmasını, necə az-az böyüməsini, çiçəklənməsini görəcəm, nəhayət varlığın doğulmasına baxa biləcəm. Amma heç üç saniyə keçmədi ki, bütün ümidlərim məhv oldu. Kor kimi ətrafda tərpənən budaqlarda varlığa “keçidi” tuta bilmədim. Keçid ideyası özü də insanlar tərəfindən düşünülüb. Çox müəyyən ideyadır. Bütün bu kiçik titrəyişlər bir-birindən fərqli idilər, öz-özlərinə inkişaf edirdilər. Onlar hər tərəfdən budaqların ətrafında qaynaşırdılar. Onlar bu quru əllərin ətrafında sovrulub, onları kiçik tufana qərq edirdilər. Əlbəttə ki, hərəkət ağacdan tamam fərqli bir şeydir. Amma bu da tamlıq idi. Əşya idi. Gözümə dəyən hər şey dolu idi. Budaqların sonluqlarında varlıqlar dəstələnmişdi, onlar fasiləsiz yenilənirdilər amma heç vaxt doğulmurdular. Mövcud külək böyük milçək kimi ağacda oturmuşdu və ağac titrəyirdi. Amma titrəmə doğulan xüsusiyyət deyildi, şəraitdən hərəkətə keçid də deyildi, bu əşya idi, əşya-hərəkət ağaca yayılırdı, ona sahib olurdu, onu silkələyirdi və birdən tərk edib, gedirdi ki, öz ətrafında fırlansın. Hər şey dop-dolu idi, hər şey hərəkət idi, bölünmüş zaman yox idi, hər şey, hətta ən kiçik tərpəniş belə varlıqdan ibarət idi. Ağacın ətrafında yanıb-sönən bütün varlıqlar isə heç yerdən yaranmırdılar və heç yerə də getmirdilər. Birdən görürdün ki, o var, sonra birdən görürdün ki, artıq yoxdur. Mövcudluğun yaddaşı yoxdur, gedəndən heç nə saxlamır, hətta xatirələr belə. Mövcudluq hər yerdə sonsuzluq qədər artıqdır, hər yerdə və həmişə. Mövcudluq həmişə ancaq mövcudluqla məhdudlaşır.

Başlanğıcı olmayan varlıqların bolluğunda əzilirdim, başım fırlanırdı, oturacağa söykənmişdim. Bütün ətraf yayılırdı, çiçəklənirdi, qulaqlarımda mövcudiyyət cingildəyirdi, bütün bədənim əsirdi, açılırdı, ümumdünya tumurcuqlanmasına təslim olurdu, bu iyrənc idi. “Axı bu varlıqlar hamısı bir-birinə oxşayırlarsa onda nəyə lazımdır bütün bunlar?” Nəyə lazımdır bu qədər eyni ağaclar? Nə qədər varlıq uğursuzluğa düçar olur amma sonra yenidən yaranır, arxası üstə çevrilmiş böcəyin inadkar cəhdlərini xatırladaraq yenidən və yenidən uğursuzluğu yaşayır. (Mən özüm də belə cəhdlərdən biriyəm). Bu bolluq səxavət deyildi- əksinə. O qaşqabaqlı, əzgin idi, özü-özünü əzirdi. Ağaclar, nəhənglik, yöndəmsiz bədən… Birdən xatırladım ki, kitablarda möhtəşəm baharın gəlişi qəfil partlayış, coşğun çiçəklənmə kimi izah edilir, güldüm. Hakimiyyət iradəsindən, yaşamaq mübarizəsindən danışan axmaqlar da var. Yəni onlar heç vaxt heyvanlara və ya ağaclara baxmayıblar? Bax elə bu keçəl ləkəli çinar, bu irinləmiş kötük- məni inandırmaq istəyirlər ki, bunlar gəncdirlər və göylərdən gələn güclə dolublar? Və ya bu kök? Aydındır, gərək onu özünü yemləmək üçün yeri qazan acgöz caynaq kimi təsəvvür edim.

Yox, mən əşyalara belə baxa bilmərəm. Hə, boşluq, zəiflikdir. Ağaclar yırğalanırlar. Bu o deməkdir ki, onlar göyə can atırlar? Xeyir, onlar daha çox solublar, hər dəqiqə gözləyirdim ki, gövdələri yorğun fallos kimi qırışacaq, yumşaq, qara bir şeyə çevriləcəklər, qırışmış sinələri ilə yerə çökəcəklər. Onlar mövcud olmaq istəmirdilər, amma mövcud olmaya da bilmirdilər- bütün çətinlik bundadır. Onlar sakitcə, həvəssiz öz kiçik aşlarını hazırlayırdılar: şirə yavaş-yavaş, istəmədən yuxarı qalxırdı, köklər isə yavaş-yavaş torpağa enirdi. Amma hər dəqiqə elə görünürdü ki, indi hamıya tüpürüb, yox olacaqlar. Yorğun, qoca halları ilə faydasız varlıqlarını davam etdirirdilər, çünki ölməyə gücləri çatmırdı, ölüm onlar üçün xaricdən gəlməli idi: ancaq musiqi melodiyaları qürurla daxili zərurət kimi özlərində ölümü daşıyırlar, amma axı onlar mövcud deyil. Hər bir varlıq səbəbsiz yaranır, gücsüzcə davam edir və təsadüfən ölür. Arxaya söykənib, gözlərimi yumdum. Amma çaxnaşan obrazlar o dəqiqə irəli atılıb, yarıyumulu kirpiklərim arasındakı bütün ərazini varlıqla doldurdular. Hər şey varlıqla doludur, insan ondan qaça bilməz.

Qəribə obrazlar. Onlar müxtəlif əşyalara oxşayırdılar. Əsl şeylərə deyil, oxşarlarına. Ağac əşyalar stula, ağac başmaqlara uyğunlaşırdı, digər əşyalar isə bitkilərə. Və daha iki üz: bir dəfə bazar günü mənim yanımda “Vezeliz” pivəxanasında nahar edən cütlük. Yağlı, isti, hissiyyatlı, mənasız, qırmızı qulaqlı. Mən qadının çiynini və boynunu görmüşdüm. Çılpaqlığındakı mövcudluğu. Başıma gələn fikir məni dəhşətə gətirdi- bu ikisi hələ də Buvildə mövcuddurlar; hansısa iylərin arasında- yumşaq sinə sərin parçaya sürtünməyə davam edir, rahatca krujevaların arasına yerləşib və qadın hiss edir ki, onun sinəsi korsajda mövcuddur və fikirləşir: “Mənim döşlərim, mənim şirəli almalarım” və sirli-sirli gülümsəyir, sinəsinin necə şişməsini dinləyir, qıdıqlanır və birdən qışqırdım, gördüm ki, gözlərim açıqdır.

Yəni mən bu dəhşəti həqiqətən görmüşəm? O burada parkda idi, ona axmışdı, mürəbbə kimi şirəli, yapışqan, sıx idi, ağaclarayapışmışdı. Yəni bütün parkla birlikdə mən də onun içindəyəm? Qorxdum, amma həm də hirsləndim, bu elə axmaq, elə ədəbsiz idi ki, bu iyrənc marmelada nifrət edirdim. Hər yerdə var idi. O göyə qədər qalxdı, genişləndi, hər şeyi öz həlməşik gücsüzlüyü ilə doldurdu, dibsiz dərinliklərini görürdüm, onlar bağdan, Buvil evlərindən uzağa getdilər, mən artıq Buvildə deyildim, başqa heç bir yerdə də deyildim, uçurdum. Təəccüblənmədim, başa düşürdüm ki, bu Dünyadır, bütün çılpaqlığı ilə qarşımda dayanan dünya və mən bu nəhəng mücərrəd varlığın görünüşünə baxanda hirsimdən boğulurdum. Hətta sual da vermək olmurdu ki, hər şey haradan yaranır, necə yaranır, niyə hansısa dünya mövcuddur, başqa heç nə. Sualın heç bir mənası yox idi, dünya hər yerdə idi, arxada, qabaqda. Ona qədər heç nə olmamışdı. Heç bir şey. Elə bir an yox idi ki, o mövcud olmasın. Məni də bu qıcıqlandırırdı, axı aydın idi ki, bu üzün mövcud olmasında heç bir məna yoxdur. Amma o mövcud olmaya bilmirdi. Təsəvvür etmək olmur: yoxluğu yaratmaq üçün gərək burada, bu dünyanın sıxlığında, açıq gözlü olasan; yoxluq sadəcə mənim başımda bir fikir idi, bu fikir bu böyüklükdə mövcuddur, yoxluq varlığı qabaqlaya bilməz, o da digərləri kimi bir varlıq idi və çoxlarından gec yaranmışdı. “İyrənc!İyrənc!” – qışqırdım və silkələndim ki, bu yapışqan iyrənclikdən qurtulum, amma ondan can qurtarmaq asan iş deyildi, o çox idi, başlanğıcsız və sonsuz tonlarla, tonlarla varlıqlar var idi, və mən bu ucsuz-bucaqsız kədərin içində boğulurdum. Birdən park boşaldı, elə bil ki, hər şey dibsiz çuxura yuvarlandı, dünya yarandığı kimi də yox oldu və ya mən oyandım. Hər halda daha onu görmürdüm, ətrafımda ancaq saralmış torpaq, hər tərəfdə yırğalanan ölü, quru budaqlar var idi.

Ayağa qalxıb çıxışa yaxınlaşdım. Hasara çatanda arxaya dönüb baxdım. Park mənə gülümsədi. Çıxış hasarına söykənib ona uzun-uzadı baxdım.Ağacların, dəfnə pöhrəliklərinin təbəssümündə mütləq nəsə bir məna olmalı idi. Həə, bu, mövcudluğun həqiqi sirri. Yadıma gəlir, üç həftə qabaq bazar günü demişdim ki, əşyalar elə görünürlər elə bil ki, müttəffiqdirlər. Kimin müttəffiqləri, mənim? Kədərlə hiss etdim ki, bunu başa düşəcək gücdə deyiləm. Gücüm çatmaz. Amma yenə də o burada idi, gözləyirdi, baxışı xatırladırdı. O orada, şabalıdın gövdəsində idi… şabalıdın özü idi. Əşyalar fikirlərə oxşayırlar, yarıyolda donurlar, özləri özlərini unudurlar, nə düşündüklərini unudurlar, yerlə göy arasında asılıb qalırlar, qəribə, balaca fikirləri olur, onu da özlərinə yerləşdirə bilmirlər. Bu kiçik fikir məni qıcıqlandırırdı- onu başa düşə bilmirdim, hətta yüz yeddi il də bu hasarın yanı ilə gəzsəm, yenə də başa düşməyəcəm; mövcudluq barədə nə öyrənə bilərdimsə hamısını öyrəndim. Getdim, otelə qayıdıb bax bu qeydləri etdim.

Həmin gecə

Qərara gəlmişəm: artıq kitab yazmadığıma görə Buvildə qalmağımın bir əhəmiyyəti yoxdur, Parisə köçəcəm. Cümə günü saat beş qatarı ilə çıxacam, şənbə günü Anni ilə görüşəcəm, bir neçə gün birlikdə olacağıq. Sonra bura qayıdacam, bir-iki işimi qaydasına salıb, çemodanımı yığacam. Bir martdan gec olmayacaq Parisdə olacağıma ümid edirəm.

Cümə günü.

“Dəmiryolçuların sığınacağında”. Mənim qatarım iyirmi dəqiqə sonra çıxır. Patefon. Sərgüzəştin tünd qoxusu.

Şənbə günü.

Anni uzun, qara paltarda qapını açır. Əlbəttə ki, əlini uzatmadan “Salam!” deyir. Sağ əlim plaşımın cibindədir. Anni deyingən tonda, çox sürətlə danışır, formallığı qurtarmağa çalışır:

-Gəl, ürəyin istəyən yerdə otur, pəncərənin yanındakı kreslodan başqa.

Bu odur, sözsüz ki, odur. Əlləri bayramsayağı yellənir, üzündə qaşqabaqlı ifadə var, əvvəllər bu ifadə ona keçid dövründəki qız sifəti ilə oxşarlıq verirdi. Amma indi Anni qıza oxşamır. Kökəlib, şişkin döşləri var.

Anni qapını bağlayıb, öz-özünə fikirli-fikirli danışır:

-Bilmirəm, bəlkə yataqda oturum…

Axırda xalı ilə örtülmüş sandığın üstündə oturur. Yerişi dəyişilib, Anni yüklü kimi gəzir, amma hələ də cazibədardır, görünür, köklüyü mane olur. Amma yenə də heç nəyə baxmayaraq bu Annidir.

Gülməkdən boğulur.

-Nəyə gülürsən?

Adətinə sadiq qalıb, o dəqiqə cavab vermir, üzündə davakar ifadə var.

-De görüm nəyə gülürsən?

-Çünki içəri keçən kimi gülümsədin. Qızını elə indicə ərə vermiş atalara oxşayırsan. Yaxşı, dayandın, daha bəsdir. Plaşını soyun və otur. İstəyirsən burada otur.

Sükut hökm sürür. Anni onu pozmağa çalışmır. Necə çılpaq otaqdır! Əvvəllər Anni hara getsə özü ilə böyük çemodan aparırdı, içi şallar, türbanlar, yapon maskaları, şəkillərlə dolu olardı. Otelə çatan kimi- hətta bir gecəlik olsa da- ilk işi çemodanı açmaq olurdu, bütün var-dövlərini çıxarıb divarları, lampaları, stol-stulları, döşəməni düşünülmüş və ya dəyişdirilmiş qaydada bəzəyərdi, yarım saat keçmirdi ki, ən adi otel otağı o qədər hissiyyatlı, şişkin fərdə çevrilirdi ki, bəzən dözülməz olurdu. Bəlkə Anni çemodanını itirib və ya saxlama otağına qoyub…Bu vanna otağının yarı açıq qapısı ilə soyuq otaqda nəsə pislik var idi. O mənə Buvildəki otağımı xatırladır, onun daha gözəl və daha kədərli variantını.

Anni yenidən gülür. Bu qəhqəhəni tanıyıram- çox yüksək və bir az burnunda.

-Heç dəyişməmisən. Bu sərsəm görünüşlə nə axtarırsan?

O gülümsəyir, eyni zamanda da mənə maraqla bir az da düşməncəsinə baxır.

-Sadəcə düşündüm ki, bu otaqdan bilmək olmur ki, burada sən yaşayırsan.

-Hə, məsələ belədir..,- qeyri-müəyyən cavab verdi.

Yenə də sükut. İndi Anni yataqda oturub, qara paltar onu solğunlaşdırır. Saçlarını kəsdirməyib. Hələ də sakitcə, qaşlarını bir az qaldırıb, mənə baxır. Deməli mənə deyəcək heç bir sözü yoxdur? Onda məni niyə çağırıb? Sükut dözülməz olur.

-Səni görməyimə şadam,- yazıq tonla deyirəm.

Sonuncu söz boğazımda ilişir. Əgər ağıllı bir şey fikirləşə bilmirəmsə yaxşı olardı ümumiyyətlə ağzımı açmayım. İndi hirslənəcək. Ümumiyyətlə bilirdim ki, ilk dəqiqələr əzablı olacaq. Əvvəllər də Anni ilə görüşəndə qoy hətta bir gündən sonra, hətta səhər yuxudan sonra heç vaxt onun gözlədiyi sözləri tapa bilmirdim, elə söz tapa bilmirdim ki, onun paltarına, havaya, sonuncu dəfə danışdığımız ifadələrə uyğun olsun. İndi görəsən nə istəyir? Tapa bilmirəm.

Gözlərimi qaldırıram. Anni mənə hətta mehribanlıqla baxır.

-Deməli heç dəyişməmisən? Əvvəlki kimi axmaqsan?

Üzündə razılıq var. Amma niyə belə yorğun görünür?

-Sən yol sütunusan, – deyir, – həmişə bir yerdə dayanan sütun. Dayanmadan və bütün ömrün boyu deyəcəksən ki, Melenaya iyirmi yeddi kilometrdir, Montarjiyə qırx iki kilometrdir. Bax elə buna görə də mənə lazımsan.

-Sənə lazımam? Görüşmədiyimiz bütün dörd ildə sənə lazım olmuşam? Hisslərini yaxşı gizlədə bilirsən.

Bunu təbəssümlə deyirəm, yoxsa elə bilər ki, ondan incimişəm. Amma hiss edirəm ki, təbəssüm saxta alındı. Özümü pis hiss edirəm.

-Necə də axmaqsan? Əgər söhbət səni görməkdən gedirsə əlbəttə ki, buna ehtiyacım yoxdur. Səndə başa düşürsən elə bir şey yoxdur ki, baxanı sevindirsin. Mənə lazımdır ki, sən bu dünyada yaşayasan, heç dəyişməyəsən. Sən nə Parisdə nə də yaxınlarda olmayan platin metr kimisən. Məncə heç kim heç vaxt onu görmək istəməz.

-Bax burada səhv edirsən.

-Vacib deyil, əsas odur ki, mən görmək istəmirəm. Amma mən sevinirəm ki, o var, planet meridianının dörddə bir hissəsinin on millionluq parçasına bərabərdir. Mən bu barədə həmişə qarşımda kimsə ev ölçəndə və ya parça alanda fikirləşirəm.

-Deməli elə?- soyuq-soyuq deyirəm.

-Amma mən sənin haqqında hansısa mücərrəd varlıq kimi düşünə bilərəm, məsələn elə ölçü cihazı kimi. Mənə minnətdar olmalısan ki, buna görə hər dəfə üzünü yadıma salıram.

