abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Andre Gorts. Onların ekologiyası – bizim deyil!Андре Горц. Их экология – не наша!

Şərh

Ekologiya – ümumi seçki hüququ və bazar günü istirahəti hüququ kimi bir şeydir. İlk zamanlarda bütün burjualar və intizam tərəfdarları bizə deyirlər ki, siz onları məhv etmək, anarxiyanın zəfər çalmasını istəyirsiniz. Sonra, nəticədə, hadisələrin və xalq kütlələri təzyiqinin gücü dəf edilməz olduqda, onlar sizin dünən dediklərinizlə razılaşırlar, amma mahiyyətcə, heç nə dəyişmir.

Ekoloji tələblərin əvvəl olduğu kimi sahibkarlar mühitində çoxlu əleyhdarları var. Amma onların artıq kapitalistlər arasında da kifayət qədər tərəfdarları var.

Sistemlə gizlənqaç oynamaq lazım deyil: Ekoloji mübarizə – məqsəd deyil, vasitədir. O, kapitalizm üçün çətinliklər yarada və onu dəyişməyə vadar edə bilər. Amma sonra, o, uzunmüddətli zorakı və hiyləgər müqavimətdən sonra geri çəkilsə,  çünki ekoloji vəziyyət çıxılmaz hala gələcək, o, bu maneəni digərləri kimi dəf edə biləcək.

Biz əsasən nə istəyirik? Ekoloji məcbur etməyə uyğunlaşan kapitalizm yoxsa kapitalist məcbur etməni sadələşdirən və bunun vasitəsilə insanların kollektivə və təbiətə yeni münasibətini yaradan sosial, iqtisadi və mədəni inqilab? Biz nə istəyirik: reform yoxsa inqilab?

Amma bircə deməyin ki, bu məsələ – ikinci dərəcəlidir və əsas olan – onlara, planeti yaşayış üçün yararsız hala gətirmələrinə mane olmaqdır. Çünki sağ qalmaq üçün sağ qalma həmçinin məqsəd deyil. Ümumiyyətlə “planetar məktəbə, planetar həbsxanaya çevrilmiş dünyada sağ qalmağa dəyərmi, harada ki, insan ruhlarının mühəndislərinin əsas məqsədi bu şərtlərə uyğunlaşacaq insanların yaradılmasıdır” (İlliç)?

Əgər sizin hələ də bizim üçün hazırladıqları bu dünyanın nə qədər yaxşı olduğu barədə şübhələriniz varsa, o zaman Almaniya və Birləşmiş Ştatlarda “beyin yuyulması” haqqında yeni texnikaya dair sənədləri oxuyun (Les Temps moderns, mart 1974). Amerikan psixiatrları və psixo – cərrahlarının ardınca, Hamburq universiteti ilə bağlı olan Qross (Gross) və Svab (Svab) professorların rəhbərliyi altında tədqiqatçılar fərdlərdə total yalanı qəbul etməyə mane olan aqressivliyin amputasiyasının metodlarını tədqiq edirlər. Və onlara həbsxana rejimini, həmçinin konveyer əməyini, həddən artıq məskunlaşmış şəhərlərdə, məktəblərdə, ofisdə, orduda toplanmanı təmin edəcək metodları.

Əvvəlcə sadəcə nəyə qarşı deyil, nə üçün mübarizə apardığımızı müəyyən edək. Həmçinin əvvəlcədən görmək yaxşı olar ki, kapitalizm ekoloji problemlərə necə toxunacaq və onların təzyiqi ilə necə dəyişəcək…

Əvvəl üçün: iqtsadi terminlərdə, ekoloji məcbur etmə nə deməkdir? Məsələn, Ludviqshafen (Basf) və ya Rotterdamdakı (Akzo) kimi Reyn vadisindəki nəhəng kimyəvi kompleksləri götürək. Hər bir kompleks aşağıdakı amilləri birləşdirir:

–         təbii resurslar (hava, su, minerallar), hansılar ki, indiyə qədər havayı hesab olunur, çünki onlar yenidən istehsal edilə bilməzlər (əvəz edilə bilməzlər)

–         istehsal vasitələri (maşınlar, binalar), hansılar ki, ölü kapital hesab edilirlər. Onlar aşınırlar və əvəzlənmə (yenidən istehsal), firmaya öz rəqibləri üzərində üstünlük verəcək daha sərfəli və effektli vasitələr tələb edirlər.

