abunə ol: Yazılar | Şərhlər | Еmail

Jan Pol Sartr-Ürək bulantısı romanı (III hissə)

Şərh

XX əsrin ən böyük filosoflarından olan Jan Pol Sartrın ilk romanıdır.Fərdin köklü azadlığını və eksistensializmi müdafə edən Jan Pol Sartrı bütün dünya 1938-ci ildə bu romanla tanıdı.Gündəlik şəklində yazılmış bu əsərin qəhrəmanı Rokentin bütün dünya ilə yanaşı öz bədənindən də iyrənir. Ürək bulantısı romanı öz güclü ilə Sartrın sonrakı bütün əsərlərinə xüsusi təsirini göstərmişdir. SOLFRONT bundan sonra müntəzəm olaraq «Ürək bulantısı» romanını dərc edəcək. Sonda isə e-kitab formasında oxuyucuların istifadəsinə veriləcək.

I hissə

II hissə

Altının yarısı

 

İşlər pisdir! İşlər lap zibil kimidir. Heç nəyə baxmayaraq yenə də ürəyim bulandı. Bu dəfə başqa cür- kafədə baş verdi. İndiyə qədər buvil kafesi mənim yeganə sığınacağım idi- orada həmişə adam və işıq çox olur amma indi onlar da qalmadı: əgər bu məni otağımda da tutsa heç bilməyəcəm harada gizlənim.

Getdim ki, sahibə ilə sevişim amma elə qapını təzəcə açmışdım ki, Madlena- ofisiant qışqırdı:

–          Sahibə yoxdur, şəhərə bazarlığa gedib.

Qarnımın aşağısında qəfil, xoşagəlməz bir şey hiss etdim- narahatlıqdan gələn uzun göynəmə.

Elə həmin dəqiqə hiss etdim ki, köynəyim döş gilələrimə sürtünür və birdən məni sanki halqaya saldılar, yavaş, rəngli karuselə düşdüm; güzgüdəki duman, tütün tüstüsündəki alov, onlarla birlikdə zalın dərinliyindəki parıldayan oturacaqlar fırlanırdı, mən başa düşə bilmirdim bu haradandır və niyə. Mən girəcəkdə donub qalmışdım, sonra nə isə yerlərini dəyişdi və tavandan kölgə sürüşdü, məni qabağa itələdi. Hər şey yayılırdı, mən bu gözqamaşdırıcı halqaya düşmüşdüm, hər tərəf eyni anda üstümə tökülürdü. Paltomu soyunmağa kömək etmək üçün yanımda duran  Madlena da yayılırdı,  saçlarını arxaya daramışdı və sırğa taxmışdı, onu tanımadım. Mən onun qulaqlarına tərəf qaçan, sonu görünməyən enli yanaqlarıma baxırdım. Yanaqlarında iki çöküş – çəhrayı ləkə görünürdü və mənə elə gəlirdi ki, onlar bu zəif bədəndə darıxmaqdan ölürlər. Yanaqları isə dayanmadan qulaqlarına qaçırdı, Madlena gülümsəyirdi.

–          Nə içəcəksiniz, müsyö Antuan?

Və birdən məni ürəkbulanması tutdu, stulu aşırdım, heç başa da düşmürdüm ki, haradayam; ətrafımda göyqurşağının bütün rəngləri yavaş-yavaş fırlanırdı, boğazımda qusmaq ilişmişdi. O vaxtdan ürəkbulanması məni buraxmır, mən onun hakimiyyəti altındayam.

Mən pulu ödədim, Madlena boşqabı apardı. Mənim stəkanım mizin mərmər səthində, köpüklü pivənin sarı işığında parıldayır. Altımdakı stul yerə möhkəm basılıb, yıxılmamaq üçün mən onun ayaqlarını yerə möhkəm sıxıram, soyuqdur. Sağ tərəfimdəki stolda kart oyunu gedir. İçəri girərkən mən oyunçulara baxmamışdım, sadəcə hiss etmişdim ki, stulların- stolun bir hissəsində, dərinlikdə hansısa isti kütlə tərpənir və bir neçə cüt əl görünüb yox olur. Sonra Madlena onlara kart, mahud süfrəni və taxta boşqabda jetonları gətirdi. Oyunçular üç deyil, beş deyil, bilmirəm onlara baxmağa cəsarətim çatmır. Məndə hansısa yay sınıb, mən ancaq gözlərimi tərpədə bilirəm, başımı yox. Başım yumşalıb, elə bil ki, rezinə dönüb, boynumun üstündə güclə dayanır, əgər tərpətsəm düşəcək. Arabir tövşüyən nəfəsləri eşidirəm və bəzən gözlərimin qırağı ilə parıldayan ağ tüklü qırmızı görürəm. Bu əldir. Sahibə bazarlığa gedəndə piştaxtanın arxasında onun kuzeni dayanır. Adı Adolfdur. Mən stulda oturandan ona baxmağa başlamışam, indi də baxmağa davam edirəm, çünki başımı tərpədə bilmirəm. O pencəksiz, köynəkdə və bənövşəyi aşırmadadır. Adolfun köynəyinin qolları dirsəyindən yuxarı çəkilib. Aşırmalar mavi köynəkdə demək olar ki, görünmür, onlar mavidə batıblar- amma bu yalançı intihardır, onlar özlərini unutdurmurlar, məni öz eşşək inadkarlıqları ilə qıcıqlandırırlar, elə bil ki onlar bənövşəyi olmağı qərara alıblar, yolda ilişiblər amma planlarından imtina etməyiblər.