Yenə başladı, bizim klassik mübahisələrimiz, keçmişdə bunu mən dəyişirdim, ürəyimdə sadə arzu hiss edirdim ki, ona deyim səni sevirəm və qucaqlayım. Bu gün belə bir arzum yoxdur. Sadəcə susmalı, ona baxmalı və sükutda bu qeyri-adi hadisənin mənasını hiss etmək qalırdı- Anni qarşımda idi. Onun üçünsə- yəni onun üçün bu gün də başqa günlər kimi idi? Əlləri əsmir. Yəqin o gün mənə yazanda ki, nəsə deməlidir, ola bilsin ötəri halda imiş. İndi bütün izlər soyuyub.

Birdən Anni mənə açıq mehribanlıqla gülümsədi, gözlərim doldu.

-Mən sənin haqqında platin metrədən daha çox fikirləşmişəm. Elə bir gün olmayıb ki, sənin haqqında fikirləşməyim. Ən xırda detallara qədər xatırlamışam səni.

Ayağa qalxıb, mənə yaxınlaşır, əllərini çiyinlərimə qoyur.

-De ki, üzümü xatırlayırdın, baxmayaraq ki, mənə yazığın gəlir.

-Bu düz deyil, – cavab verirəm,- özün ki, bilirsən yaddaşım pisdir.

-Deməli boynuna alırsan ki, məni tamam unutmuşdun. De görüm, küçədə görsən tanıyardın məni?

-Əlbəttə. Amma axı söhbət bundan getmir.

-Heç olmasa yadına gəlir ki, saçlarım hansı rəngdədir?

-Əlbəttə! Sarı.

Gülür.

-Elə də qürurla dedin ki. Sən ki, indi onları görürsən, yaddaşını qurdalamaq lazım gəlmir.

Saçlarımı qarışdırır.

-Səninsə saçların kürəndir,- məni cinləndirir.- İlk dəfə səni görəndə başımda- heç vaxt unutmaram- mavi rəngli yumşaq şlyapa vardı, saçlarınla heç uyğun gəlmirdi. Gözlərin xəstə idi. Hardadı şlyapan? Bilmək istəyirəm, yenə də axmaq zövqün qalır?

-Daha şlyapa geyinmirəm.

Gözlərini bərəldib, fit çalır.

-Bunu özün fikirləşə bilməzdin. Özün? Həə, təbrik edirəm, afərin! Düzdür, bunu çoxdan fikirləşmək lazım idi. Sənin saçların heç nə ilə uyğun gəlmir, nə şlyapayla, nə yastıqla nə də divar kağızı ilə, əgər onun qarşısında dayanırsansa. Ya da gərək Londondan aldığın fetrli şlyapa kimi gərək qulaqlarına qədər örtəsən. Saçlarını şlyapanın altına yığmışdın, görən də elə bilərdi ki, kəllən keçəldir. – və qərarlı tonla əlavə edir, adətən belə danışanda mübahisələrimizə son qoyurdu:- O sənə heç yaraşmırdı.

Hansı şlyapadan söhbət getdiyini xatırlamıram.

-Mən demişdim ki, mənə yaraşır?

-Əlbəttə, demişdin! Ancaq bundan danışırdın. Gizlincə güzgüyə baxırdın, elə bilirdin səni görmürəm.

Keçmiş haqqında bu söhbət məni kədərləndirir. Anniyə baxanda isə deməzsən ki, xatirələri canlandırır: səsində bir damcı da adətən belə şeylərlə məşğul olanda yaranan kədər yoxdur. Elə danışır elə bil ki, söhbət bu gündən və ya dünəndən gedir; bütün baxışlarını, incikliklərini ilk təravəti ilə saxlayıb. Mənim üçünsə hər şey şairanə düşüncələrə çevrilib, istənilən güzəştə hazıram.

Sonra birdən heç bir ifadəsiz deyir.

-Mən isə, görürsən, kökəlmişəm, qocalmışam, gərək özümə baxım.

Düzdür. Və necə də yorğun görünür! Ağzımı açırdım ki, əlavə edir:

-Londonda teatrda oynayıram.

-Kandlerlə?

-Əlbəttə yox. Kandlerlə yox. Bu sənsən. Beyninə salmısan ki, Kandlerlə oynayacam.Neçə dəfə demək olar ki, Kandler dirijordur? Yox, bu Soxo-Skverdə balaca teatrdır. Biz Şon O’Keysinin “İmperator Con”pyesini oynayacağıq, Sinqa və “Britannika”.

-“Britannika”? – təəccüblə yenidən soruşuram.

-Hə, təsəvvür edirsən, “Britannika”. Buna görə qovulmuşam. Bu mənim ağlıma gəldi ki, “Britannikanı” oynamaq olar, onlar isə mənə Yuniyanın rolunu vermək istədilər.

-Deməli belə.

-Amma mən əlbəttə ancaq Aqrippinin rolunu oynaya bilərəm.

-İndi nə edirsən bəs?

Gərək bu sualı verməyəydim. Anninin üzü o dəqiqə cansızlaşdı. Amma duruxmadan danışır.

-Daha oynamıram. Səyahət edirəm. Bir nəfər var, məni təmin edir.- gülümsəyir.- Oh, xahiş edirəm, mənə belə kədərli baxma, heç bir faciə yoxdur. Mən sənə həmişə demişəm ki, sakitcə özümü təmin edə bilərəm. Qısası, bu qoca mənə mane olmur.

-İngilisdir?

-Nə fərqi var?- acıqla soruşur.- Gəl onun haqqında danışmayaq. Nə sənin nə də mənim onunla işim var. Çay istəyirsən?

Hamama girir. Hirslə öz-özünə nəsə mızıldana – mızıldana hansısa qab-qacaqla məşğul olmasını eşidirəm. Yatağının yanındakı gecə stolunun üstündə həmişəki kimi Mişlenin “Fransanın tarixi” kitabı var. Yatağının üstündə- indi baxdım- foto asıb, Emili Brontenin rəssamın qardaşı tərəfindən çəkilmiş yeganə reproduksiyası.

Anni qayıdıb, o dəqiqə deyir:

-İndi də özün haqqında danış.

Yenə də hamamda itir. Bax bunu pis yaddaşım olsa da xatırlayıram: o həmişə birbaşa suallar verirdi ki, bu da məni utandırırdı, çünki onlarda bir tərəfdən səmimi maraq var idi, digər tərəfdən çalışırdı ki, bu mövzuyla tələsik qurtarsın. Hər halda, bu sualdan sonra şübhə qalmır, ona məndən nəsə lazımdır. Bu elə belə yanaşmadır, hələ ki, əvvəlcə qarışıq sualları verəcək ki, ikimənalı suallarla qurtarsın (“İndi də özün haqqında danış”). Sonra özü haqqında o danışacaq. Birdən həqiqətən istədim ki, nə olur olsun ona nəsə danışım. Nə? Ürəkbulantısı, qorxu, mövcudluq…Qoy bunlar məndə qalsın.

-Hə də, tələs- arakəsmədən qışqırır. Əlində çayniklə otağa qayıdır.- Parisdə yaşayırsan?

-Buvildə yaşayıram.

-Buvildə? Niyə elə?Ümid edirəm evlənməmisən.

-Evlənmək? – Diksindim.

Anninin ağlına belə fikir gəlməsi xoşuma gəlir. Bunu ondan gizlətmirəm.

-Boş sözdür! Bu təbii fantaziyalara görə məni nə vaxtsa danlamışdın. Yadına gəlir, özümü iki oğullu dul kimi təsəvvür etmişdim. Və sənə nələr olacağı ilə bağlı müxtəlif şeylər danışırdım. Dözə bilmirdin.

-Sənin isə xoşuna gəlirdi- utanmadan deyir.- Bunları danışırdın ki, özünü təsdiq edəsən. Qısası, sözdə hirslənirsən, amma gizlicə evlənərsən sən. Bütün bir il deyirdim ki, heç vaxt “İmperator bənövşəsi” filminə getməzsən. Sonra mən xəstələndim və sən qonşuluqdakı kinoteatra tək baxmağa getdin.

-Buvildə yaşayıram,- qürurla deyirəm,- çünki Markiz de Rolbon haqqında kitab yazıram.

Anni çalışır ki, maraqlanmış görünsün, mənə baxır.

-Markiz deRolbon? XVIII əsrdə yaşayan?

-Hə.

-Düzdür, mənə onun haqqında danışmışdın,- yayınaraq deyir. Deməli tarixi iş görürsən.

-Hə.

-Ahaaa!

Bir sual da versə ona hər şeyi danışacam. Amma heç nə barədə soruşmur. Şübhəsiz, hesab edir ki, mənim haqqımda öyrəndikləri tamamilə kifayətdir. Anni dinləməyi çox gözəl bacarır, ancaq istəyəndə. Ona baxıram- gözlərini aşağı salır, mənə indi deyəcəyi barədə fikirləşir, söhbətə necə girəcəyi barədə. Bəlkə mən də ona suallar verim? Məncə lazım deyil. O ancaq lazım biləndə danışır. Ürəyim möhkəm döyünür.

-Mən isə dəyişmişəm,- qəfil deyir.

Bu da başlanğıc. Amma danışmır. Ağ, çini stəkanlara çay süzür. Cavab gözləyir, deməli nə isə demək lazımdır. Amma ilk ağla gələn sözləri deyil, onun gözlədiyi sözləri demək lazımdır. Özümü itirmişəm. Doğrudanmı dəyişib? Hə, kökəlib, görünüşü yorğundur, amma o əlbəttə başqa şeyi nəzərdə tutur.

-Bilmirəm. Mənə elə gəlmir. Əvvəlki kimi gülürsən, əvvəlki kimi əllərini çiyinlərimə qoyursan, əvvəlki kimi danışa-danışa fikirləşirsən. Əvvəlki kimi Mişlenin “Tarix”ini oxuyursan. Və başqa nələr…

Məsələn, onun üçün mənim dəyişməyən mahiyyətim vacibdir amma başıma nə gələcəkləri maraqlı deyil, və bu maraqlı oyun, ilk dəqiqədən insanlar arasında ünsiyyəti asanlaşdıran hörmət, dostluq kimi formulları ataraq qarşı tərəfi dayanmadan improvizasiya etməyə məcbur edir.

Çiyinlərini çəkir.

-Yox dəyişilmişəm, – quru-quru deyir,- tamamilə dəyişmişəm. Tamam başqa adam olmuşam. Elə bilirdim ilk dəqiqədə bunu hiss edəcəksən. Amma sən mənə Mişlenin “Tarixi”ndən danışırsan.- Düz qabağımda dayanır.- Görək bu adam özünü göstərdiyi qədər ağıllıdır. Tap görüm nədə dəyişmişəm.

Duruxuram. Ayaqlarını hələ də gülümsəyərək yerə çırpır, amma hiss edirəm ki, qıcıqlanır.

-Mənim bir xasiyyətim var idi ki, səni incidirdi. Hər halda özün belə deyirdin. Amma indi yoxdur. Bunu hiss etməli idin. Məgər indi mənim yanımda özünü daha əmin hiss etmirsən?

Qərar verə bilmirəm deyim ya yox: yox, hiss etmirəm. Əvvəlki kimi stulun ucunda oturmuşam, ancaq onu fikirləşirəm ki, elə bir şey etməyim ki, mənim üçün qeyri müəyyən olan hirs yaradım.

Yenidən oturur.

-Hə, görürsən,- başını əminliklə tərpədib deyir,- başa düşmürsənsə deməli çox şeyi unutmusan. Hətta fikirləşdiyimdən çox şeyi. Yaxşı, heç olmasa əvvəlki günahlarını xatırlayırsan? Yersiz-yersiz gəlirdin danışırdın, gedirdin. Təsəvvür et, hər şey əvvəlki kimi olsaydı sən içəri girərdin, divarlarda maskalar, şallar asılmış olardı, mən yataqda oturardım və deyərdim ( başımı dala atıb, butun pərələrini şişirdib teatrda rol oynayırmış kimi danışır, elə bil ki, özü-özünü yamsılayır) : “Hə, nə gözləyirsən? Otur”. – Əlbəttə heç vaxt sənə deməzdim ki: “ Pəncərənin yanındakı kresloda oturma”.

-Mənə tələ qurmuşdun.

-Bu tələ deyildi. .. Və sən, sən də düz kresloya tərəf gedərdin.

-Bəs mənə nolardı? Dönüb maraqla kresloya baxaraq soruşuram. Görünüşü çox adidir, rahat kreslodur.

-Pis olardı,- Anni qısaca cavab verir.

Heç nə soruşmuram. Anni həmişə özünü müxtəlif tabularla əhatə edir.

-Məncə nəsə duydum, deyirəm.- Düzdür bu çox qəribə olardı. Dayan qoy ifadə edim. Əslində bu otaq boşdur. Bilirsən bunu o dəqiqə hiss etdim. Yoxsa içəri girib divarlarda maskalar, şallar başqa nələr görərdim. Otellər həmişə sənin otağının qapısında bitərdi. Sənin nömrən artıq başqa dünya idi. Sən qapını mənə açmazdın. Oturardın, hətta bəlkə də yerdə, özünlə hər yerə apardığın qırmızı xalının üstündə, mənə amansız baxışlarla baxıb gözləyərdin…Elə bircə söz deyən, nəfəs alan, hərəkət edən kimi üz-gözünü qırışdırardın, o dəqiqə hiss edərdim ki, nədəsə səhv etmişəm amma nədə heç vaxt bilməzdim. Sonra hər dəqiqə mənim səhvlərim çoxalardı və mən günahkar olardım…

-Nə qədər belə olub?

-Yüz dəfə.

-Bəlkə də çox! Bəlkə sən o vaxtdan ağıllanmısan və daha diqqətli olmusan?

-Yox!

-Sevinirəm ki dedin. Davam et.

-Amma indi bunlar yoxdur.

-Aha…- teatr tonu ilə deyir. – Bu adam indi-indi inanmağa başlayır!- yumşaq tonla davam edir:- Belə, indi mənə inana bilərsən, bu daha yoxdur.

-Və möhtəşəm anlar da yoxdur?

-Yox.

Özümü itirmişdim. İnadkarlıq edirəm.

-Yox… Deməli bütün…bütün bu faciələr, maskaların, şalların, mebellərin, mənim hansısa kiçik rolda sənin isə baş rolda oynadığın qəfil faciələr bitdi?

-Naşükür,- gülümsəyir. – Bəzən sənə özümkündən daha vacib rol verirdim. Sənin isə xəbərin də olmurdu. Hə, bitdi. Təəccübləndin?

-Nə danışırsan, əlbəttə! Mən elə bilirdim ki, bunlar hamısı sənin bir hissəndir, onu səndən almaq ürəyini qoparmaq kimi bir şeydir.

-Mən də elə bilirdim, təəssüflənmədən deyir. İstehza ilə məndə ağır hisslər yaradaraq əlavə edir:- görürsən bunsuz da yaşaya bilirəm.

Barmaqlarını bir-birinə keçirib, dizinə qoyub. Ətrafa gülümsəyərək baxır, birdən bu təbəssümdən üzü cavanlaşır. İndi o sirlə dolu və nədənsə razı gombul qızlara oxşayır.

-Sevinirəm ki, sən olduğun kimi qalmısan. Əgər səni başqa yerə aparsaydılar, rəngləyib digər yolda torpağa sancsaydılar istiqamətimi itirərdim. Sən mənə lazımsan, mən dəyişirəm, belə oldu, sən isə olduğun kimi qalmalısan. Sənə baxıb ölçə bilirəm ki, özüm nə qədər dəyişmişəm.

Bir az inciyirəm.

-Bax görürsən, sənin ölçün dəqiq deyil,- tez etiraz edirəm. – Bu qədər vaxtda dəyişib, mən əslində…

-Offf!- məhv edici tonda fınxırır.- Gör ey intellektual dəyişiklik! Mən isə iliklərimə qədər dəyişmişəm.

İliklərimə qədər…. Onun səsində mənə nə təsir etdi? Belə ya elə, birdən içimdə nəsə qırılır- itmiş Annini axtarmağı dayandırıram. Mənə bax bu gombul, həyatın sürtdüyü bu qadın təsir edir, onu sevirəm.

-Məndə qəribə özünə əminlik yaranıb…. bilmirəm fiziki ya yox. Hiss edirəm ki, möhtəşəm anlar yoxdur, olmur. Yeriyəndə ayaqlarımla hiss edirəm. Yatanda hiss edirəm. Bunu unuda bimirəm. Elə bilmə ki, eləcə bir gün birdən oldu hər şey, yox. Deyə bilmərəm ki, hansısa andan və ya hansısa gün həyatım dəyişdi. Amma daha məndə belədir hər şey, elə bil ki, hər şey indicə olub. Qəribə hiss edirəm, öz qabımda deyiləm, buna alışa bilmirəm.

O bunları sakit səslə, dəyişdiyinə görə qürurla deyir. Sandığının üstündə qeyri-adi cazibə ilə yırğaıanır. Mən içəri girəndən bəri bir dəfə də Marseldəki, keçmiş Anniyə bu qədər oxşamamışdı. O yenə də məni cəlb etdi, yenə də gülüşlərin, oyunların, müdrikliyin sərhədlərini aşan qəribə dünyasında batırdı. Hətta yenidən onun yanında keçirdiyim yüngül titrəməni hiss edirəm, ağzımda o vaxtkı kimi acı dad var.

Anni əllərini dizindən aşağı saldı. Susur. Bu hesablanmış susqunluqdur- Operada da səhnə yeddi orkestr taktı vaxtı boş olur. Anni çay içir. Sonra stəkanını yerə qoyur, dirçəlir və əllərini sandığa dayayır.