–         insan əməyi qüvvəsi, hansı ki, yenidən istehsal edilməlidir (zəhmətkeşlər yeməlidirlər, onların qayğısına qalmaq lazımdır, yaşayış yeri vermək, tərbiyə etmək lazımdır).

Kapitalist iqtisadiyyatında bu amillərin kombinasiyası istehsal prosesləri daxilində maksimum mümkün olan mənfəətin əldə edilməsi üçün zəruridir (öz gələcəyi üçün qayğılanan firma üçün bu: maksimum hakimiyyət, yəni – investisiyalar və dünya bazarında iştirak deməkdir). Bu məqsədə can atma müxtəlif amillərin kombinasiya üsuluna və onların hər birinin əhəmiyyətinə dərin təsir etmişdir.

Məsələn, firma heç vaxt sual vermir ki, əməyi necə daha xoş etsin, necə etsin ki, zavod əsaslı surətdə təbii tarazlığı və insanların həyati məkanını qorusun, necə etsin ki, onun məhsulu ictimai məqsədlərə xidmət etsin.

Xüsusi firma yalnız onunla maraqlanır ki, minimum pul xərcləri ilə maksimum əmtəə dəyəri necə istehsal etsin. Bu son suala o belə cavab verir: “Əvəz edilməsi tez və ucuz başa gələn zəhmətkeşlərin fiziki və psixi sağlamlığına münasibətdə nadir və bahalı maşınların xalis fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq lazımdır. Təbii tarazlığın bərpası üçün xərcləri məhdudlaşdırmaq lazımdır ki, onun (təbiətin) dağılması məni narahat etməyəcək. Elə bir şey istehsal etmək lazımdır ki, o daha baha satılacaq, hətta daha az bahalı əşyaların daha faydalı olmasına baxmayaraq”.

Hər şey öz üzərində bu kapitalist tələbatların: məhsulun təbiəti, istehsal texnologiyası, əmək şəraiti, müəssisənin strukturu və ölçüsünün izini daşıyır.

Beləliklə, məhz Reyn vadisində həddən artıq məskunlaşma, havanın və suyun çirklənməsi elə bir həddə çatmışdır ki, kimya sənayesi öz tüstü və çirkab sualrını tez – tez filtrasiya etmək məcburiyyətindədir, yəni şəraiti və indiki zamana qədər “təbii” və havayı hesab olunan resursları yenidən istehsal etməlidir. Ətraf mühiti bərpa etmək zərurəti dərhal aşkar nəticələrə səbəb olacaq. Təmizlənmə işlərinə investisiya qoymaq lazımdır, nəticədə isə, ölü kapital kütləsini artırmaq lazımdır; həmçinin təmizləyici qurğuların amortizasiyasını (yenidən istehsalını) təmin etmək lazımdır. Axı bütün bunlardan sonra son məhsulu (nisbətən təmiz hava və suyu) sərfəli şəkildə satmaq olmaz.

Qısaca desək, eyni vaxtda investisiya kapitalının, bütün bunların yenidən istehsal xərclərinin və müvafiq olaraq satış həcminin artması olmadan  məhsul qiymətinin əhəmiyyətinin artması mövcuddur. Nəticədə iki seçimdən biri olur: ya mənfəət norması azalır, ya da məhsulun qiyməti artır.

Aydındır ki, firma buraxılış qiymətini artırmağa səy göstərəcək. Təbiəti çirkləndirən digər firmalar (sement və metallurgiya sənayesi, qara metallurgiya və s.) həmçinin son istehlakçını  məhsulları üçün daha çox pul ödəməyə məcbur etməyin yolunu axtaracaqlar. Ekoloji tələblərin nəzərə alınması belə nəticəyə gətirib çıxaracaq: qiymətlər, real əmək haqqından daha sürətlə qalxmağa meylli olacaqlar. Əhalinin alıcılıq qabiliyyəti həmçinin məhdudlaşmış olacaq və beləliklə, hər şey elə olacaq ki, sanki ətraf mühitin çirklənməsi ilə mübarizə xərcləri insanların əmtəə almaq üçün malik olduqları resurslardan formalaşacaq. Nəticədə istehsal ya artmayacaq, ya da azalacaq. Və artım və məhsuldarlığın azalması, hansı ki, digər sistemdə rifah ola bilərdi (daha az maşın, daha az səs, daha çox hava, daha qısa iş günləri), mütləq mənfi nəticələrə gətirib çıxaracaq. Ekologiya üçün zərərli məhsul kütlələr üçün əlçatmaz olan, amma üstünlüklü təbəqələr üçün əl çatan olan zinət əşyasına çevriləcək. Başqa sözlə, yoxsullar müvafiq olaraq daha yoxsul, varlılar daha varlı olacaqlar.

Ekoloji tələblərin nəzərə alınması neft böhranının səbəb olduğu fəsadlara gətirib çıxaracaq. Və kapitalizm böhrana təslim olmayacaq, onu həmişəki metodlarla dəf edəcək. Ən uğurlu maliyyə qrupları onlarla rəqabət aparan qrupların maliyyə çətinliklərindən istifadə edirlər ki, onları ucuz qiymətə alsınlar və iqtisadiyyat üzərində nəzarətlərini genişləndirsinlər. Mərkəzi hakimiyyət cəmiyyət üzərindəki nəzarətini texnokratlar sayəsində gücləndirəcəklər ki, bu texnokratlar təmizləmə və istehsalın optimal “norma”larını hesablayırlar, məhdudiyyətləri müəyyən edirlər və “proqramlaşdırılmış həyatı” və dövlətin repressiv aparatının fəaliyyət sferasını genişləndirirlər. Xalqın qəzəbini məşhur mifologiyanın köməyi ilə uyğun qapazaltılara yönəldəcəklər (məsələn, etnik və ya irqi azlıqlar, “saçlılar”, gənclər, əlillər). Dövlət öz hakimiyyətini yalnız öz repressiv qurumlarının: partiya siyasətinin diskreditasiyası və siyasi partiyaların yox olması ilə yaranan boşluğu doldurmuş bürokratiya, polis, ordu sayəsində saxlayacaq. Ətrafa baxmaq kifayətdir ki, Fransa və digər ölkələrdə bu şəraitin əlamətlərini hiss etmək olsun.

Siz deyəcəksiniz ki, bundan qaçmaq olar? Əlbəttə. Amma bütün bunlar o zaman baş verə bilər ki, kapitalizm bütün səviyyələrdə ekoloji xərclərə siyasi hücumlar olmadan bu xərclərə uyğunlaşacaq. O hücum ki, onu hakimiyyətdən məhrum edə bilər və cəmiyyət və sivilizasiyanın tamamilə başqa layihəsini ona qarşı qoyacaq.

Kapitalist inkişafın tərəfdarları heç olmasa bir maddədə haqlıdırlar. Bərabərsizliyə, üstünlüklərə və mənfəətə can atmaya əsaslanan müasir cəmiyyət çərçivəsində və müasir istehlak modelində qeyri – artım yalnız durğunluq, işsizlik, yoxsullar və varlılar arasındakı uçurumun böyüməsi deməkdir. Müasir istehsal üsulu çərçivəsində iqtisadi sərvətləri daha ədalətli şəkildə bölüşdürməklə iqtisadi artımı məhdudlaşdırmaq və dayandırmaq olmaz.