Birdən onun üzü nə vaxtsa sevdiyim möhtəşəm Meduzanın üzünə çevrilir, nifrətlə dolu, çəpəki, zəhərli. Anni ifadələrini dəyişmir, o üzlərini dəyişir, antik aktyorlar maskalarını dəyişən kimi- bir anda. Və bu maskaların hər biri onun üçün yaradılır ki, sonrakı hadisənin atmosferinə uyğunlaşsın, tonunu müəyyən etsin. Anni danışarkən maska yaranır və dəyişilməz qalır. Sonra maska qopur və Annidən ayrılır.

Anni fikirli baxışlarını mənə zilləmişdi. İndi danışacaq. Maskasına görə ondan faciəli monoloq, qəbirüstü mahnı gözləyirəm. Amma qısa ifadə deyir.

-Mən canlı ölüyəm.

Ton üzünə tam oturmur. O faciəli deyil, qorxuludur- onda göz yaşısız, kədərsiz quru peşmançılıq var. Hə, onda nə isə həmişəlik quruyub.

Maska düşdü. Anni gülümsəyir.

-Mən heç dəkədərlənmirəm. Bəzən bu məni təəccübləndirir və boş yerə:niyə kədərlənim ki? Nə vaxtsa atəşli ehtirasa sahib idim. Anama dəhşətli dərəcədə nifrət edirdim. Və ya səni, səni ehtirasla sevirdim.

Cavab atmacasını gözləyir. Susuram.

-Amma bu həmişəlik bitdi.

-Haradan bilirsən?

-Bilirsəm. Bilirəm ki, daha heç kim və heç nə məndə ehtiras oyada bilməz. Başa düşürsən, kimisə sevməyə başlamaq çox böyük işdir. Enerji, maraq, korluq lazımdır….Əvvəl elə anlar olur ki, uçurumdan tullanmalı olursan, amma fikirləşəndən sonra bilirsən ki bunu etməyəcəksən. Mən bilirəm ki, daha heç vaxt tullanmayacam.

-Niyə?

Anni mənə istehzalı baxış atıb, cavab vermir.

-İndi qurumuş ehtiraslarımın əhatəsində yaşayıram. Çalışıram anam məni döyəndə dördüncü mərtəbədən tullanacaq qədər böyük olan gözəl qəzəbi yenidən yaradım. – heç bir əlaqəsi olmadan uzaqlaşmış görünüşlə əlavə edir:- və mən gərək əşyalara çox baxmayım. Gərək baxım, başa düşüm ki, nədir o dəqiqə də gözlərimi qaçırım.

-Niyə?

-İyrənirəm.

Məgər bu…Hər halda oxşayır. Londonda bir dəfə olub, biz ayrı-ayrılıqda eyni vaxtda eyni əşyalar haqqında düşünürdük. Çox sevinərdim əgər bu… Amma Anninin fikirləri adətən qəribə dəyişikliklər edir, heç vaxt əmin olmaq olmaz ki onları tam başa düşmüsən. Gərək bunu aydınlaşdıram.

-Qulaq as, axı mən əslində heç vaxt möhtəşəm anların nə olduğunu bilməmişəm. Mənə heç vaxt izah etməmisən.

-Əlbəttə, axı sən heç vaxt bunu başa düşməyə kiçik cəhd də etməmisən. Həmişə yanımda axmaq ki axmaq qalmısan.

-Bilirəm bu mənə nələrin bahasına başa gəlib.

-Başına gələnlərə layiq idin, günahkar idin. Öz ciddiyətinlə məni qıcıqlandırırdın. Bütün görünüşünlə elə bil ki deyirdin: “Bax, mən normal insanam” və çalışırdın göstərəsən ki, necə sağlamsan, necə mənəvi cəhətdən sağlam adamsan.

-Amma mən səndən yüzlərlə dəfə bunun nə olduğunu soruşmuşdum…

-Hə, amma elə bir tonla ki!- hirslə deyir.- yuxarıdan aşağı maraqlanırdın, bax tonun bu idi. Elə mehribanlıqla soruşurdun ki, məndən qoca qadınlar uşaqlıqda olanda nə ilə oynadığımı elə soruşurlar. Ümumiyyətlə,- düşüncəli halda davam edir, – ola bilər ki, dünyada hamısan çox elə sənə nifrət edirdim.

Özünü ələ almaq üçün çox çalışır, gülümsəyir- yanaqları hələ də yanır. Çox yaxşı görünür.

-İndi sənə bunun nə olduğunu izah etməyə hazıram. İndi mən hirslənmədən uşaqlıq oyunlarımdan sənə bəhs etmək üçün kifayət qədər qocayam. De görüm nəyi bilmək istəyirsən?

-O nə idi.

-Sənə seçilmiş vəziyyətlər barədə danışmışdım?

-Məncə yox.

-Danışmışdım,- əminliklə deyir.- bu Eksedə, adını unutduğum meydanda olmuşdu. Biz günəşin düşdüyü yerdə kafedə narıncı çətirlər altında oturmuşduq. Yadından çıxıb, biz limonad içmişdik və şəkər tozunun içində ölü milçək tapmışdım.

-Hə, ola bilər…

-Məhz elə o kafedə sənə seçilmiş vəziyyətlərdən danışmışdım. Mişlenin “Tarix” kitabının böyük nəşri ilə bağlı danışmışdım, uşaqlıda varım idi. O bundan daha böyük idi,səhifələri isə solğun ağ rəngdə idi, şampinyon kimi və ondan göbələk iyi gəlirdi. Atamın ölümündən sonra Jozef dayı onu özünə götürdü. Məhz həmin gün mən onu qoca donuz adlandırdım, anam məni döydü mən də özümü pəncərədən atdım.

-Hə, hə… sən “Fransa tarixi” haqqında mənə belə bir şey danışmışdın… Sən deyəsən onu çardaqda oxuyurdun hə? Görürsən, yadıma gəlir. Məni ədalətsiz olaraq günahlandırırsan ki, hər şeyi unutmuşam.

-Sus. Hə, tamamilə düz xatırlayırsan, mən o cildi çardağa qaldırırdım. Orada çox az şəkil var idi, hər cilddə üç-dörd şəkil. Amma hər biri bütün səhifəni tuturdu, arxa tərəfi isə təmiz idi. Bu məndə digər səhifələrdən daha çox təəssürat oyadırdı, yerə qənaət etmək üçün yazını iki sütuna yığmışdılar. Mən həmin şəkilləri çox sevirdim, onların hamısını əzbərdən bilirdim və hər dəfə Mişlenin hansısa cildini oxuyanda hələ şəklə əlli səhifə qalmış onun görünməsini gözləyirdim, hər dəfə şəklin yerində olması mənə möcüzə kimi görünürdü. Orada başqa bir incəlik də var idi, şəkildə təsvir edilən səhnə heç vaxt yaxın səhifələrlə üst-üstə düşmürdü- hadisənin təsvirini tapmaq üçün otuz səhifə qabağa getmək lazım gəlirdi.

-Yalvarıram, gəl möhtəşəm anlardan danışaq.

-Mən isə sənə seçilmiş vəziyyətlərdən danışıram. Məhz onlar həmin qravyuralarda təsvir edilmişdi. Mən onları seçilmiş adlandırırdım. Əgər məhz onları belə çoxsaylı illustrasiyaların predmeti etməyə qərar veriblərsə deməli onlarda nə isə qeyri-adi xüsusiyyət olmalı idi. Başa düşürsən- məhz onları seçmişdilər, baxmayaraq ki, rəssam üçün daha rahat və ya tarix üçün daha vacib çoxsaylı epizodlar vardı. Məsələn, bütün XVI əsrə üç şəkil düşmüşdü: II Henrinin ölümü, Hersoq de Qizanın qətli və IV Henrinin Parisə səfəri. Və budur, mən təsəvvür edirdim ki, bu hadisələr digərlərindən nə iləsə fərqlənir. Həm də qravyuralar mənim fikrimi möhkəmləndirirdi- şəkillər yöndəmsiz idilər, əllər və ayaqlar bədənə pis oturmuşdu. Amma onlar böyük idilər. Məsələn hersoq de Qiz öldürülüb- bütüb şahidlər dəhşətə gəliblər və hiddətlə əllərini qabağa uzadıblar, başlarını isə arxaya çeviriblər: bu çox gözəldir, xor kimi. Elə bilmə ki, şəkillər maraqlı yaşayış detallarından məhrum edilmişdilər. Onlarda atlardan yıxılan pajları ( orta əsrlərdə saraylarda xidmət edən zadəgan nəslindən oğlan) və ora-bura qaçan balaca itləri, taxtın pillələrində oturan təlxəkləri görə bilərdin. Amma bütün bu detallar o qədər böyük və yöndəmsiz çəkilmişdi ki, digərləri ilə möhtəşəm harmoniya yaradırdılar, heç vaxt birliyin belə qorunduğu şəkillərə rast gəlməmişdim. Bax hər şey də elə burdan başladı.

-Seçilmiş vəziyyətlər?

-Hər halda, mən onu belə təsəvvür edirdim. Bu vəziyyətlər nadir, qiymətli xüsusiyyətlərə, belə desək stilə malik idilər. Məsələn, səkkiz yaşım olanda elə bilirdim ki, kral olmaq- seçilmiş vəziyyətdir. Və ya həm də ölmək. Gülürsən, amma şəkillərdə ölüm anında çəkilmiş o qədər adam vardı və o qədər adam həmin anda uca sözlər deyirdilər ki, mən səmimi olaraq inanırdım…qısası düşünürdüm ki, əzab anında insan özündən də üstün olmağa qadirdir. Ölünün olduğu otaqda olmaq kifayət idi: ölüm seçilmiş vəziyyətdir, ondan elə bir şey çıxırdı ki, ətrafdakı hər kəsə keçirdi. Hansısa böyük bir şey. Atam öləndə mənə dedilər ki, yuxarı, onun otağına qalxıb sonuncu dəfə görüm. Pillələri qalxarkən özümü o qədər bədbəxt hiss edirdim ki, həm də hansısa qeyri-adi vəcdə gəlmişdim- nəhayət seçilmiş vəziyyətə düşəcəm. Divarlara söykənib, çalışırdım ki, özümü həmin dəqiqə üçün hazırlayım. Amma yatağın yanında anamla xalam dizi üstə durmuşdular, hönkürtüləri ilə hər şeyi pozdular.

Sonuncu sözləri Anni hirslə deyir, elə bil ki, xatirələr onun üçün hələ də əzablıdır. Fasilə edir, bir nöqtəyə baxıb qaşlarını qaldırır, həmin səhnəni yenidən yaşamaq üçün fürsətdən istifadə edir.

-Sonralar mən bu anlayışı genişləndirdim, məsələn seçilmiş vəziyyətlərə həm də sevgini əlavə etdim (sevişməyi nəzərdə tuturam). Hə bir də, əvvəllər başa düşmürdün niyə bəzi xahişlərindən imtina edirdim, indi başa düşəcəksən, mən nəyisə qorumağa çalışırdım. Sonra qərar verdim ki, deyəsən seçilmiş vəziyyətlər saya biləcəyimdən daha çoxdurlar, ən sonra başa düşdüm ki, onlarım sayı yoxdur.

-Yaxşı, axı onlar nədir?

-Mən ki sənə izah etdim,- təəccüblə deyir.- budur on beş dəqiqədir bunu sənə izah edirəm.

-Deməli belə, axı vacib olan nədir, insanın hansısa deyək nifrət və ya sevgi kimi güclü ehtirasa tutulması və ya lazımdır ki, hadisənin içində böyüklük olsun, yəni biz gördüyümüz tərəfində?

-Həm də həm də bu,- həvəssiz cavab verir.

-Bəs möhtəşəm anlar? Onların nə əlaqəsi var?

-Onlar sonra gəlir. Əvvəl xəbərləri gəlir. Sonra insanların həyatında yavaş-yavaş seçilmiş vəziyyətlər yaranır. Bax burada sual yaranır, sən onu möhtəşəm anlara çevirmək istəyirsən ya yox?

-Başa düşdüm,- deyirəm. – Hər bir seçilmiş vəziyyətdə müəyyən addımlar atmaq lazımdır, deyək ki, müəyyən vəziyyətlər almaq və ya müəyyən sözlər demək lazımdır, digər vəziyyətlər, sözlər isə tamamilə qadağan edilir. Elədir?

-Hə…

-Deməli seçilmiş anlar əslində xammaldır, onları işləmək lazımdır.

-Tamamilə, – deyir.- Əvvəlcə hansısa xüsusi şəraitdə olmalısan, sonra hiss etməlisən ki, onları qaydaya salırsan. Əgər bütün şərtlər qorunubsa həmin an möhtəşəm olur.

-Qısası incənət əsəri kimi.

-Bunu artıq mənə demisən, – qıcıqlanıb deyir. – Yox…bu…bu borc idi. Seçilmiş vəziyyətləri möhtəşəm anlara çevirməyə məcbursan. Bu əxlaq məsələsi idi. Nə qədər istəyirsən gülə bilərsən, amma məhz əxlaq məsələsi. Mən gülmürəm.

-Qulaq as,- qəfil deyirəm. Mən də etiraf etmək istəyirəm. Mən heç vaxt səni başa düşməmişəm, sənə kömək etməyə cəhd etməmişəm. Əgər bilsəydim…

-Sağ ol, çox sağ ol,- istehza ilə deyir. Ümid edirəm bu gecikmiş etirafına görə təşəkkür gözləmirsən. Amma mən sənə hirslənmirəm, sənə heç vaxt heç nəyi başa salmamışam, sıxılmışdım, bu barədə heç kimlə danışa bilmirdim, hətta səninlə də,xüsusilə səninlə. Həmin anda həmişə saxta notlar üzə çıxırdı. Başımı itirirdim. Amma həm də elə hiss edirdim ki, edə biləcəyim hər şeyi etmişəm.

-Yaxşı, nə etmək lazım idi? Özümü necə aparmalı idim?

-Sən necə də axmaqsan! Məgər misal göstərmək olar. Bu şəraitə baxır.

-Yaxşı danış görüm sən nə etməyə çalışırdın.

-İstəmirəm. Sənə bir hadisə danışacam, mən hələ məktəbdə oxuyanda mənə pis təsir etmişdi. Bir kral döyüşdə məğlub olur və əsir düşür. Hansısa küncdə qalibi görür. Qızı və oğlunu gözünün qabağında zəncirə vururlar. Ağlamır, heç bir söz demir. Sonra gözünün qabağında qulluqçularından birini zəncirə vururlar. O vaxt kral ağlamağa, saçlarını yolmağa başlayır. Özün başqa misallar çəkə bilərsən. Başa düşdün, bəzən ağlamaq olmaz və ya sən sadəcə alçaqsan. Amma əgər ayağının altına kötük düşürsə nə istəyirsən edə bilərsən, ağlaya, hönkürə bir ayağının üstündə tullana bilərsən. Həmişə dözümlü adam olmaq çətindir, özünü boş şeylərə görə xərcləyirsən.- gülümsəyir, – Amma bəzən dözümlülükdən daha çox şey tələb olunur. Birinci dəfə səni necə öpməyim yəqin ki yadına gəlmir.

-Çox əla xatırlayıram,- qələbə ilə elan edirəm,- Bu Temza çayının sahilindəki Kyu-Qardenzdə olmuş.

-Amma heç vaxt bilmədin ki, gicitkənin üstündə oturmuşdum, paltarım cırılmışdı, gicitkən budlarıma batmışdı hər dəfə tərpənəndə daha çox yandırırdı. Bax görürsən, burada dözümlü olmaq kifayət etmir.Sən məni heç də həyacanlandırmırdın, səninlə öpüşmək kimi xüsusi arzum da yox idi, amma sənə hədiyyə etmək istədiyim öpüşün daha böyük mənası var idi- bu girov idi, danışıq idi. Özün başa düşürsən, bu ağrı elə yersiz gəlmişdi ki, həmin anda gicitkən haqqında fikirləşməyə haqqım yox idi. Ağrımı göstərməmək az idi, gərək onu hiss etməyəydim. – O mənə hələ də öz fədakarlığından təəccüblənərək qürurla baxırdı.- bütün iyirmi dəqiqə, məni razı salmağa çalışdığın iyirmi dəqiqə, düzü mən onsuz da səni həmin vaxt ərzində öpməyə qərar vermişdim, bütün həmin vaxt özümü sakitləşdirməyə çalışırdım- axı öpüş bütün qaydaları ilə olmalıdır- özümü tamamilə ağrısızlaşdırmışdım. Və allah şahiddir, mənim dərim hissiyyatlıdır. Amma mən biz qalxana qədər heç nə hiss etməmişdim.

Hər şey tanışdır. Macəra yoxdur, möhtəşəm anlar yoxdur… biz eyni illuziyalardan keçmişdik, eyni yollarla getmişdik. Qalanını təxmin edirəm- hətta özüm onun yerinə deməli olduqlarını deyə bilərəm.

-Və sən başa düşdün ki, həmişə ağlayan xalalar və ya kürən kişilər və ya kimsə hər şeyi pozacaq.

-Əlbəttə,- sakitcə təsdiqlədi.

-Məgər bütün məsələ bunda deyil?

-Ah, bilirsən kürən tipin diqqətsizliyi ilə əvvəl axır barışa bilərdim. Ümumiyyətlə mən həmişə digərlərinin öz rollarını necə oynadıqları ilə maraqlanmışam….yox, məsələ bunda deyildi…

-Məsələ onda idi ki, seçilmiş vəziyyətlər yox idi?

-Bəli. Fikirləşirdim ki, sevgi və ya nifrət Ehtiraslı cümədə alov dilləri kimi üstümüzə yağmayacaq. Elə bilirdim ki, nifrət və ya sevgi ilə işıqlanmaq olar. Necə də səhv etmişəm! Hə, axı mən doğrudan da inanırdım ki, “Nifrət” var, insanlara dolur və onu özündən yuxarı qaldırır. Axı əslində bu mənəm- mən nifrət edirəm, mən sevirəm. Axı hər bir mən elə eyni şeydir, elə bir şeydir ki, dartınır, dartınır…hər şey elə oxşardır ki, insanlar sonra hamısına ad veriblər, fərqləndiriblər.