Əslində isə, bu sərvətlərin təbiəti ədalətli bölgünü daha çox istisna edir. Siz göydələnlərin zirvəsində yerləşən hovuzlu mənzilləri, köhnə modelləri dəyərsizləşdirmək üçün və bərabərsizlik və sosial iyerarxiyanı yenidən istehsal etmək üçün sənayenin hər il istehsal etdiyi nadir olan minlərlə yeni məhsulu “ədalətli” şəkildə necə bölüşdürə bilərsiniz? Və universitet rütbələrini, ali usta vəzifələrini, baş mühəndis və ya kafedra müdiri adlarını necə “ədalətli” bölüşdürmək olar.

Məgər aydın deyil ki, artımın əsas hərəkətverici qüvvəsi məhz ümumi olandan qaçışdır ki, bu da asanlıqla yayılan bərabərsizliyi stimullaşdırır. İvan İlliç bunu “yoxsulluğun modernizasiyası” adlandırır. Kütlələr, bir zamanlar elitanın üstünlüyü olduğu şeyi əldə edən kimi, bu şeylər (bakalavr dərəcəsi, avtomobil, televizor) dəyərsizləşir. Yoxsulluq həddi bir az da yüksəlir: kütlələr üçün əlçatmaz olan yeni üstünlüklər yaradılır. Bərabərsizlik və iyerarxiya yaratmaq məqsədilə nadir şeyləri fasiləsiz olaraq istehsal edərək, kapitalist cəmiyyəti ödədiyi tələbatlardan daha çox ödənilməyən tələbatlar yaradır. “Frustrasiyanın (məyusluğun) artım norması istehsalın artımını asanlıqla üstələyir” (İlliç).

Biz bərabərsizlik sivilizasiyasının tərəfdarı olan məntiq çərçivəsində mülahizələr yürütdükcə, artım insan kütlələrinin gözlərində vəd ( illüzor olaraq) kimi görünəcək, onlar bir gün öz “yarı – üstünlüklü” mövcudluqlarına son qoyacaqlar. Qeyri – artım isə – ümidsiz bacarıqsızlıqlar qismində istehlak kimi görünəcək.

Beləliklə, artıma deyil, onun möhkəmləndirdiyi mistifikasiyaya, artımın əsaslandığı həmişə artan və həmişə aldadıcı tələbatların dinamikasına hücum etmək lazımdır.  İqtisadi artımın insanları sürüklədiyi, başqalarından üstün olmağa can atmağa məcbur edən rəqabətə hücum etmək lazımdır.

Müasir cəmiyyət özünə belə bir şüar seçə bilərdi: “Hamı üçün rifah olan şey – heç nəyə dəymir. Sənə ancaq o zaman hörmət edəcəklər ki, səndə digərlərində olduğundan “daha yaxşı” şey var”. Beləliklə, artım ideologiyası ilə əlaqələri kəsmək üçün buna əks olanı iddia etmək lazımdır: “Sənə layiq olan yalnız hamı üçün əlçatan olandır. Yalnız o şey istehsal edilməyə layiqdir ki, başqaları üçün üstünlük deyil və heç kimi alçaltmır. Biz daha az bolluqla xoşbəxt ola bilərik, çünki üstünlüklərin olmadığı cəmiyyətdə yoxsullar olmayacaq”.

Buna əsaslanan cəmiyyəti təsəvvür etməyə çalışaq. Həqiqətən dayanıqlı parçalardan hazırlanan məhsul, illərlə tab gətirən ayaqqabı, asan təmir olunan və bir əsr boyu işləyən maşınlar – bütün bunları, həmçinin ictimai xidməti (nəqliyyat,  camaşırxana) texnika və elm çərçivəsində təsəvvür etmək olar, bunlar insanları bahalı, kövrək və çox enerji tələb edən maşınların alınmasından azad edə bilər.

Hər bir kollektiv evdə: əla səviyyədə təchiz edilmiş emalatxana, havalı quruma və ütüləmə ilə təchiz olunmuş camaşırxana təsəvvür edin və bu zaman siz əvvəlki kimi öz fərdi avadanlıqlarınıza ehtiyac duyacaqsınız? Əgər rahat ictimai nəqliyyat, meydanda velosipedlər və mopedlər üçün dayanacaqlar, şəhər və şəhər ətrafı üçün ortaq olan sıx nəqliyyat şəbəkəsi varsa, siz yolda tıxaclarda saatlarla dayanarsınızmı,?

Həmçinin yalnız zəruri şeyləri: dörd və ya beş  növdə dayanıqlı ayaqqabı və geyim, ictimai tələbatlar üçün üç model tutumlu və şəkil dəyişən avtomobil istehsal edən mərkəzləşdirilmiş planlı iri sənayeni təsvir edin (Qorts düşünürdü ki, mərkəzləşmiş planlı sənaye işçi sovetləri tərəfindən tərtib olunan planlar əsasında gerçəkləşdiriləcək. Sənaye məhsullarının sayı kəskin şəkildə azalacağına görə, sənaye istehsalı bu gün olduğundan daha sadə idarə olunan olacaq). Bu fasiləsiz artıma istiqamətlənmiş kapitalist iqtisadiyyatda mümkün deyil? Bəli, mümkün deyil. Bu kütləvi işsizliyə səbəb olardı? Yox. Çünki iş həftəsi iyirmi saat olardı, bu zaman həyatı öz sərəncamına görə dəyişmək imkanı olardı. Hər şer yeksənəq və boz olardı? Yox – təsəvvür edin:

Hər bir kvartal, hər bir kommuna gündüz və gecə açıq olan, maşın daxil olmaqla zəruri olan hər şeylə təchiz olunmuş emalatxanalara malikdir. Kvartal sakinləri fərdi, kollektiv və ya qrup şəklində bazar üçün deyil, özləri üçün, öz zövqləri və arzularına uyğun olaraq müxtəlif əşyalar hazırlayardılar. Onlar həftədə iyirmi saat işləməli olduqlarına görə (bəlkə də daha az), böyüklər uşaqların məktəbdə öyrəndiklərini öyrənə bilərdilər: parça ilə, ağacla, metalla iş, elektrik işi, mexanika, keramika, aqrokultura…

Bu utopiyadır? Bu, proqram ola bilər. Çünki bu “utopiya” sosializmin daha mütərəqqi və yalan olmayan formasına uyğundur. Yəni bürokratiyasız, bazarın öldüyü, hər şeyin hamı üçün kifayət qədər olduğu və insanların fərdi və kollektiv şəkildə öz həyatlarını formalaşdırmaqda azad olduqları, istədiklərini etməyi seçmək və daha çox zəruri şeylərə malik olmaq azadlığının olduğu cəmiyyət. Elə bir cəmiyyət ki orada “hamının müstəqil inkişafı hər bir kəsin azad inkişafının məqsədi və şərti olacaq” (Marks).

 

Tərcümə: Ləman Orucova                             (c) SOLFRONT

 

 

 Экология – это как всеобщее избирательное право и право на воскресный отдых. Первое время все буржуа и все защитники порядка говорят вам, что вы хотите их погубить, хотите триумфа анархии. Затем, в последствии, когда сила вещей и давление народных масс становится неодолимыми, они соглашаются с тем, что вы говорили вчера, а по сути, ничего не меняется.

Экологические требования по-прежнему имеют много противников в среде предпринимателей. Но они уже имеют и достаточно сторонников среди капиталистов.

Лучше уж не играть в прятки с системой: Экологическая борьба – не самоцель, она – этап. Она может создать трудности для капитализма и заставить его измениться. Но затем, когда после долгого насильственного и хитроумного сопротивления он уступит, поскольку экологический тупик будет неотвратим, он преодолеет это неудобство, как и все прочие.

Чего собственно мы хотим? Капитализма, который приспосабливается к экологическому принуждению или же социальной, экономической и культурной революции, которая упраздняет капиталистическое принуждение и через это создаёт новое отношение людей к коллективу и к природе? Чего мы хотим: реформы или революции?