Fikirlərimiz üst-üstə düşür. Elə bilirəm heç vaxt ayrılmamışıq.

-Qulaq as, deyirəm.- Bax bir neçə dəqiqədir elə bir şey haqqında fikirləşirəm ki, mənə geniş ürəklə təyin etdiyin yol sütunu rolundan daha çox xoşuma gəlir: məsələ ondadır ki, biz eyni vaxtda eyni cür dəyişmişik. Bilirsən, bu mənim daha çox xoşuma gəlir, nəinki sən daha uzağa,daha uzağa gedəsənmən isə təyin etdiyin nöqtədə qalam. İndi mənə danışdığın hər şeyi mən sənə danışmaq istəyirdim- düz deyirəm, amma başqa sözlərlə. Bi eyni nöqtədə olmuşuq. Məni necə sevindirdiyini deyə bilmərəm.

-Hə?- mehriban amma inadkarlıqla deyir. – Amma yenə də istəyərdim ki, dəyişməyəsən, belə daha rahatdır. Mən sənə oxşamıram, əslində kiminsə mənim kimi fikirləşməsi xoşuma gəlmir. Həm də səhv edirsən.

Başıma gələnləri ona danışıram, mövcudluq haqqında danışıram, bir az yayğın danışsam da. Gözlərini geniş açıb, qaşlarını qaldırıb, sakitcə qulaq asır.

Bitirdim- üzündə rahatlıq var.

-Bax görürsən, heç də mənim kimi düşünmürsən. Sən narazısan, çünki istərdin ki, əşyalar ətrafında çiçək dəstəsi kimi yerləşsin, bunun üçünsə barmağını belə tərpətməyəsən. Mən heç vaxt bu qədər çox şey istəməmişəm- mən hərəkət etmək istəmişəm. Bilirsən, biz səninlə macəra axtaranları canlandıranda sən başına macəra gələn adam idin, mən isə macəranı çağıran. Mən demişdim ki, “Hərəkət adamıyam”. Yadına gəlir? Bax, indi isə mən sadəcə deyirəm : “Hərəkət adamı olmaq olmaz”.

Deyəsən üzümdən gördü ki, məni inandıra bilmədi, çünki hirslənməyə başlayır və qərarla elan edir:

-Həm də sənə danışmadığım çox şey var, çox vaxt lazımdır. Məsələn, hərəkət etdiyim vaxt özümə deməli idim ki, bu…. bu pis nəticələnə bilər. İzah edə bilmirəm…

-Lazım da deyil,- inadkarlıq edirəm,- mən də belə fikirləşirdim.

İnamsızlıqla mənə baxır.

-Qulaq as, sən dünyadakı hər şey haqqında mənimlə eyni fikirləşmisən,- qəribədir.

Onu inandıra bilmirəm, ancaq hirsləndirirəm. Susuram. Onu qucaqlamaq istəyirəm. Birdən mənə narahatlıqla baxır:

-Yaxşı əgər bütün bunları sən də fikirləşmisənsə, nolacaq?

Başımı aşağı salıram.

-Yəqin mən… mən canlı ölüyəm? – ağır-ağır təkrarlayır.

Ona nə cavab verə bilərəm? Məgər mən özüm bilirəm ki, niyə yaşayırıq? Onun kimi ruhdan düşmürəm, çünki heç bir ümidim də yox idi. Daha çox… daha çox mənə heç nə üçün verilən həyata təəccüblənirəm. Başımı qaldırmıram, bu an Anninin üzünü görmək istəmirəm.

-Mən səyahət edirəm,- qaşqabaqla deyir. – İndi İsveçrədən gəlmişəm. Bir həftəlik Berlində qaldım. Həmin o məni təmin edən adam…

Onu qucaqlamaq…Niyə? Onun üçün nə edə bilərəm? O da mənim kimi tənhadır.

-Nə donquldanırsan?- indi daha şən tonla soruşur.

-Heç nə. Sadəcə bir az fikirləşdim.

-Aaa, sirli şəxsiyyət! Ya aydın danış ya da sus, ikisindən birini seç.

Ona “Dəmiryolçuların sığınacağından” , həmişə qurmağı xahiş etdiyim köhnə reyqtaym olan valdan, dinləyəndə keçirdiyim qəribə xoşbəxtlikdən danışıram.

O cavab vermir, deyəsən mənim sözlərim onu o qədər də maraqlandırmır.

Yenə də bir azdan danışır- başa düşmürəm o öz fikirlərinə cavab verir yoxsa mənim dediklərimə.

-Şəkillər, heykəllər- onlar kömək etmirlər. Bu mənim xaricimdə olan gözəllikdir. Musiqi isə…

-Bəs teatrda?

-Nə teatrda? İncəsənətin bütün növlərini saymaq istəyirsən?

-Nə vaxtsa demişdin ki, teatrda oynamağı ona görə istəyirsən ki, onda möhtəşəm anları həyata keçirmək olur!

-Hə, mən onları həyata keçirirdim, amma başqaları üçün.Özüm isə tozun içində, yeldə, korşalmış soffitlərin (teatr səhnəsinin yuxarısında və yanlarında üfüqi halda düzülmüş lampalar sırası) altında, karton dekorasiyaların arasında idim. Adətən mənim tərəf müqabilim Torndayk olurdu. Yəqin ki, onu “Kovent-Qarden”-də görmüsən. Həmişə qorxurdum ki, indicə üzünə qəhqəhə çəkib güləcəm.

-Bu rol səni heç vaxt cəlb etmədi?

-Bəzi anları hə, amma heç vaxt tamamilə. Bizim hamımız üçün əsas o idi ki, aramızda qara uçurum var idi. Uçurumun dərinliyində isə görmədiyimiz insanlar, onlar üçün biz həqiqətən möhtəşəm anları oynayırdıq. Amma başa düşürsən onlar bu anların içində yaşamırdılar, anlar onların gözlərinin qabağında açılıb-bağlanırdı. Elə bilirsən biz aktyorlar içəridə idik? Əslində möhtəşəm an heç yerdədeyildi rampanın (səhnəni işıqlandıran lampaları və s. cihazları tamaşaçılardan gizlədən uzun sipər) nə bu nə o üzündə- o yox idi, amma hamı onun haqqında düşünürdü. Bax ona görə mənim balam – sözləri darta-darta danışır, tonu az qala bayağıdır- hamını cəhənnəmə yolladım.

-Mən isə kitab yazmağa çalışırdım….

-Mən keçmişdə yaşayıram,- sözümü kəsir.- Başıma gələnləri yaddaşımda canlandırıram və qaydaya salıram. Əslində hər şey kənardan o qədər də pis görünmür, hətta buna inanmağa hazır olursan. Bax elə səninlə mənim hekayət heç də pis deyil. Bir az düzəldirəm və o möhtəşəm anlar zəncirinə dönür. Onda gözlərimi yumuram elə təsəvvür edirəm ki, hələ də onu yaşayıram. Başqa personajlarım da var. Sadəcə diqqətini cəmləməyi öyrənmək lazımdır. Bilirsən nə oxumuşam? Loyolun “Ruhi məşqlər”kitabını. O mənə çox kömək etdi. Belə bir vasitə var- əvvəlcə dekorasiyanı qurursan, sonra personajları canlandırırsan. Onda görə bilirən,- ovsunçu kimi sözünü bitirir.

-Bu mənə qətiyyən bəs eləməzdi,- deyirəm.

-Sən elə bilirsən mənə bəs edir?

Susduq. Hava qaralır, üzündəki ağ ləkəni güclə seçirəm. Anninin qara paltarı otağı dolduran alaqaranlıqla birləşir. Qeyri-şüuri stəkanı əlimə götürürəm, dibində bir az çay qalıb, dodaqlarıma yaxınlaşdırıram. Çay soyuyub. Siqaret çəkmək istəyirəm amma qərar verə bilmirəm. Əzabla hiss edirəm ki, bir-birimizə deyəcək sözümüz qalmayıb. Hələ dünən ona çoxlu suallar fikirləşmişdim: harada olub, nə edib, kiminlə görüşüb? Amma bu mənə ancaq ona görə maraqlı idi ki, Anni hər şeyə bütün qəlbini qoymağa qadir idi. İndi isə vecimə deyil, Anninin olduğu ölkələr, şəhərlər, onu sevən bəlkə də onun da sevdiyi kişilər məni daha maraqlandırmır, indi bunlar onu da maraqlandırmırdı, ürəyinin dərinliyində soyuqqanlı qalmışdı: qaranlıq, soyuq dənizin üzərində bir anlıq solğun günəş işıqları. Qarşımda Anni oturub, bir-birimizi dörd ildir görmürük, və daha bir-birimizə deyəcək heç nəyimiz qalmayıb.

-İndi isə,- birdən Anni deyir,- getmək vaxtıdır. Mən adam gözləyirəm.

-Sən onu gözləyirsən?

-Yox, bir alman rəssamı gözləyirəm.

Gülür. Onun gülüşü qaranlıq otaqda qəribə səslənir.

-Yeri gəlmişkən, bax bizə oxşamayan, hələ ki, oxşamayan adam. Hərəkət edir, özünü xərcləyir.

Həvəssiz qalxıram.

-Səni nə vaxt görəcəm?

-Bilmirəm. Sabah Londona gedirəm.

-Dyepdən keçəcəksən?

-Hə, sonra yəqin ki, Misirə gedəcəm. Bəlkə gələn qış yenə də Parisə gəldim, sənə yazaram.

-Sabah bütün gün boşam,- cəsarətsizcə deyirəm.

-Hə, amma mənim çox işim var, – quru cavab verir. – Yox, mən səninlə görüşə bilmərəm. Sənə Misirdən yazaram. Mənə ünvanını de.

-Yaxşı.

Zərf qırığına qaranlıqda ünvanımı cızıram. “Prentaniya” otelindən xahiş etmək lazımdır ki, Buvildən gedəndən sonra mənə məktubları çatdırsınlar. Ürəyimin dərinliyində bilirəm ki, Anni mənə yazmayacaq. Bəlkə də on il sonra onu yenidən gördüm. Və ya bəlkə də sonuncu dəfə görürəm. Ancaq ondan ayrıldığıma görə sınmıram,- yenidən təklik barədə fikirləşəndə tüklərim ürpənir.

Anni qalxır, qapıda tələsik dodaqlarımdan öpür.

-Dodaqlarının dadını xatırlamaq istəyirəm, – gülümsəyərək deyir. Gərək “ruhi məşqlərim” üçün xatirələrimi cavanlaşdıram.

Əlindən tutub, özümə tərəf çəkirəm. Müqavimət göstərmir, amma başını yellədir.

-Yox. Bu daha məni həyacanlandırmır. Hər şeyi yenidən başlamaq olmaz. Əslində, insanlardan nəsə qoparmaq lazım gələndə məgər fərqi var ki, sən ya ilk qarşıma çıxan yaraşıqlı oğlan?

-Axı sən nə etmək istəyirsən?

-Dedim axı İngiltərəyə gedəcəm.

-Yox, onu nəzərdə tutmurdum….

-Deyirəm də heç nə!

Əlini buraxmadan sakit danışıram.

-Elə çıxır səni tapdım ki, yenidən itirim.

İndi onun üzünü aydın görürəm. Bozardı və gərildi. Qoca qadın üzü, çirkin üz- əminəm ki, Anninin üzü həyata qayıtmaq istəmir, o Anni istəmədən bəlkə də Anninin iradəsinin ziddinə yaranıb.

-Yox,- sakitcə deyir,- yox. Sən məni tapmadın.

Əlimdən çıxır. Qapını açır. Dəhliz işıqla dolur.

Anni gülür.

-Yazıq! Bəxtin gətirmədi. Həyatinda ilk dəfə öz rolunu oynadın amma minnətdarlıq almadın. Yaxşı, çıx get.

Qapı bağlanır.

Bazar günü.

Səhər qatarların cədvəlinə baxdım: əgər Anni düzünü deyibsə, Dyep qatarı ilə keçəcəksə onda qatar 5:38-də çıxır. Bəlkə “adam” onu maşınla aparacaq? Bütün səhər Menilmontan küçəsində, sonra da sahildə avaralandım. Sadəcə bir neçə addım, bir neçə divar məni ondan ayırırdı. Saat 5:38-də dünənki söhbətimiz xatirə olacaq, bir anlıq dodaqlarımdan öpən kök qadın keçmişdə Meknes və Londondakı arıq qızla birləşəcək. Amma hələ heç nə keçmişə getməyib, o hələ ki, buradadır, onu görmək olar, əmin edib, özümlə həmişəlik apara bilərəm. Mən hələ təkliyi hiss etmirəm.

Anni haqqında fikirləşmək istəmirdim, çünki onun bədənini və üzünü təsəvvür edəndə öz üzərimdə hakimiyyəti itirirdim, əllərim əsirdi, bədənimdən üşütmə keçirdi. Bukinist piştaxtalarındakı kitabları vərəqləməyə başladım, özü də ən ədəbsizlərindən başladım- nə deyirlər desinlər adamın fikri dağılır.

Orse vağzalının saatları beşi vuranda mən “Qamçılı həkim” adlı kitabın qravyuralarına baxırdım. Hamısı bir-birinə bənzəyirdi: çoxunda saqqalı bir adam dəhşətli çılpaq dallara qamçı vururdu. Saatın beş olduğunu təzə anlamışdım ki, kitabı piştaxtaya atıb, taksi tutub Sen-Lezar vağzalına qaçdım. İyirmi dəqiqə platformada fırlanandan sonra onları gördüm. Anninin əynində ona xanım görünüşü verən enli, xəzli manto var idi. Kişi bir az gündən qaralmışdı, gənc, çox hündür və çox yaraşıqlı idi. Şübhəsiz, xaricidir, amma ingilisə oxşamır- bəlkə də misirlidir. Onlar məni görmədən vaqona qalxdılar. Bir-biri ilə danışmırdılar. Sonra kişi çıxdı ki, qəzet alsın. Anni kupesindəki pəncərəni aşağı saldı və məni gördü. Uzun-uzun qəzəbsiz, heç nə ifadə etməyən baxışlarla baxdı. Sonra kişi vaqona qayıtdı və qatar tərpəndi. Həmin an açıq-aydın Pikkadillidəki nə vaxtsa nahar etdiyimiz restoranı gördüm, sonra hər şey itdi. Küçələrdə avaralanmağa getdim. Yorulub, hansısa kafeyə girdim və yatdım. Ofisiant məni oyatdı və mən hələ də yuxudan tam ayılmamış yazıram.

Səhər gündüz qatarı ilə Buvilə qayıdacam. İki gündən çox qalmayacam- bu çemodanları yığıb, bankla haqq-hesab çəkməyə bəs edir. “Prentaniya” otelində yəqin ki, iki həftəni öncədən ödəməyimi istəyəcəklər, çünki əvvəlcədən gedəcəyimi xəbər verməmişdim. Kitabları da kitabxanaya qaytarmaq lazımdır. Elə ya belə, həftənin sonuna qədər Parisə qayıdacam.

Bu dəyişiklikdən nə qazanacam? Guya nə fərqi var ki: biri çayın kənarında yerləşir, digərini dəniz əhatə edir- bunu saymasaq onlar oxşayırlar. İnsanlar xam, bəhrəsiz torpaqları seçirlər və onlara böyük, içi boş daşlar qalaqlayırlar. Bu daşlarda qoxu həbs olunub, qoxu havadan ağırdır. Bəzən onları pəncərədən çölə atırlar, onlar isə külək sovurmayana qədər orada qalırlar.

Aydın günlərdə səs-küy bütün divarlardan keçib, şəhərin o biri üzündən çıxır, bəzən günəşdə qızıb, şaxtada çatlayan daşların ətrafında fırlanırlar.

Mən şəhərlərdən qorxuram. Amma onlardan çıxıb getmək olmur. Onlardan çox uzağa qopmağa cəsarət etsən, Bitkilər aləmi ilə əhatə olunursan. Bitki aləmi kilometrlərlə, kilometrlərlə şəhərə tərəf sürünür. Gözləyir. Şəhərin ölümünü gözləyir. Bitki aləmi zorla soxulub, daşların üstünə dırmanacaq, onları aldadıb içlərinə girəcək, hər şeyi qara, uzun buynuzları ilə dağıdacaq; işıq deşiklərini bağlayıb, hər yerdən yaşıl pəncələrini sallayacaq. Nə qədər ki, şəhərlər yaşayır, onlarda qalmaq lazımdır, tək tənha şəhər darvazalarının yanındakı sıx çəngəsinə dalmaq olmaz, qoy öz-özünə dağılıb, çatlasın. Şəhərlərdə özünü ağıllı aparıb, heyvanların yediklərini həzm etdikləri və ya orqanik dünyanın məhsul qırıntılarından sonra sığınacaqlarında yatdıqları vaxtı seçə bilsən ancaq minerallarla rastlaşa bilərsən, onlar mövcud olan hər şeydən daha az təhlükəlidirlər.