Не говорите только, что этот вопрос – второстепенный, и что главное – помешать им довести планету до того, чтобы она стала непригодной для жилья. Ибо выживание ради выживания также не является целью. Стоит ли вообще выживать в “мире, превращенном в: планетарную школу, планетарную тюрьму, где главной задачей инженеров человеческих душ будет создание людей, приспособленных к этим условиям” (Иллич) ?

Если вы все ещё сомневаетесь, насколько хорош мир, который нам приготовили, прочтите досье на новые техники “промывки мозгов” в Германии и в Соединённых Штатах (Les Temps moderns, март 1974). Вслед за американскими психиаторами и психо-хирургами, исследователи, связанные с Гамбургским универсиетом под управлением профессоров Гросса (Gross) и Сваба (Svab) исследуют методы, пригодные для ампутации у индивидов агрессивности, мешающей им сносить абсолютно тотальный обман. И методы, которые предпишут им тюремный режим, а также труд на конвейере, скопление в перенаселённых городах, школе, конторе, армии.

Лучше уж попытаться определить, для начала, за что мы боремся, а не просто против чего. Хорошо бы также попытаться предвидеть, как капитализм будет затронут и изменен под давлением экологических проблем…

Для начала: чтоо такое, в экономических терминах, экологическое принуждение (contrainte) ? Возьмем, например, такие гигантские химические комплексы в долите Рейна, как Людвигсфахен (Basf) или в Роттердаме (Akzo). Каждый комплекс сочетает следующие факторы:

– природные ресурсы (воздух, вода, минералы), которые до сих пор считаются даровыми, потому что они не могут быть воспроизведены (reproduites) (заменены (remplacees))

– средства производства (машины, здания), которые являются мёртвым капиталом. Он изнашивается и требует замены (воспроизводства), предпочтения более выгодных и более эффективных средств, дающих фирме преимущество перед конкурентами

– сила человеческого труда, которая также должна быть воспроизводима (трудящихся надо кормить, заботиться о них, предоставлять жилье, воспитывать).

В капиталистической экономике комбинация этих факторов внутри процессов производства необходима для извлечения максимума возможной прибыли (что для фирмы, беспокоящейся о своём будущем означает также: максимум могущества, а это значит – инвестиции, присутствие на мировом рынке). Стремление к этой цели глубоко повлияло на способ комбинации различных факторов и на значение каждого из них.

Фирма, к примеру, никогда не задается вопросом, как сделать труд более приятным, как сделать так, чтобы завод тщательно берег природное равновесие и жизненное пространство людей, как сделать, чтобы его продукция служила общественным целям.

Частная фирма интересуется лишь тем, как произвести максимум товарных ценностей при минимуме денежных затрат. На этот последний вопрос она отвечает: “Надо ограничить чистое функционирование машин, редких и дорогих по отношению к физическому и психическому здоровью трудящихся, быстро и дешево заменимых. Надо ограничить затраты на восстановление природного равновесия, разрушение которого не будет меня беспокоить. Надо производить то, что может быть продано подороже, даже если менее дорогие вещи могут быть более полезными”.

Все несёт на себе отпечаток этих капиталистических потребностей: природа продукции, технология производства, условия труда, структура и размер предприятий.

Но вот, как раз в долине Рейна, перенаселение, загрязнение воздуха и воды дошли до такой степени, что химическая промышленность нередко обязана фильтровать дымы и сточные воды, т. е. воспроизводить условия и ресурсы, которые до этого считались “природными” и даровыми. Эта необходимость воспроизводить окружающую среду сразу будет иметь очевидные последствия. Надо инвестировать в очистку, следовательно, умножать массу мёртвых капиталов; надо также обеспечить амортизацию (воспроизводство) очистных сооружений. А ведь конечный продукт всего этого (относительную чистоту воздуха и воды) нельзя выгодно продать.