Gərək Buvilə qayıdım. Bitki aləmi onu ancaq üç tərəfdən mühasirəyə ala bilib. Dördüncü tərəf qara, tərpənən su ilə dolu böyük uçurumdur. Evlərin arasında külək fit çalır. Qoxular burada başqa yerlərdəki kimi çox qalmırlar: külək onları dənizə qovur, onlar da azdırıcı duman qırıntıları kimi qara suların altına sərilirlər. Yağış yağır. Dörd tərəfdən çəpərlənmiş sahədə insanlar bitkilər üçün yer ayırıblar. Amma onlar axtalanmış, əhliləşdirilmiş, ziyansız bitkilərdir- necə də piyləniblər hamısı. Onların böyük, qulaq kimi aşağı sallanmış ağımtıl yarpaqları var. Onlara toxunanda isə elə bil ki, qığırdaq əlləyirsən. Buvildə hər şey piylidir, ağdır, hamısı da göydən tökülən suya görə. Buvilə qayitmalı olacam.Dəhşət!

Birdən ayılır. Gecə yarısıdır. Altı saat qabaq Anni Parisdən getdi. Paraxod artıq açıq dənizə açılıb. O kayutda yatır, gündən qaralmış o adam isə körpücükdə siqaret tüstülədir.

Çərşənbə axşamı, Buvildə.

Deməli azadlıq elə budur? Ayaqlarımın altında bağlar kədərli-kədərli şəhərə düşürlər, hər bağda da bir ev var. Mən ağır, tərpənməyən dənizi görürəm, Buvili görürəm. Hava gözəldir.

Mən azadam: artıq həyatımda heç bir məna yoxdur- sadəcə yaşamağı sınadım, alınmadı, başqa heç nə gəlmədi ağlıma. Hələ gəncəm, kifayət qədər güclüyəm, yenidən başlaya bilərəm. Amma nəyi başlayım? İndi başa düşürəm, ən dəhşətli qorxularım, ürəkbulantısı tutmaları zamanı çox ümid edirdim ki, Anni məni xilas edəcək. Mənim keçmişim öldü, markiz de Rolbon öldü, Anni ancaq ona görə qayıtdı ki, bütün ümidlərimi əlimdən alsın. Mən bu ağ, bağlarla əhatələnmiş küçədə təkəm. Tək və azad. Amma bu azadlıq bir az ölümü xatırladır.

Bu gün həyatım bitir. Sabah ayaqlarımın altına sərələnmiş, uzun müddət yaşadığım bu şəhərdən gedirəm. Mənim yaddaşımda ondan ancaq qısa, burjuy, Florensiya və ya Bağdad qədər zəngin olmayan, təmiz fransız adı qalacaq. Elə bir vaxt gələcək ki, özümdən soruşacam: “Buvildə yaşayanda bütün günü nə edirdim?” Bu günki günəşdən, bu günki axşam saatlarından heç nə qalmayacaq, heç xatirələr də.

Bütün həyatım arxada qaldı. Onu tam görürəm, cizgilərini, məni bura gətirən ərincək hərəkətlərini. Nə deyə bilərəm, oyunu uduzdum, bu qədər. Üç il əvvəl təntənə ilə Buvilə gəlmişdim. İlk turda məğlub oldum. İkincini oynamaq istədim, ikincini də uduzdum. Bununla belə öyrəndim ki, məğlubiyyət həmişə qaçılmazdır. Ancaq alçaqlar udduqlarını düşünürlər. Bundan sonra Anni kimi mən də canlı ölü olaraq yaşayacam. Yemək, yatmaq, yatmaq yemək. Ərinərək mövcud olacam, sakit, ağac, gölməçə, tramvayın qırmızı oturacağı kimi.

Ürəkbulantısı bir az fasilə verib. Amma bilirəm ki, qayıdacaq, o mənim həmişəki halımdır. Sadəcə bu gün fiziki olaraq çox yorulmuşam. Axı xəstələrdə də arabir xilasedici zəiflik olur, həmin vaxt onlar bir neçə saatlıq xəstəliklərini unudurlar. İndi darıxıram, vəssalam. Arabir elə güclü əsnəyirəm ki, yanaqlarımdan göz yaşlarım axır. Bu sıxıntı dərinlərin ən dərinidir, mövcudluğun dərin mənasıdır, mənim düzəldildiyim materiyanın özüdür. Ruhdan düşməmişəm, əksinə bu gün səhər çimmişəm, üzümü qırxmışam. Amma özümə əl gəzdirmək üçün etdiyim bütün kiçik işləri yadıma salanda başa düşə bilmirəm onları necə etmişəm, heç nəyə lazım deyillər. Yəqin sadəcə vərdiş etmişəm. Axı vərdişlər ölməyiblər, sakit yaşamağa davam edirlər, görünmədən işlərini görürlər- dayə kimi məni çimdirirlər, qurulayırlar, geyindirirlər. Məgər məni təpəyə onlar gətirmədi? Yadıma gəlmir bura necə düşdüm. Şübhəsiz, Dotri pillələri ilə qalxmışam. Yəni həqiqətən bir dəfəyə bütün yüz on pilləni qalxmışam? İndi tezliklə aşağı düşəcəyimi təsəvvür etmək daha çətindir. Amma mən bilirəm ki, bir anda Yaşıl Təpənin yamacında olacam, başımı qaldırıb uzaqlarda, indi isə iki addımlıqda olan evlərdə işıqların yanmasına baxacam. Uzaqlarda. Başımın üstündə. İçindən çıxa bilmədiyim, məni əsir alan, hər tərəfdən mühasirəyə alan bu andan, ibarət olduğum bu andan sadəcə dumanlı yuxu qalacaq.

Aşağı, Buvilin boz parıltısına baxıram. Balıqqularları, sümük qırıntıları, çınqıllar günəşdə parıldayırlar. Bu qırıntıların arasında itib-batmış kiçik şüşə və ya slyud parçaları arabir qısa parıltılarla qamaşırlar. Çayların arası ilə qaçan kiçik arxlar, gölməçələr, dar izlərbir saatdan sonra küçələrə çevriləcəklər və mən evlərin divarlarının yanı ilə gedən bu küçələrdə yeriyəcəm. Mən özüm də indi Bulibe küçəsində gördüyüm o balaca qara fiqurlara çevriləcəm.

Bu təpənin üstündə özümü onlardan çox uzaqda hiss edirəm. Elə bil ki başqa cinsə aidəm. İş günündən sonra kontorlarından çıxıb, özlərindən razı şəkildə evlərə və bağçalara baxıb, deyirlər: “Bu bizim şəhərimizdir, gözəl, burjua şəhərimiz”. Onlar qorxmurlar, öz evlərindədirlər. Onlar suyu krandan axan görürlər, işıq onlar üçün ancaq elektrik açarını buranda lampalarda yanandır, ağaclar hibridləşdiriliblər, əhliləşdiriliblər, onlara dirəklərlə dayaq veriblər. Gün ərzində dəfələrlə sübutlar gətirirlər ki, hər şey müəyyən olunmuş mexanizmlə işləyir, hər şey möhkəm, sarsılmaz qanunlara əsaslanır. Boşluğa atılmış bədənlər eyni sürətlə məhv olurlar, şəhər parkı qışda saat altıda, yayda saat səkkizdə bağlanır; qurğuşun 335 dərəcə tempraturda əriyir; sonuncu tramvay on ikiyə beş dəqiqə işləmiş Ratuşidən çıxır. Onlar soyuqqanlıdırlar, qaş-qabaqlıdırlar, onlar ancaq sabahkı günü düşünürlər, daha doğrusu növbəti sabahı düşünürlər: şəhərlərdə bircə, yeganə gün olur, hər səhər o dünən olduğu kimi qayıdır. Ancaq bazar günləri çalışırlar günü bir az bəzəsinlər. Kötüklər! Onların axmaq, özündən razı sifətlərini yenidən görəcəyimi fikirləşəndə iyrənirəm. Onlar qanun tərtib edirlər, populist romanlar yazırlar, evlənirlər və hətta axmaqlarını o nöqtəyə qədər inkişaf etdirirlər ki, evlənirlər. Hiss etmirlər ki, nəhəng, azğın təbiət onların şəhərinə girib, hər yerəsoxulub- evlərinə, kontorlarına, onların içinə. O tərpənmir, gizlənib, adamlar onunla dolublar, onu yaşadırlar, amma hiss etmirlər, onlara elə gəlir ki, təbiət onlardan uzaqdadır, şəhərdən iyirmi lyö uzaqlıqdda. Amma mən, mən onu görürəm, bu təbiəti görürəm. Bilirəm ki, onun itaəti itaət deyil, tənbəllikdir, bilirəm ki, onun üçün qanunlar yazılmayıb. İnsanların təbiətin qanunu kimi qəbul etdikləri əslində… əslində sadəcə vərdişdir, sabah təbiət onu dəyişə bilər.

Bəs, birdən nəsə olsa? Birdən o silkələnib ayılsa? Onlar hiss edəcəklər ki, o buradadır, yaxında, ürəkləri dayanacaq. Onda onların bəndlərinə, elektrik stansiyalarına, evlərinə, mülklərinə nolacaq? Bu hər an baş verə bilər, lap elə indi, xəbərdarlıqlar çoxdur. Onda, məsələn ailənin atası gəzəndə görəcək ki, onun qabağına küləkdə qovulmuş kimi qırmızı cındır uçur. Cındır onun yanında olanda görəcək ki, bu əslində toza bulaşmış, çürümüş, gah sürünən, gah küləyin qaldırdığı, hansısa parçalanmış bədənin ətidir və bu ətdən qan fışqırır. Və ya hansısa ana uşağının yanağına baxıb soruşacaq: “Bu nədir?Sızaq?” – sonra görəcək ki, yanaq şişir, çatlayır və yarıqdan üçüncü, gülən göz baxır. Və ya onlar hiss edəcəklər ki, nəsə bütün bədənlərinə çay daşları üzgüçünün bədəninə sürtünən kimi yüngülcə sürünür. Başa düşəcəklər ki, paltarları canlanıb. Onlardan biri hiss edəcək ki, ağzında nəsə sürtünür. Güzgüyə yaxınlaşıb ağzını açacaq ki, dili böyük qırxayağa çevrilib, pəncələri ilə damağını eşir. O tüpürmək istəyəcək, amma bu onun bir hissəsidir, əlləri ilə dilini qoparmalı olacaq.

Çoxlu şeylər yaranacaq ki, onlara ad verməli olacaqlar: daş göz, böyük üç buynuzlu əl, ağac barmaq, hörümçək çənə. Rahat, isti otağında, yumşaq yatağında yatan biri bir gün ayılacaq ki, mavi torpaqda lütdür, səs-küylü cinsi orqanların arasındadır- onlar qırmızı, ağ rəngdədirlər, Jukstebuvil boruları kimi göyə qalxıblar, tüklü, soğancıq kimi böyük xayalar yarı torpaqdadırlar. Fallosların ətrafında quşlar uçur, onları dimdikləyirlər, onlardan qan çıxır. Yaradan həm də yavaş-yavaş, qanla qarışıq, tələbə sperması kimi, isti, xırda köpüklü sperma axır.

Ya da bunların heç biri olmayacaq, heç bir aydın işarə zad olmayacaq, amma insanlar bir gün səhər ayılacaqlar, pəncərələri açacaqlar, əşyalara qonub nəsə gözləyən qorxulu fikrə təəccüblənəcəklər. Vəssalam, amma bu bir az da davam etsə yüzlərlə adam intihar edəcək. Qoy olsun! Qoy nəsə dəyişsin, bundan yaxşı heç nə istəyə bilmərəm, baxaq görək nolacaq. Çoxları tənhalığa qapanacaqlar. Tək, tamamilə tək pis eybəcərlər küçələrdə qaçacaqlar, yanımdan bir nöqtəyə baxan gözləri ilə keçəcəklər, öz pisliklərindən qaçmağa çalışacaqlar amma onu da yanlarında daşıyacaqlar, ağızlarını açıb, qanadlarını çırpan böcək dillərini çölə çıxaracaqlar. Onda mən güləcəm, hətta bədənimi şübhəli çirkli, qaymaqçiçəyi, bənövşənin bitdiyi qotur bassa da güləcəm. Divara söykənib yanımdan qaça-qaça keçənlərə qışqıracam: “Öz elminizlə nəyə nail oldunuz?Humanizminiz nəyə yaradı? Haradadı sizin düşünən qamış qürurunuz?” Mən qorxmayacam, ən azı indi qorxduğum kimi qorxmayacam. Məgər bu mövcudluğun başqa forması olmayacaq? Yavaş-yavaş üzdə yayılan üçüncü göz, əlbəttə artıqdır, amma iki göz özü də artıqdır. Mövcudluq- mən bax ondan qorxuram.

Hava qaranlıqlaşır, şəhərin ilk işıqları yanır. Aman Allahım! Təbiət onu ram edib, böyük, geometrik xətlərinə baxmayaraq külək onu basır. Buradan belə görünür. Yəni bunu ancaq mən görürəm? Yəni heç bir yerdə başqa Kassandra yoxdur ki, burda- təpədə dayanıb ayaqlarının altında təbiətin bətni tərəfindən udulmuş şəhəri görməsin? Ümumiyyətlə mənimçün nə fərqi var? Nə deyə bilərəm ki?

Bədənim sakitcə şərqə tərəf dönür, bir az əsə-əsə aşağı düşür.

Çərşənbə. Buvildə sonuncu günüm.

Bütün şəhəri gəzib Oxucunu axtardım. Yəqin ki, evə getməyib. İnsanlar tərəfindən rədd edilmiş yazıq humanist, yəqin ki, indi utanc və dəhşətdən sarsılmış vəziyyətdə, yolları seçə bilmədən avaralanır. Düzünü desəm bu hadisənin baş verməsinə heç təəccüblənməmişdim, çoxdan bilirdim ki, onun balaca, qorxaq başına mütləq bir hadisə gələcək. Onun günahı o qədər azdır ki, əslində gənclərə bəslədiyi qorxaq, xəyalçı sevgidə heç bir hissiyyat yoxdur- bu da özünə görə humanizmin bir formasıdır. Amma onun üçün bir gözəl gündə tək qalmaq hazırlanmışdı. Müsyö Axill kimi, mənim kimi- o da mənim olduğum cinsdən-xeyirxah niyyətlilərdəndir. Amma bundan sonra onun taleyi yalnızlıqdır, özü də həmişəlik. Bir göz qırpımında hər şey məhv oldu: mədəniyyət haqqında arzuları, insanlar arasında razılıq arzuları. Əvvəl qorxu, dəhşət, yuxusuz gecələr gələcək, sonra uzun-uzun sürgünlər. Axşamlar İpoteka bankının həyətində gəzəcək, uzaqdan oxu zalının işıqlı pəncərələrinə baxıb, nəfəsini tutaraq uzun sıralı kitabları, onların dəri cildlərini, səhifələrinin iyini xatırlayacaq. Təəssüflənirəm ki, ona heç nə öyrətmədim, amma o özü istəmədi, tək qalmaq istədi və hər şeyi tənha, öz-özünə öyrənməyə başladı. Bu qeydləri “Mabli” kafesində edirəm. Bura elə girdim ki, elə bil hansısa ayini yerinə yetirirəm: sahibkara, kassir qadına baxmaq istəyirdim ki, bütün gücümlə onları sonuncu dəfə gördüyümü hiss edim. Amma Oxucunu unuda bilmirəm, dayanmadan gözlərimə dəyişmiş, tənəli üzü və qanlı yaxalığı görünür. Mənə kağız verilməsini xahiş etdim, indi onun başına gələni yazacam.

Mən kitabxanaya gündüz saat ikidə getdim. Öz-özümə dedim: “Bu da kitabxana. Ona sonuncu dəfə daxil oluram”.

Zal demək olar boş idi. Onu çətinliklə tanıdım, axı bilirdim ki, bir də bura qayıtmayacam. Zal tüstü kimi yüngül, az qala irreal idi və tamamilə kürən görünürdü, günbatanın işığında köməkçilərin işlədiyi stol, kitab yığını kürənləşmişdi. Bir anlıq mənə elə gəldi ki, mən qızıl yarpaqlar meşəsindəyəm. O qədər xoş idi ki, gülümsədim. Sonra düşündüm: “gör nə qədər vaxtdır gülümsəməmişdim”. Korsikalı əllərini belinə qoyub, pəncərədən baxırdı. Nə görür orada? Empetrazın kəlləsini? “Mən isə daha heç vaxt Empetrazın kəlləsini, silindirini, sürtüyünü (uzunətəkli kişi pencəyi) görməyəcəm. Altı saat sonra Buvildən çıxıb gedirəm”. Baş kitabxanaçının köməkçisinin qarşısına keçən ay götürdüyüm iki kitabı qoydum. O yaşıl, abunə kartını cırıb, parçalarını mənə uzatdı.

-Buyurun, müsyö Rokanten.

-Təşəkkür edirəm.

“İndi onlara heç nədə borclu deyiləm,- düşündüm. – Mən burada daha heç kimə heç nə borclu deyiləm. Tezliklə “Dəmiryolçuların sığınacağı”-nın sahibəsi ilə də vidalaşacam. Mən azadam”. Bir anlıq tərəddüd etdim: bu son dəqiqələrimi necə keçirim, bəlkə Buvildə uzun gəzintiyə çıxım, yenidən Viktor Nuar bulvarına, Halvani prospektinə, Turnebrid küçəsinə baxım? Amma bu meşəcik elə sakit, elə təmiz idi ki, elə bil heç mövcud deyildi, Ürəkbulantısı ondan yan keçirdi. Gedib sobanın yanında oturdum. Stolun üstünə “Buvil qəzeti” sərilmişdi. Əlimi uzadıb onu götürdüm.

“İti tərəfindən xilas edilib.