Короче говоря, существует одновременное повышение значения инвестированного капитала, издержек на воспроизводство всего этого и стоимость продукции, без соответствующего увеличения сбыта. Следовательно – одно из двух: либо норма прибыли снижается, либо цена продукции растёт.

Очевидно, фирма будет стремиться увеличить отпускную цену. Другие фирмы, загрязняющие природу (цементная и металлургическая промышленность, черная металлургия и т. д.), будут также искать способ заставить конечного потребителя больше платить за их продукцию. учёт экологических требований будет иметь такой результат: цены будут склонны расти быстрее, чем реальная зарплата. Покупательная способность населения также будет ограничена, и, таким образом, все будет происходить так, как если бы издержки на борьбу с загрязнением окружающей среды изымались из тех ресурсов, которыми располагают люди, чтобы покупать товары. В результате производство должно либо стоять на месте, либо падать. И это снижение роста и производительности, которое в другой системе могло бы стать благом (меньше машин, меньше шума, больше воздуха, более короткие рабочие дни) приведёт к абсолютно негативным последствиям. Вредная для экологии продукция станет предметом роскоши, недоступным для масс, но доступным для привилегированных слоёв. Иными словами бедные стали бы соответственно беднее, а богатые – богаче.

Учет экологических требований приведёт к тем же последствиям, что и нефтяной кризис. И капитализм не поддастся кризису, а преодолеет его теми же методами, что и всегда. Наиболее удачливые финансовые группы используют финансовые трудности соперничающих групп, чтобы скупить их за бесценок и расширить свой контроль над экономикой. Центральная власть усилит свой контроль над обществом благодаря технократам, вычисляющим “оптимальные” нормы очистки и производства, предписывающим ограничения, расширяющим область “программируемой жизни” и сферу деятельности репрессивного аппарата государства. Народный гнев с помощью распространения известной мифологии направят на подходящих козлов отпущения (например, этнические или расовые меньшинства, “волосатых”, молодёжь, инвалидов). Государство будет удерживать власть только благодаря могуществу своих репрессивных учреждений: бюрократии, полиции, армии, милиции, которые заполнят пустоту, образованную дискредитацией партийной политики и исчезновением политических партий (в силу того, что они исчерпали кредит доверия народа – прим. ред.). Достаточно оглядеться вокруг, чтобы почувствовать во Франции и в других странах признаки подобного вырождения.

Вы скажете, что всего этого можно избежать? Разумеется. Но все это может случиться, если капитализм будет приспосабливаться к экологическим издержкам без политической атаки против него на всех уровнях. Без атаки которая может лишить его господства и противопоставит ему совсем другой проект общества и цивилизации.

Сторонники капиталистического развития правы по крайней мере в одном пункте. В рамках современного общества и современной модели потребления, основанной на неравенстве, привилегиях и стремлении к прибыли, не-рост может означать только застой, безработицу, увеличение разрыва между бедными и богатыми. В рамках современного способа производства нельзя ограничить или прекратить экономический рост, распределяя экономические блага наиболее справедливым образом.

В самом деле, сама природа этих благ чаще всего исключает справедливое распределение. Как вы сможете “справедливо” распределить апартаменты на вершинах небоскребов с бассейном, тысячи новых продуктов, редких по определению, которые каждый год выпускает промышленность, чтобы обесценивать старые модели и воспроизводить неравенство и социальную иерархию? И как “справедливо” распределить университетские звания, должности старшего мастера, главного инженера или заведующего кафедрой.

Разве не очевидно, что главная движущая сила роста заключена именно в бегстве от всеобщего, которое и стимулирует легко распространяющиеся неравенство. Вот то, что Иван Иллич назвал “модернизация нищеты”. Как только массы находят возможность получить то, что было привилегией элиты, все это (степень бакалавра, машина, телевизор) обесценивается. Порог нищеты повышается на одну отметку: создаются новые привилегии, недоступные массам. Непрерывно воссоздавая редкость (rarete) с целью воссоздать неравенство и иерархию, капиталистическое общество порождает больше неудовлетворённых потребностей, чем удовлетворяет их. “Норма роста фрустрации (разочарования- прим ред) легко превышает рост производства” (Иллич).