Cənab Dyubosk, Remiredondan olan ev sahibi dünən axşam Nojidəki yarmarkadan velosipedlə qayıdırdı…”

Sağ tərəfimdə kök qadın oturdu. Şlyapasını yanına qoydu. Burnu üzünə sancılmışdı, elə bil meyvə bıçağı almaya sancılıb. Burnunun altında isə balaca, ədəbsiz deşik həqarətlə əyilmişdi. Qadın çantasından cildli kitab çıxardı, stola söykənib, piyli əllərini başına dayadı. Düz qarşımda qoca kişi mürgüləyirdi. Onu tanıdım, çox qorxduğum həmin axşam o da kitabxanada oturmuşdu. Məncə o da qorxurdu. “İndi bunlar nə qədər uzaq”,- düşündüm.

Saat beşin yarısında Oxucu gəldi. Əllərini sıxıb sağollaşmaq istədim. Amma deyəsən sonuncu görüşdən pis təsirlənib: mənimlə soyuq görüşdüvə içində yəqin ki, həmişəki kimi çörək tikəsi və şokoladın olduğu ağ paketi oturduğum yerdən kifayət qədər uzağa qoydu. Bir az sonra şəkilli kitabla qayıdıb onu da paketin yanına qoydu. “Onu sonuncu dəfə görürəm”,- fikirləşdim. Sabah axşam, birigün axşam və bütün sonrakı axşamlar o bu stolun arxasında oturacaq, şokoladla çörəyini yeyəcək və səbrlə, siçan kimi elm gəmirəcək, Nabonun, Nodonun, Nodyenin əsərlərini oxuyacaq, arabir fasilə verib, qeyd kitabçasında hansısa kəlamları qeyd edəcək. Mən isə Parisdə, Parisin küçələrini gəzəcəm, yeni üzlərlə rastlaşacam. O burda oturanda və lampa onun enli, düşüncəli üzünü işıqlandıranda görəsən başıma nələr gələcək? Vaxtında ayıldım, az qala macəra ümidinin illuziyasının təsiri altına düşmüşdüm. Çiyinlərimi çəkib, qəzetə qayıtdım.

“Buvil və onun ətrafı.

Monistye.

1932-ci il üçün polis briqadasını fəaliyyətinin nəticələri. Monistye briqadasının komandiri, böyük serjant Qaspar və tabeçiliyində olan dörd polis, Laqutu, Nizan, Pyerpon və Qilyu 1932-ci ildə boş oturmayıblar. Əslində bizim polislər bu müddət ərzində 7 qətl işini, 82 qayda, 159 qanun pozuntusunu, 6 intihar hadisəsini, 3-ü ölümlə nəticələnən 15 avtomobil qəzasını protokollaşdırıblar.”

“ Jukstebuvil.

Jukstebuvil Boruçuları Dərnəyi.

Bu gün illik konsertin ümumi məşqləri və dəvətnamələrin verilməsi günüdür.”

“Kompostel.

İcra hakiminə Şərəf legionu ordeni verilib.”

“Buvil turisti (1924-cü ildə çıxan “Buvil boyskaut”-u əsasında).

Bu gün Ferdinand Biron küçəsi, 10, A zalında aylıq iclas olacaq. Gündəlikdə duran məsələlər: sonuncu protokolun oxunması; Məlumat, illik banket, 1932-ci il üçün üzvlük haqqının yığılması; mart ayı üçün tədbirlərin proqramı;yeni üzvlərin qəbulu və s.”

“Heyvanları müdafiə cəmiyyəti (Buvil şöbəsi).

Gələn cüməaxşamı saat 3-dən 5-ə qədər Ferdinand Biron küçəsi, 10, C zalında ictimai növbə. Məktub cəmiyyətin sədrinə- baş ofisə və ta Halvani küçəsi, 154 ünvanına göndərilməlidir”.

“Gözətçi köpəklərin Buvil klubu… Müharibə əlillərinin Buvil assosiasiyası… Taksi sürücülərinin həmkarlar ittifaqı… Buvil pedoqoji institutlarının dostluq komitəsi”…

Zala iki, portfelli yeniyetmə daxil oldu. Lisey tələbələridirlər. Korsikalı onları çox sevir, çünki onların üzərində atalıq nəzarətini həyata keçirir. Kefini açmaq üçün tez-tez yeniyetmələrin stulda yellənib, söhbət etmələrinə şərait yaradır, sonra birdən sakitcə yaxınlaşıb onların arxalarında dayanır və bişirməyə başlayır: “Bu nəyə lazımdır axı, məgər böyük gənclər özlərini belə aparırlar? Əgər özünüzü yaxşı aparmasanız baş kitabxanaçı direktorunuza şikayət edəcək”. Əgər yeniyetmələr onunla mübahisə etsələr onlara hədələyici baxışlarla baxıb deyir: “Familyanız necə oldu?”. Onların mütaliəsi ilə də məşğul olur, kitabxanada bəzi kitablar qırmızı xaçla nişanlanıb- bunlar cəhənnəmlik kitablardır: Jidanın, Didronun, Bodlerin əsərləri və tibbi əsərlər. Lisey tələbəsi bu kitablardan hansısa birini istəyəndə korsikalı işarə ilə onu yanına çağırır, künçə çəkib, haqq-hesab çürüdür. Bir neçə dəqiqə sonra daha özünü saxlaya bilməyib bütün zal boyu qışqırır: “Axı sizin yaşınıza daha uyğun kitablar var. Öyrədici kitablar. Yaxşı yadıma düşdü, dərslərinizi oxuyub bitirmisiz? Neçənci sinifdə oxuyursuz? İkinci?[i] Dörd saatdan sonra bütün dərsləri bitirmisiz? Sizin müəlliminiz tez-tez burada olur, onunla sizin barənizdə danışacam”.

Hər iki yeniyetmə sobanın yanında dayandılar. Kiçiyin gözəl qara saçları, hətta hədsiz zərif dərisi və hirsli, özündən razı, kiçik dodaqları vardı. Onun dostu, dodağının üstündə balaca bığları olan yoğun şişman onu qolunun altına salıb, nəsə dedi. Balaca cavab vermədi amma hiss edilmədən, təkəbbürlə və özündən razı gülümsədi. Sonra hər ikisi rəfdən saymazyana hansısa lüğəti götürüb yorğun baxışlarını onlara zilləyən Oxucuya tərəf getdilər. Özlərini elə aparırdılar ki, guya onu görmürlər, amma məhz Oxucunun yanında oturdular, qara saçlı balaca onun solunda, yoğun şişman isə balacanın solunda. Hər ikisi lüğəti vərəqləməyə başladılar. Oxucu çaşqın baxışlarını zalda gəzdirib, yenidən oxuya daldı. Heç vaxt oxu zalı belə sakit görünüşlü olmamışdı, kök qadının tövşüyən nəfəsindən başqa səs yox idi, yalnız böyük inoctavo lüğətinin üstünə əyilmiş başları görürdüm. Amma məhz həmin anda hiss etdim ki, nəsə pis bir şey olacaq. Bütün bu çalışqan görünüşlə baxışlarını aşağı salmış adamlar sanki hansısa komediya oynayırdılar: bir neçə saniyə qabaq elə bil ki, üstümüzə qəddarlıq əsmişdi.

Oxunu bitirmişdim, amma getmək istəmirdim: özümü elə göstərirdim guya qəzet oxuyuram, əslində gözləyirdim. Mənim marağımı və həyacanımı digərlərinin gözləməsi daha da alışdırırdı. Mənə elə gəldi ki, yanımda oturan qadın kitabın səhifələrini daha tez-tez çevirir. Bir neçə dəqiqə sonra pıçıltı eşitdim. Ehtiyatla başımı qaldırdım. Yeniyetmələr lüğəti bağlamışdılar. Qara saçlı balaca susurdu, sağ tərəfə çevrilmişdi və üzü hörmət və maraq ifadə edirdi. Çiyninin arxasında yarıya qədər gizlənmiş digəri qulaqlarını şəkləyib, astadan gülürdü. “Kim danışır axı?”- fikirləşdim.

Oxucu danışırdı. Gənc qonşusuna tərəf əyilib, baxışlarını onun gözlərinə dirəyib gülümsəyirdi. Dodaqlarının necə tərpəndiyini, uzun kirpiklərinin əsdiyini görürdüm. Cavanlaşmış üzünü az qala tanımayacaqdım, hətta üzü cazibəli olmuşdu. Bir anlıq susub, qorxaq-qorxaq ətrafı nəzərdən keçirdi. Yeniyetmə elə bil ki, onun sözlərini udurdu. Bu kiçik səhnədə qeyri-adi heç nə yox idi, yenidən oxuya qayıtmaq istəyirdim ki, balacanın əlinin stolun kənarı ilə yavaş-yavaş sürüşdüyünü gördüm. Oxucunun görmədiyi yerə çatana qədər o yavaş-yavaş irəlilədi, şişmanın dirsəyinə çatanda möhkəm çimdiklədi. Şişman Oxucunun sözlərinə o qədər diqqətlə qulaq asırdı ki, dostunun əlinin ona çatdığını hiss etməmişdi. Stulda tullanıb, ağzını həyacan və gözlənilməzlikdən geniş açdı. Qara saçlı oğlanın üzündə isə bayaqki diqqət və maraq var idi. Nadinc əlin ona məxsus olduğuna inanmaq çətin idi. “Onlar nə etmək istəyirlər?”- fikirləşdim. Başa düşürdüm ki, hansısa vicdansızlıq olacaq, həm də bilirdim ki, buna mane olmağa vaxt var. Amma nəyə mane olmalıyam bax bunu tapa bilmirdim. Bir anlıq ağlıma fikir gəldi ki, ayağa qalxıb Oxucuya yaxınlaşım, çiynini şappıldadıb söhbət edim. Amma elə bu vaxt baxışlarımız toqquşdu. O həmin an susdu və əsəbi halda dodaqlarını sıxdı. Utandığımdan tez baxışlarımı yığışdırdım və görüntü üçün yenidən qəzeti əlimə aldım. Kök qadın kitabı itələyib, başını qaldırdı. O cadulanmış kimi idi. Açıq-aydın hiss edirdim ki, o bu dəqiqə partlayacaq, onlar hamısı partlayışın olmasını istəyirdilər. Nə etməli? Yandan Korsikalıya baxdım- o artıq pəncərədən baxmırdı, bizə tərəf yanpörtü dayanmışdı.

On beş dəqiqə keçdi. Oxucu yenidən pıçıldayırdı. Ona baxmağa cəsarət etmirdim, amma açıq-aydın mehriban, cavanlaşmış üzünü, ona istiqamətlənmiş hiss etmədiyi ağır baxışları təsəvvür edirdim. Birdən cingilitili uşaq gülüşü ilə güldü. Ürəyim sıxıldı, elə bil ki, nadinc cavanlar pişiyi batırmaq istəyirlər. Sonra pıçıltı kəsildi. Sükut mənə faciəli göründü, bu ki sondu, ölüm hökmüdür. Qəzetin arxasında gizlənib özümü elə göstərdim ki, guya oxuyuram, amma oxumurdum, qaşlarımı qaldırıb, çalışırdım gözlərimi daha yuxarı qaldırım ki, məndən iki addımlıqda bu sakitlikdə baş verənləri görə bilim. Yüngülcə başımı çevirdim və gözümün qırağı ilə stolun kənarı ilə sürüşən ağ, balaca ağ əl gördüm. İndi əl ovcu yuxarı uzanmışdı, incə, hissiyyatlı idi, dənizdən çıxıb günəşədə qızınan qadının çılpaqlığını xatırladırdı. Ona tərəf ehtiyatla qara və tüklü nəsnə irəliləyirdi. Bu kök, tütündən saralmış barmaq idi, bu əlin yanında o bütün yöndəmsizliyi ilə kişi cinsi orqanına oxşayırdı. Bir anlıq dik, incə ovuca istiqamətlənib dondu, sonra kobudcasına onu sığallamağa başladı. Təəccüblənmədim, Oxucuya hirsləndim, özünü saxlaya bilmədi axmaq! Yəni o təhlükəni hiss etmir? Onun hələ də kiçik şansı var, əgər indi əllərini kitabın iki tərəfinə qoyub, sakit otursa bəlkə bu dəfə ona hazırlanmış oyundan qaça bilər. Amma bilirdim ki şansını itirəcək. Barmaq incə-incə, ürkək hərəkətlə tərpənməyən ovuca toxunub, möhkəm basmağa cəsarət etmədən onu sığallayırdı, bəlkə də bütün iyrəncliyini hiss edirdi. Qəfil başımı qaldırdım, daha bu inadkar irəli-geri hərəkətinə dözə bilmirdim, Oxucunun baxışını tutmağa çalışdım, öskürdüm ki, ona xəbərdarlıq edim. Amma o gözlərini yumub, gülümsəyirdi. Digər əli stolun altında itdi. Oğlanlar daha gülmürdülər, rəngləri ağarmışdı. Qara saçlı balaca dodaqlarını sıxmışdı, qorxurdu, deyəsən o hadisələrin belə inkişafını gözləmirdi. Amma əlini götürmürdü, əli hələ də stolun üstündə tərpənmədən qalmışdı, yüngülcə gərilmişdi. Dostu axmaqcasına, qorxmuş halda ağzını aralamışdı.

Və budur, korsikalı bağırdı. O eşidilmədən yaxınlaşıb, Oxucunun stulunun arxasında dayana bilmişdi. Göyərmiş üzündə gülüş mimikası var idi, amma gözlərində ildırım çaxırdı. Stuldan sıçradım, amma bir az da rahatlanmışdım, gözləmək əzab verirdi. Çox istəyirdim ki, hər şey nəhayət bitsin, lap əgər istəyirlərsə Oxucunu qapının ağzında qoysunlar, təki hər şey bitsin. Təbaşir kimi ağarmış yeniyetmələr çantalarını qapıb, yox oldular.

-Mən hər şeyi gördüm,- qəzəbdən keflənmiş korsikalı qışqırırdı,- bu dəfə gördüm, cəsarət edib deməyin ki, bu düz deyil. Cəsarət edib deməyin ki, heç nə olmayıb. Elə bilirsiz sizin zibillərinizi görmürdüm? Mənim gözlərim var, adam. Səbr,- öz-özümə deyirdim,- səbr, onu bir gün tutacam və bu ona baha başa gələcək. Hə, Hə, baha. Familyanızı və ünvanınızı bilirəm, haqqınızda sorğu göndərmişdim. Sizin rəisiniz müsyö Şyuyeni də tanıyıram. Sabah baş kitabxanaçıdan məktub alanda təəccüblənəcək. Nə? Susursuz? – gözlərini fırladıb davam etdi.- Amma elə bilməyin ki, iş bununla bitəcək. Sizin kimilər üçün Fransada məhkəmə var. Müsyö oxu ilə məşğul imiş! Müsyö dünyagörüşünü genişləndirirmiş! Müsyö mənə rahatlıq vermirdi- sorğu göndər, kitab gətir. Amma məni aldada bilməzsiz.

Deyəsən Oxucu təəccüblənməmişdi. Yəqin artıq uzun illərdir belə bir şey gözləyirmiş. Yəqin ki, yüzlərlə dəfə korsikalının sakitcə arxadan yaxınlaşıb, qəzəbli səslə qulaqlarına qışqıracağını təsəvvür edirmiş. Amma buna baxmayaraq o hər axşam bura qayıdırmış, əsəbi şəkildə kitabları səhifələyirmiş, arabir oğru kimi ağ əlləri və ya bəlkə də hansısa oğlanın ayağını sığallayırmış. Oxucunun üzündən daha çox taleyinə boyun əymək oxunurdu.

-Başa düşmürəm, nə demək istəyirsiniz,- kəkələdi.- Mən bura uzun illərdir gəlirəm…

O təəccüblənmiş, acıqlı görünmək istəyirdi amma inandırıcı alınmırdı. Bilirdi ki, gözlədiyi baş verib, hadisələrin gedişatını artıq saxlamaq olmaz, hər şeyin hər dəqiqəsini yaşamalı idi.

-Ona qulaq asmayın, mən hər şeyi gördüm,- qonşu qadın danışdı. Ağır-ağır yerindən qalxdı…- Hə, hə, özü də birinci dəfə görmürəm. Keçən həftənin bazar ertəsi elə bu vaxt mən artıq onu görmüşdüm, amma heç nə deməmişdim, gözlərimə inana bilməmişdim: insanların elm öyrənməyə gəldikləri belə ciddi yerdə, kitabxanada belə hadisələrin olması üz qızardır. Mən özüm uşaqsız qadınam, amma analara yazığım gəlir, oğlanlarına bu zalda məşğul olmağa icazə verirlər, fikirləşirlər ki, burada onlara heç kim toxunmayacaq, heç kim incitməyəcək amma həm də belə şərəfsizlər var ki, onlar üçün müqəddəs heç nə yoxdur, uşaqlara dərslərini hazırlamağa mane olurlar.

Korsikalı Oxucuya yaxınlaşdı.

-Eşidirsiz xanım nə deyir? – düz üzünə bağırdı.- Komediya oynamaq lazım deyil. Sizi cinayət başında yaxalayıblar, çirkin alçaq.

-Müsyö, nəzakət qaydalarına əməl edin,- Oxucu qürurla dedi.

Rollar belə bölünmüşdü. Bəlkə də Oxucu hər şeyi boynuna alıb, qaçmaq istərdi amma o rolunu sona qədər oynamalı idi. O korsikalıya baxmırdı, gözləri yarıaçıq idi. Əllərini bir-birinə hörük kimi keçirmişdi, dəhşətli dərəcədə ağarmışdı. Birdən üzünə qan vurdu.

Hirsindən korsikalının nəfəsi kəsilirdi.

-Nəzakətli? Əclaf! Elə bilirsən heç nə görmürdüm? Deyirəm də, səni izləyirdim. Mən artıq neçə aylardır səni izləyirəm.

Oxucu çiyinlərini çəkib, özünü elə göstərdi ki, guya oxuyur. Al-qırmızı idi, gözləri dolmuşdu, amma bütün görünüşü ilə çalışırdı dərin həvəs və diqqətlə Bizans mozaikalarına baxan adam kimi görünsün.

-Və o oxumağa davam edir! Necə də sırtıqdır,- qadın korsikalıya baxa-bax dedi.

Korsikalı qərarsız idi. Həmin anda korsikalının qorxduğu baş kitabxanaçının köməkçisi, ciddi və xoş niyyətli gənc stolunun arxasından qalxıb, qışqırdı: “Paoli, nə baş verir?”. Bir anlıq səssizlik oldu, ümid edirdim ki, bu belə də bitəcək. Amma korsikalı yəqin ki, kənardan özünə baxıb gülməli olduğunu gördü.

Əsəbdən qızararaq, dilsiz qurbanına daha nə deyəcəyini bilmədən bütün balac boyu ilə gərilib,boşluğa yumruq atdı. Qorxmuş Oxucu döndü. Ağzını açıb korsikalıya baxdı, gözlərində dəhşətli qorxu var idi.

-Məni vursanız sizdən şikayət edəcəm- gərgin halda dedi,- mən özüm gedirəm.

Mən də qalxdım, amma artıq gec idi: korsikalı qısa, dəhşətlə inildəyib Oxucunun burnuna yumruq atdl. Bir anlıq ancaq Oxucunun gözlərini gördüm, ağrıdan və utancdan böyümüş gözəl gözlərini, onların altında isə qol və qarabuğdayı yumruq. Korsikalı yumruğunu çəkəndə Oxucunun burnundan qan açıldı. O əlləri ilə üzünü bağlamaq istədi amma korsikalı onu ikinci dəfə ağzının küncündən vurdu. Oxucu qorxaq baxışlarla qarşısına baxaraq stulda donmuşdu. Burnundan paltarına qan damlayırdı. Sağ əli ilə paketini xışmalayır, solla burnundan axan qanı silirdi.

-Mən gedirəm,- o öz-özünə danışırmış kimi dedi.

Mənim qonşum ağarmışdı, gözləri parıldayırdı.

– Ona elə belə də lazımdır, – dedi. – Şərəfsiz.
Hirsimdən əsirdim. Stolun yanından keçib balacaboy korsikalının yaxalığından tutub, havaya qaldırdım. Ayaqlarını tərpədirdi. Onu stolun üstünə çırpmaq istəyirdim. Tamam göyərmişdi, dırnaqları ilə üzümü cırmağa çalışırdı, amma qısa qolları ilə çata bilmirdi. Bir kəlmə də danışmırdım, amma çənəsini vurub əzmək üçün əllərim qaşınırdı. Başa düşdü, dirsəyini üzünə qaldırdı. Bu mənə kifayət idi, qorxduğunu görmüşdüm.

-Əl çək zibil,- birdən xırıldadı. – Nədir, sən də mavisən?

Mən hələ də bilmirən niyə onu buraxdım. Xoşagəlməzlikdən qorxdum? Ya Buvildə keçirdiyim bu bir ilin təsiri idi? Əvvəllər belə olsa bütün dişlərini qırardım. Mən nəhayət qalxan Oxucuya tərəf döndüm. Amma o mənim baxışlarımdan qaçdı, başını aşağı sallayıb, asılqana- paltosunu götürməyə getdi. Sol əlini hələ də burnunda tutmuşdu, elə bil ki, qanı kəsmək istəyirdi. Amma qan axmaqda davam edirdi, qorxurdum ki, halı pisləşə. Heç kimə baxmadan donquldanırdı:

-Mən uzun illərdir bura gəlirəm…

Amma korsikalını yerə təzəcə tullamışdım ki, özünü yenə də vəziyyətin sahibi hiss etdi…

-Rədd ol, – Oxucuya dedi,- ayağın da dəyməsin bura, yoxsa polis çağırıb, çölə atdıraram.

Pilləkənin aşağı pillələrində Oxucuya çatdım. Özümü pis hiss edirdim, onun utancı ilə əzab çəkirdim, nə deyim bilmirdim. O özünü elə aparırdı elə bil ki, məni görmür. Nəhayət cib dəsmalını götürüb, tüpürdü. Burnu daha elə güclü qanamırdı.

-Gəlin aptekə girək,- yöndəmsizcə dedim.

Cavab vermədi. Oxu zalından səs-küy gəlirdi. Yəqin hamısı birdən danışırdı. Qadın bərkdən gülürdü.

-Mən daha heç vaxt bura gələ bilməyəcəm, – Oxucu dedi.

O döndü və çaşqınlıqla oxu zalının girişindəki pillələrə baxdı. Bu hərəkətdən qan onun boynundan axıb yaxalığına töküldü. Ağzı və yanaqları qana bulaşmışdı.

-Gəlin gedək,- dirsəyindən tutub dedim.

Diksinib, qolunu əlimdən çəkdi.

-Məni tək buraxın!

-Amma mən sizi tək buraxa bilmərəm. Sizə qanı yuyub, həkimə getmək üçün kömək lazımdır.

-Məni tək buraxın, müsyö,- təkrar etdi. – Xahiş edirəm, tək buraxın.

İsterikada idi, onu dayandırmadım. Bir anlıq batmaqda olan günəşin şüaları onun itən bükük belini işıqlandırdı, sonra itdi. Yerdə isə ulduz formasında qan ləkəsi qaldı.

Bir saat sonra.

Hava tutqundur, günəş batır, iki saat sonra qatar gedəcək. Sonuncu dəfə şəhər parkına baxdım, indi Bulibe küçəsi ilə gəzirəm. Bilirəm ki, bu Bulibe küçəsidir, amma daha onu tanımıram. Əvvəllər bu küçə ilə gəzəndə həmişə elə bilirdim ki, sağlam fikir kolluğunda gəzirəm. Alçaq, kvadrat, özünün bütün yöndəmsiz formaları, qeyri-bərabər, qudron döşənmiş körpüləri ilə Bulibe küçəsi şose yola oxşayır, belə yollar zəngin şəhərlərdə üç mərtəbəli evlərin arxası ilə bir neçə kilometr uzanır; mən onu kəndli yolu adlandırırdım və xoşlayırdım- ticarət limanı üçün çox qeyri-adi görünüşü vardı. Bütün evlər bu gün də yerlərindədirlər, amma kənd görünüşlərini itiriblər, bina kimi binadırlar. Belə bir hiss məndə parkda da yaranmışdı: bitkilər, gölməçələr, Olivye-Maskare fontanı nəsə ifadə etməkdən inadla imtina edirdilər. Başa düşürəm, şəhər özü məni tərk edib. Mən hələ Buvildən getməmişəm, amma artıq Buvildə deyiləm. Qəribə gəlirdi ki, hələ iki saat şəhərdə olacam amma şəhər artıq mənə fikir vermir, artıq mebelləri yerinə qoyub, üstünə örtükləri sərir ki, bu gün axşam və ya sabah yeni gələnlər üçün bütün gözəlliyi ilə görünsün. Mən isə özümü indiki kimi heç vaxt unudulmuş hiss etməmişdim.

Bir neçə addım atıb dayandım. Düşdüyüm unutqanlığın hərtərəfli dadına baxıram. İki şəhərin arasındayam, biri ilə tanış deyiləm, digəri isə məni unudur. Kim məni xatırlayır? Bəlkə Londondakı yüklü, gənc qadın… Hə…bəs mənim haqqımda düşünür? Həm də bir adam da var, bu misirli. Bəlkə də adam indi onun otağına girdi, bəlkə də onu qucaqlayır. Mən onu qısqanmıram, bilirəm ki, o indi canlı ölüdür. Hətta o adamı bütün qəlbi ilə sevsə də bu yenə də ölü sevgi olacaq. Mən isə, mən onun sonuncu canlı sevgisi oldum. Amma yenə də adam ona başqa bir şey verə bilər- rahatlıq. Əgər indi bütün hisslərini itiribsə deməli onu mənimlə bağlayan heç nə yoxdur. O dincəlir, mən isə onun üçün heç vaxt görüşməmiş kimiyəm. Bir anda məni özündən çıxarıb atdı, dünyanın bütün yaddaşı da məni özündən atdı. Qəribə hissdir. Amma bilirəm ki, mövcudam, buradayam.

Mən “mən” deyirəm- amma bu anlayış artıq mənasını itirib. Özümü o qədər unutmuşam ki, hiss etməkdə çətinlik çəkirəm. Məndə yeganə həqiqi mövcudluq qalıb, o hiss edir ki, mövcuddur. Uzun-uzun, səssiz əsnəyirəm. Heç kim yoxdur. Antuan Rokanten heç kim üçün mövcud deyil. Əyləncəlidir. Ümumiyyətlə Antuan Rokanten nədir? Nəsə mücərrəddir. Özüm haqqımda dumanlı xatirələr şüurumda parıldayır. Antuan Rokanten… Birdən “mən” sönməyə başlayır, bir az da, bir az da və əlbəttə tamamilə söndü.

Evlərin divarları arasında aydın, sabit, boş, öz-özünə düşünən fikir qaldı. Artıq heç nəyə yaramır. Hələ bu yaxınlarda kimsə “mən” deyirdi, kimsə “mənim şüurum” deyirdi. Kimdir bu? Əvvəllər çöldə tanış qoxulu və rəngli danışan küçələr var idi. İndi adsız divarlar, adsız şüur qalıb. Beləcə evlərin divarları və onların arasında xırda, canlı və simasız şəffaflıq. Şüur ağac kimi, ot saplağı kimi mövcud olur. O mürgüləyir, darıxır. Kiçik, bir anlıq varlıqlar onda quşlar budaqlarda yuva quran kimi məskunlaşıblar.

Məskunlaşırlar, sonra itirlər. Bu boz, tutqun səma altındakı evlərin divarları arasında şüur unudulur, atılır. Onun mövcudluğunun mənası isə ondadır ki, o başa düşür ki, artıqdır. O durğunlaşır, dağılır çalışır ki, fonarın yanındakı qaranlıq divarda və ya orada, uzaqda axşam dumanında itsin. Amma heç vaxt özünü unuda bilmir; o başa düşür ki, “unutmağa çalışan şüur”dur. Onun da rolu budur. “Qatar iki saat sonra gedir” deyən boğuq səs var, bir də bu səsin şüuru var. Həm də hansısa şəxsin şüuru olur. Qanlı, çirklənmiş halda yavaş-yavaş üzür, böyük gözləri yaşarıb. O bu divarların arasında deyil, o heç yerdə deyil. O itir, onun beli bükük, qanlı başlı forması asta addımlarla gedir, hər addımda adama elə gəlir ki, indicə dayanacaq amma o heç vaxt dayanmır. Bu fiqurun qaranlıq küçələrdə avaralanan şüuru var. O gedir, amma heç vaxt itmir. Qaranlıq küçənin sonu gəlmir, o yoxluqda itir. O divarların arasında deyil, heç yerdə yoxdur. “Oxucu şəhərdə gəzir” deyən boğuq səsin şüuru var. Yox, bu şəhərdə deyil, bu cansız divarların arasında deyil! Oxucu onu unutmayan qəddar şəhərdə gəzir. Onun haqqında düşünən insanlar var, məsələn korsikalı və ya kök qadın. Bəlkə də şəhərin digər sakinləri. O hələ itməyib, o hələ özünün “mən”ini, insanların öldürmək istəmədikləri qanlı, parçalanmış “mən”ini itirə bilmir. Onun dodaqları, burnu ağrıyır “Ağrıyır”,- düşünür. O gəzir, gəzmək lazımdır ona. Bircə dəqiqəliyə də olsa dayansa ətrafında qəfildən kitabxana divarları qalxacaq, o həbs ediləcək, yanında korsikalı olacaq və səhnə yenidən bütün detalları ilə təkrarlanacaq və qadın istehza ilə qışqıracaq: “Belə şərəfsizlərin yeri katorqadır”. O gəzir, evə qayıtmaq istəmir, evdə onu korsikalı, kök qadın və iki yeniyetmə gözləyir. “İnkar etməyin yeri yoxdur, mən gördüm”. Və səhnə yenidən təkrarlanır. “Aman Allah,- o fikirləşir,- mən bunu niyə etdim axı, kaş bunu etməyəydim, kaş bunlar olmamış olaydı!”

Narahat üz yenidən və yenidən şüurdan keçir: “Birdən özünü öldürər”.Amma yox, bu kiçik, təqib olunan can ölüm haqqında düşünə bilmir.

Özünü dərk edən şüur da var. O özünü təmiz görür, bu divarların arasında sakit və boş halda məskunlaşdığı insandan azaddır, o dəhşətlidir, çünki heç kimdir. “Yük təhvil verilib. Qatar iki saat sonra çıxır”, səs deyir. Evlərin divarları sağa, sola tərpənir. Asfalt döşəmənin, dəmir satılan piştaxtanın, kazarma mazğalının da şüuru var və səs deyir: “Sonuncu dəfə”.

Anninin, kök Anninin, qoca Anninin şüuru otel nömrəsində əzabı dərk edir, şüur gedən və heç vaxt dönməyəcək evlərin divarları arasında əzabı dərk edir.

“Nə vaxtsa bunun sonu olacaq?”- evlərin arasındakı səs caz melodiyası oxuyur “Some of these days”,bunun nə vaxtsa sonu gələcək? Və melodiya sakitcə qayıdır, arxada gizlənib hiss edilmədən səs qazanır və səs oxuyur, susa bilmir, bədən sayıqlayır və bunların hamısının şüuru var və bu şüur dərk etdiyini dərk edir.

Amma əziyyət çəkəcək, əllərini ovuşduracaq, özünə yazığı gələcək heç kim yoxdur. Heç kim yoxdur. Bu əzabların təmiz halda çarpazlaşmasıdır, unudulmuş amma unuda bilməyən şüurdur. Və səs deyir: “Bu da “Dəmiryolçuların sığınacağı”- və şüurda “mən” yaranır, bu mənəm, Antuan Rokanten, iki saatdan sonra Parisə gedirəm, sahibə ilə vidalaşmaq istədim.

-Gəldim ki, vidalaşam.

-Gedirsiniz, müsyö Antuan?

-Hə, dəyişiklik üçün Parisdə yaşamaq istəyirəm.

-Ah, xoşbəxtsiniz!

Bu enli üzdəki dodaqlara necə toxuna bilmişəm? Onun bədəni daha mənə məxsus deyil. Hələ dünən qara, yun paltarın altından onun formasını tapmağa çalışırdım. Bu gün paltar zireh kimidir. Bəlkə mən bu bədəni dərinin altında işıldayan mavi damarları ilə yuxuda görmüşəm?

-Sizin üçün darixacağıq,- incə təəssüflə deyir, – mənimki sizinlə tuturdu.

-Sizə dəyməyə gələcəm.

-Mütləq, müsyö Antuan.

-Mütləq, müsyö Antuan. Buvildən keçəndə bizə də dəyin. Öz-özünüzə deyin: “Madam Jannaya dəyəcəm və o çox sevinəcək!” Axı həqiqətən də adamın necə yaşamağını bilmək maraqlıdır. Ümumiyyətlə adamlar çox tez-tez bizə qayıdırlar. Bizim müştərilərimiz, özünüz də bilirsiz,- matroslar, Transatlantika işçiləridir, elə olur ki, onları iki il görmək olur, gah Braziliyada, gah Nyu Yorkda, gah da Bordoda nəqliyyat gəmilərində işləyirlər. Birdən bir gün görürsən ki, buradadırlar. “Salam madam Janna”. Birlikdə içirik. İstər inanın istər yox, mən onların nə içdiklərini həmişə xatırlayıram, hətta bir neçə ildən sonra da! Elə olur, Madlenə deyirəm: “Müsyö Pyerə quru vermut, müsyö Leona da “Nualli” çinzanosu. Onlar deyirlər: “Sahibə, siz bunları necə yadınızda saxlayırsız?” Mən deyirəm: “Mənim sənətim budur”.

Zalın dərinliyində onunla bu yaxınlarda sevişməyə başlayan kök kişi oturub.

-Sahibə,- onu çağırır.

O qalxır:

-Üzr istəyirəm, müsyö Antuan.

Mənə ofisiant yaxınlaşır.

-Hə, gedirsiniz?

-Parisə köçürəm.

-Mən Parisdə yaşamışam,- qürurla deyir. – Düz iki il. Simeonlarda işləyirdim. Amma öz yerimiz üçün darıxırdım.

-Qərarsızlıqla ləngiyir, sonra görür ki, daha mənə deyəsi heç nə qalmayıb:

-Yaxşı, müsyö Antuan, görüşənədək.

Əlini önlüyünə silib, mənə uzadır.

-Görüşənədək, Madlena.

O gedir. “Buvil qəzeti”ni özümə tərəf çəkib, atıram- elə təzəlikcə kitabxanada cümlə-cümlə oxumuşdum.

Sahibə qayıtmır, kök əllərini dostunun iradəsinə verib, o isə ehtirasla əlləri sıxır. Qatar qırx beş dəqiqə sonra çıxır.

Vaxtı doldurmaq üçün haqq-hesab edirəm. Aya min iki yüz frank- elə də çox deyil. Yenə də özümü sıxsam çatmalıdır. Otaq üçün üç yüz frank, gündəlik yemək üçün on beş frank, paltarları yumaq üçün, kiçik xərclər və kino üçün dörd yüz əlli frank qalır. Yeni alt və üst paltarlarını tezliklə ala bilməyəcəm. Hər iki kostyumum səliqəlidir, dirsəkləri boşalsa da. Ehtiyatlı olsam hələ iki-üç il də geyinə bilərəm.