Пока мы будем рассуждать в рамках этой логики, которой придерживается цивилизации неравенства, рост будет выглядеть в глазах массы людей как обещание (все же целиком иллюзорное), что они однажды прекратят своё “полу-привилегированное” существование. А не-рост – как потребление в качестве безнадёжных посредственностей.

Итак, надо атаковать не рост, а укрепляемую им мистификацию, динамику растущих и всегда обманчивых потребностей, на которых рост держится. Надо атаковать соревнование, на которое экономический рост толкает людей, заставляя каждого из них стремиться возвыситься над другими.

Современное общество могло бы выбрать себе такой девиз: “То, что является благом для всех – ничего не стоит. Тебя будут уважать лишь в том случае, если у тебя есть нечто “лучшее”, чем у других”. Итак, чтобы порвать с идеологией роста, надо утверждать противоположное: “Тебя достойно лишь то, что является благом для всех. Только то заслуживает быть произведённым, что ни для кого не является привилегией и никого не унижает. Мы можем быть счастливы с меньшим изобилием, ибо в обществе без привилегий не будет бедных”.

Попытаемся представить себе общество, основанное на этом. Продукция из действительно прочных тканей, обувь, сохраняющаяся годами, машины, лёгкие в починке и способные функционировать в течение века – все это можно представить в пределах техники и науки, также как и широкое развитие общественных служб (транспорт, прачечные и т. д.) освобождающих людей от покупок дорогих, хрупких и пожирающих энергию машин.

Представьте себе в каждом коллективном доме: прекрасно оснащенную мастерскую для поделок, прачечную-автомат с воздушной сушкой и глажением, и будете ли вы тогда по-прежнему нуждаться в вашем индивидуальном оборудовании? Станете ли вы торчать в пробках на дорогах, если есть удобный общественный транспорт, стоянки для велосипедов и мопедов на площади, плотная транспортная сеть, общая и для городов и для пригородов?

Представьте себе также централизованно планируемую крупную промышленность, выпускающую только необходимое: четыре или пять моделей прочной обуви и одежды, три модели вместительных и видоизменяемых машин, необходимых для общественных нужд. (Андре Горц полагал, что централизованное управление промышленность будет осуществляться на основе планов, составленных рабочими советами. Поскольку число промышленных товаров резко сократится, индустриальное производство окажется более управляемым, чем сегодня. – прим. ред.) Это невозможно в ориентированной на непрерывный рост капиталистической экономике? Да. Это вызвало бы массовую безработицу? Нет. Потому что рабочая неделя занимала бы двадцать часов, оставляя возможность менять жизнь по своему усмотрению. Все было бы однообразным и серым? Нет – вообразите вот что:

Каждый квартал, каждая коммуна располагают открытыми день и ночь мастерскими, оснащенными всем, что может оказаться полезным, включая машины. Жители кварталов индивидуально, коллективно или группами изготовляли бы различные вещи для себя, а не для рынка, согласно своим вкусам и желаниям. Так как они работали бы только двадцать часов в неделю (а может быть и меньше), взрослые могли бы все время учиться тому, что дети изучали бы в начальной школе: работе с тканью, деревом, металлами, работе электрика, механике, керамике, агрокультуре…

Это утопия? Это может стать программой. Ибо эта “утопия” соответствует наиболее прогрессивной и не ложной форме социализма. То есть общества без бюрократии, общества, где рынок отмирает, где всего всем хватает и где люди индивидуально и коллективно свободны формировать свою жизнь, выбирать то, что они хотят делать и иметь больше необходимого. Общества, где “свободное развитие всех станет целью и условием свободного развития каждого” (Маркс).

Перевод: А. Сидоров

rabkor.ru

Oxşar yazılar:

Baxış sayı:11521