Aman Allah! Gör hələ, göbələk həyatı yaşamağa hazırlaşıram? Bütün gün nə edəcəm? Gəzəcəm. Tyuilri bağındakı dəmir kresloda oturacam ya da yox, oturacaqda, belə daha ucuzdur. Kitabxanaya gedib kitab oxuyacam? Sonra nə? Həftədə bir dəfə kinoya gedəcəm. Sonra? Bazar günləri siqaret çəkə biləcəm? Bəlkə Lyuksemburq bağındakı təqaüdçülərlə kroket oynayacam? Otuz yaşımda! Özümə yazığım gəlir. Bir anlıq beynimə bir fikir gəlir: Bəlkə bir ilə qalan bütün üç yüz min frank pulumu xərcləyim?… Bu mənə nə verəcək? Yeni paltar? Qadın? Səyahət? Bunlar hamısı artıq olub, artıq sondur, daha heç nə istəmirəm, bunların nə xeyri var? Bir ildən sonra bu günki kimi boş olacam, hətta xatırlamağa da heç nə olmayacaq, özümə əl qaldırmağa da cəsarətim çatmır.

Otuz il! İlə 14 400 frank gəlirim var. Hər ay pullar gəlir. Amma axı mən hələ qocalmamışam. Heç olmasa görə biləcəyim bir iş versinlər mənə…

Yox, yaxşısı budur başqa şey haqqında fikirləşim, çünki indi özüm öz qabağımda komediya oynayıram. Çox gözəl bilirəm ki, heç nə etmək istəmirəm, nə isə etmək varlıq yaratmaqdır, o isə onsuz da həddindən çoxdur.

Düzünü desəm sadəcə qələmi əlimdən buraxmaq istəmirəm, deyəsən Ürək bulantısı tutması yaxınlaşır, yazanda elə bilirəm onu itələyirəm. Budur indi ağlıma gələn hər şeyi yazıram.

Mənə zövq vermək istəyən Madlena əlində val tutub, uzaqdan qışqırır:

-Sizin valınız, müsyö Antuan, sevdiyiniz mahnı, sonuncu dəfə dinləmək istəyirsiniz?

-Bəli, əgər zəhmət deyilsə.

Bunu hörmət əlaməti olaraq deyirəm, əslində bu dəqiqə caz dinləməyə həvəsim yoxdur.Qısası: dinləyirəm, axı Madlena haqlıdır, sonuncu dəfə: val çox köhnədir, hətta əyalət şəhəri üçün də çox köhnədir, Parisdəonu tapmayacam. İndi Madlena onu patefona qoyacaq, o fırlanacaq, polad iynə tullanacaq, onu yerinə möhkəmləndirəcək, sonra spirallar onu valın mərkəzinə aparacaq, vəssalam, bitəcək, “Some of these days” oxuyan xırıltılı səs həmişəlik susacaq.

Başlandı.

Bir bax, incəsənətdə rahatlıq axtaran axmaqlar da var. Xalam Bijua kimi: “Dayın öləndə Şopenin prelyudiyası məni çox rahatlatmışdı”. Və konsert zalları alçaldılmış və təhqir olunmuşlarla dolur, onlar gözlərini yumub, solğun üzlərini səstutan antennalara çevirməyə çalışırlar. Elə təsəvvür edirlər ki, tutduqları səslər şirin, dolğun halda içlərinə axır və əzabları gənc Verterin iztirabları kimi musiqiyə çevrilir. Elə bilirlər gözəllik onları cəlb edir. Giclər.

Hə, görüm bu musiqinin əzab boğan olduğunu deyə bilərlər. Hələ bu yaxınlarda xoşbəxtlikdən çox uzaq idim. Üzdə qeyri-şüuri hesablamalar aparırdım. Əslində isə durğun suda gecə gündüz mənə dinclik verməyən, formalaşmamış suallar, lal təəccüb forması alan pis fikirlər çürüyürdü. Anni haqqında, uğursuz həyatım haqqında fikirlər. Ən dərinlikdə isə dan yeri kimi qorxaq Ürək bulantısı. Amma həmin anda musiqi yox idi, mən qaşqabaqlı və sakit idim. Ətrafdakı bütün əşyalar mənimlə eyni materiyadan- iyrənc əzab kimi bir şeydən düzəldilmişdi. Mənim ətrafımdakı dünya o qədər eybəcər idi ki, stolların üstündəki çirkli stəkanlar, güzgüdəki VƏ Madlenanin önlüyündəki qəhvəyi ləkə, sahibənin məşuqunun şəhvətli fizionomiyası, dünyanın mövcudluğunun özü o qədər eybəcər idi ki, özümü ailəmdəki kimi rahat hiss edirdim.

Amma bax, saksafonun səsi. İndi utanıram. Kiçik, qürurlu əzab doğuldu, əzab nümunəsi. Saksafonun dörd notu. Onlar yenidən və yenidən təkrarlanırlar, sanki deyirlər: “Bizim kimi edin, bizim kimi əzab çəkin”. Hə! Əlbəttə, mən məhz belə, onlara uyğun, mərhəmətsiz, özümə yazığım gəlmədən, quru çılpaqlıqla əzab çəkmək istərdim. Amma axı mənim günahım nədir ki, stəkanımın dibindəki pivə istidir, güzgüdə qəhvəyi ləkə var, artığam, hətta ən səmimi əzabım da ən qurudur, ağırdır, sürünür, dəniz fili kimi dərisi sallanır, əti yağlıdır, gözləri isə nəmlidir, kədərlidir amma həm də iyrəncdir? Yox, buna mərhəmətli demək olmaz, məni kor edən valın üzərində fırlanan almaz parçasının zərafətidir. Hətta ironik də deyil, şən halda özü ilə məşğuldur, fırlanır: dünyanın ədəbsiz açıq-saçıqlığını dəryaz kimi biçib, fırlanır bəs biz hamımız: Madlena, kök kişi, ləkəli güzgü, pivə stəkanları, özünü mövcudluğa təslim etmiş hamımız- axı biz özümüzkülərin arasında idik, ancaq özümüzdən olanların,- o bizim hamımızın adi, nizamsız çirkinliyimizi yaxaladı, indi özümə görə, onun qarşısında mövcud olan hər şeyə görə utanıram.

O mövcud deyil. Hətta can sıxıcıdır: birdən qalxıb, valı patefondan çıxarıb sındırsam da ona çata bilmərəm. O həmişə son həddədir, nəyinsə son həddində, ya səsin, ya skripka səsinin son həddindədir. O çox incə varlıqların arasından çıxır, incə və möhkəmdir, amma onu tutmaq istəyəndə xeyli varlıqlarla rastlaşırsan, mənasını itirmiş varlıqlara ilişirsən. O haradasa başqa tərəfdədir. Mən heç onu eşitmirəm, mən onu çıxaran səsləri, hava titrəyişlərini eşidirəm. O mövcud deyil, onda artıq heç nə yoxdur, qalan hər şeyin ona münasibətində artıq heç nə yoxdur. O var. Mən də olmaq istərdim. Əslində başqa heç nə istəmirdim, budur həyatımın tapmacası: xaotik görünən bütün başlanğıclarımın içində bircə dəyişməyən məqsədi görürəm: özümdən mövcudluğu qovmaq, hər saniyəni yağlı şirələrdən azad etmək, sıxmaq, qurutmaq, özümü təmizlədib, möhkəmlənmək ki, nəhayət dəqiq və incə saksafon notlarının səsini çıxarım. Hətta bu hekayəni belə ifadə etmək olar: dünyada bir zavallı yaşayırdı, səhvən düşmək istədiyi yox başqa dünyaya düşmüşdü. O başqa insanlar kimi şəhər parkları, ticarət şəhərləri dünyasında mövcud idi, amma özünü inandırmaq istəyirdi ki, guya Tintoretto dojları və Florensiyali Qoççoli igidlərinin təsvir olunduğu incəsənət əsərlərinin, Fabriçio del Donqo və Jyulyen Sorelli kitab səhifələrinin, cazın uzun, quru şikayətinin digər üzündə yaşayır. O çox uzun illər belə yaşadı, bütün axmaqlıqları ilə amma birdən gözləri açıldı, gördü ki, sadəcə səhv olub- və o bunu pivəxanada qarşısında bir stəkan pivə ilə oturduğu vaxt başa düşdü. O stulunda əyilib, fikirləşdi: mən necə də axmağam. Və həmin bu anda mövcudluğun digər üzündə, uzaqdan gördüyün amma yaxınlaşa bilmədiyin digər dünyada qısa melodiya titrəyib, oxumağa başladı: “Mənim kimi olun, mənimlə bir əzab çəkin”.

Some of these days,

You’ll miss me honey, —

Səs oxuyur.

Valın bu yerində yəqin ki, cızıq var, çünki qəribə səs çıxır. Ürəyim sıxılır, axı iynənin valın üstündəki bu yüngül öskürəyi melodiyaya heç cür toxunmur. O hər şeydən çox, çox uzaqdadır. Və bunu mən də başa düşürəm: cızıq val, səs silinir, müğənni bəlkə də ölüb, mən indi çıxacam və qatara minəcəm.

Amma hər gün bir başqa formaya düşən, keçmişi, gələcəyi olmayan varlıqlardan kənarda, hər gün pozulan, sınan, ölümə can atan səslərdən kənarda melodiya həmişə olduğu kimi, amansız şahid kimi gənc və möhkəm qalır.

Səs kəsildi. Val bir neçə saniyə fırlanıb, dayandı. Zəhlətökən görüntü qaldı, kafe vızıldayır, mövcudluğundan razılığını yaşayır. Sahibə qızarıb, məşuqunun şişkin, ağ yanaqlarını şappıldadır, amma onları qızartmaq mümkün olmur. Yanaqlar ölü kimidir. Mən isə donub qalmışam, az qala mürgüləyirəm. On beş dəqiqə sonra qatarda olacam, amma bu haqda düşünmürəm. Mən amerikan göydələninin iyirmi birinci mərtəbəsində istidən təngnəfəs olmuş qalın, qara qaşlı, üzü qırxıq amerikalını düşünürəm. Nyu York üzərindəki səma yanır, mavi səma alovlar içindədir, alovun nəhəng, sarı dilləri Nyu-York damlarını yalayır; bruklin uşaqları tumançaq suvarıcı şlanqların altına girirlər. İyirmi birinci mərtəbədəki alaqaranlıq otaq istidən yanır. Qaraqaşlı amerikalı təngnəfəsdir, ləhləyir, yanaqlarından tər axır. Pencəksiz, bir köynəkdə pianino arxasında oturub; ağzında tüstü dadı var, başında isə dumanlı “Some of these days” melodiyasının xəyalı. Bir azdan Tom yanında flyaqa ilə gələcək. Hər ikisi özlərini dəri kresloya atıb, araq içəcəklər, ilahi alov boğazlarını yandıracaq, üstlərinə sonsuz, isti yuxu çökəcək. Amma əvvəlcə melodiyanı yazmaq lazımdır. “Some of these days”. Tərli əl pianinonun üstündəki karandaşı götürür. “Some of these days, you’ll miss me honey”.

Bax bu belə baş verib. Bəlkə başqa cür- əslində nə fərqi var. O dünyaya belə gəlib. Doğulmaq üçün o bu əzgin, kömür qaşlı yəhudini seçib. Ərinə-ərinə karandaşı götürüb, tər damcısı parıldayan üzüklü barmağından kağıza süzülüb. Axı niyə o mən olmamışam? Axı niyə möcüzənin olması üçün bu çirkli pivə və araqla yuyulmuş bu kök, tənbəl seçilib?

-Madlena, xahiş edirəm, valı yenidən qoyun. Getməmişdən bircə dəfə də.

Madlena gülür. İynəni çevirir və hər şey yenidən başlayır. Amma indi daha özüm haqqında düşünmürəm. Mən iyul günlərindən birində, otağının isti alaqaranlığında bu melodiyanı bəstələmiş adam haqqında düşünürəm. Melodiyanın, saksafonun ağ, təmiz səsləri içində onun haqqında düşünməyə çalışıram. O melodiyanı yaradıb. Onun işləri yaxşı getmirmiş: ödənilməmiş hesablar, yəqin ona istədiyi münasibəti göstərməyən qadın, sonra bu dəhşətli, insanları ərimiş yağ gölməçəsinə döndərən dəhşətli istilər. Gözəl, yaxşı heç nə yox imiş. Amma bu mahnını dinləyəndə düşünürəm ki, onu bu adam bəstələyib, onun əzabları, onun təri məni kədərləndirir… Bəxti gətirib. Məncə o heç bunu başa düşməyib. Yəqin fikirləşirmiş: “Alınas bu əsərə görə əlli dollar filan verərlər!” Bax belə, uzun illərdən sonra məni kimsə kədərləndirdi. Bu adam haqqında nəsə bilmək istərdim. Maraqlıdır, onun nə kimi problemləri olub, arvadı olub, yoxsa tək yaşayıb. Bunlar məni heç də insanlıq nöqtəsindən maraqlandırmır. Tamamilə əksinə. Ancaq ona görə ki, bu melodiyanı bəstələyib. Onunla tanış olmaq istəməzdim, həm bəlkə də artıq ölüb. Yaxşı olardı ki, arabir valı dinləyəndə düşünmək üçün onun haqqında araşdırma edim. Yəqin o bilsəydi ki, Fransanın böyüklüyünə görə yeddinci şəhərində, vağzalın yaxınlığında kimsə onun haqqında düşünür, nə istini nə də soyuğu hiss edərdi. Amma onun yerində olsaydım xoşbəxt olardım, ona paxıllıq edirəm. Ayağa qalxıram, amma bir anlıq qərarsızlıqla dayanıram. Zənci qadının səsini eşitmək istəyirəm. Son dəfə.

O oxuyur. Budur iki nəfər artıq xilas edilib- yəhudi və zənci qadın. Xilas ediliblər. Bəlkə də onlar özlərini ümidsizcə mövcudluqda itkin düşmüş, batmış hesab edirlərmiş. Yenə də heç kim mənim haqqımda mən onların haqqında düşündüyüm qədər incə düşünə bilməz. Hətta Anni də. Onlar mənə bir az ölüləri, bir az roman qəhrəmanlarını xatırladırlar, onlar mövcudluğun günahlarından təmizləniblər. Təmiz yox, əlbəttə, amma insanın bacara biləcəyi qədər. Bu fikir birdən beynimi qarışdırır, axı mən artıq ona ümid etmirdim. Hiss edirəm ki, nəsə qorxa-qorxa mənə toxunur, tərpənmək istəmirəm ki, qorxmasın. Elə bir şey ki, çoxdan mənə yaddır, sevincə oxşar bir şey.

Zənci qadın oxuyur. Yəni onun mövcudluğunu təsdiqləmək olar? Heç olmasa bir az? Dəhşətlə qorxdum. Ona görə yox ki, çox güclü ümid edirəm. Amma mən uzun müddət qarda gəzib, sırsıraya dönüb, sonra birdən isti otağa düşmüş adama oxşayıram. O yəqin ki, keyləşmiş vəziyyətdə qapıda durardı və titrəmə bütün bədənini əsdirərdi.

Bəlkə yoxlayım?… Əlbəttə məsələ melodiyada deyil… mən ki başqa sahədə də sınaya bilərəm? Bu kitab ola bilər, mən başqa heç nə bacarmıram. Amma tarixi iş yox, tarix artıq mövcud olmuşlar barədə danışır, amma heç bir varlıq digərinin mövcudluğunu təsdiq edə bilməz. Mənim səhvim məhz onda idi ki, markiz de Rolbonu diriltməyə çalışırdım. Yox, kitab başqa cür olmalıdır. Necə olacağını dəqiq bilmirəm, amma hər yazılan sözdə, hər səhifəsində mövcud olmayan, mövcudluğun üzərində olan bir kitab olmalıdır. Deyək ki, baş verə bilməyəcək tarix, məsələn nağıl. O polad kimi möhkəm və gözəl olmalıdır, insanlar varlıqlarından utanmalıdırlar.

Gedirəm, tərəddüd içindəyəm. Qərar qəbul etməyə cəsarət etmirəm. İstedadıma əmin ola bilsəydim… Amma mən axı heç vaxt, heç vaxt belə bir şey yazmamışam. Tarixi mövzularda məqalələr başqa şeydir… Kitab, roman ola bilər. Adamlar onu oxuyub deyəcəklər: “Onu kürən, bir kafedən digərinə veyllənən Antuan Rokanten yazıb” və mənim haqqımda düşünəcəklər, necə ki mən də zənci qadının həyatı haqqında qiymətli, əfsanəvi bir şey kimi düşünürəm. Kitab. Əlbəttə, işin əvvəli darıxdırıcı, yorucu olacaq, o məni nə mövcudluqdan nə də mövcud olmağım barədə fikirlərdən xilas edəcək. Amma bir vaxt kitab artıq yazılmış olanda ümid edirəm keçmişim bir az işıqlanacaq. Ola bilər bu işığın içində həyatımı iyrənmədən xatırlaya biləcəm. Bəlkə də bir gün bu saatı, bu qaranlıq, belimi büküb uzaqdakı qatarı gözlədiyim saatı xatırlayıb deyəcəm: “ Həmin gün, həmin saat hər şey başladı”- qəlbim tez-tez vuracaq. Və keçmişdə, ancaq keçmişdə özümlə barışa biləcəm.

Hava qaranlıqlaşır. “Prentaniya” otelinin ikinci mərtəbəsində iki pəncərədə işıq yanır. Yeni Vağzalın tikinti meydançasından möhkəm nəm ağac iyi gəlir: sabah Buvildə yağış yağacaq.

[i]Fransız litseylərində siniflər bizdəkinin əksinə gedir- ikinci sinif buraxılış sinfi hesab edilir.

1938

Tərcümə: Gülər Qasımova © SOLFRONT.org


Oxşar yazılar:

Baxış sayı:16721