Onlara demək istəyirəm ki: “ nəhayət qərarınızı verin, nəhayət bənövşəyi OLUN və bu bitsin”. Amma onlar nə o tərəfə nə bu tərəfə keçirlər, özlərinin tamamlanmamış cəhdlərində qalıblar. Bəzən mavilik onlarda üzür və onları tamamilə örtür- bir neçə an onları görmürəm. Amma bu sadəcə dalğadır, tezliklə mavilik yerini dəyişir və bənövşəyi rəngin möhkəm çalarları görünür, onlar genişlənirlər, yayılırlar və yenidən aşırma formasını alırlar.

Kuzen Adolfun gözləri yoxdur, köpmüş göz qapaqlarının altından güclə gözlərinin ağını görmək olar. Adolf yuxulu-yuxulu gülümsəyir, bəzən fınxırır, zingildəyir, yuxusunda nəsə görmüş it kimi ərinə-ərinə əllərini tərpədir.

Onun mavi çit köynəyi şokoladlı fonda sevinclə fərqlənir. Amma bu da ürəyimi bulandırır. Və ya daha doğrusu elə bunun özü ürəkbulantısıdır. Ürəkbulantısı məndə deyil, mən onu orada, o divarda, aşırmalarda, ətrafımdakı hər şeydə hiss edirəm. O bu kafe ilə bütünlük təşkil edir və mən onun içindəyəm.

Sağ tərəfdəki isti kütlə səs küy salır, əllər daha sürətlə hərəkət edir.

–          Bu da sənə kozır.

– Hansı kozır? –  uzun qara onurğa kartların üzərinə əyilir.

– Ha- ha-ha-ha.

-Nolub? Bu kozırdır, o da onun üstünə gedib.

–Bilmirəm, görmədim.

–           Yaxşı, deməli kozır qırmızı toxmaqdır.

Oxuyur “Kozır qırmızı toxmaq, kozır qırmızı toxmaqcıq”.

–          Bu nədir axı müsyö, bu nədir axı? Götürürəm!

Və yenə də sakitlik- hulqumumda şirintəhər dad var. İylər. Aşırmalar.

Kuzen qalxır, bir neçə addım atır, əllərini arxasında gizlədir, gülümsəyir, başını qaldırır, dabanıüstə arxaya dönür. Və elə bu vəziyyətdə yatır. Budur, o dayanıb, yellənir. Üzündən gülümsəmə keçmir, yanaqları əsir. İndi o yıxılacaq. O arxaya meyllənir, daha çox… daha çox… üzünü tavana qaldırıb, amma artıq yıxılmağa hazır olduğu məqamda yüngülcə piştaxtadan yapışır və tarazlığını düzəldir. Və hər şey yenidən başlayır. Mənlik bu qədər, ofisiantı çağırıram.

–          Madlena, xahiş edirəm, plastinka qoyun. Sevdiyim mahnını, siz bilirsiniz:” Some of these days” [i]

–          Bu dəqiqə, amma ola bilər ki, cənablar etiraz edələr. Onlar oynayanda musiqi mane olur. Gözləyin onlardan soruşum.

Özümə dəhşətli əziyyət verərək başımı çevirirəm. Onlar dörd nəfərdirlər. Madlena burnunda qara çərçivəli pensne olan qırmızısifət, yaşlı adama tərəf əyilir. Qoca kartları sinəsinə sıxaraq şüşə altından mənə baxır.

–          Buyurun müsyö.

Gülümsəyir. Onun dişləri çürükdür. Qırmızı əl ona deyil, qonşuluğundakı qara bığlı cavan adama aiddir. Bu bığlının böyük burun deşikləri var, elə böyük ki, bütün bir ailənin havasını çəkə bilərdi, deşiklər üzünün yarısını tutsa da o ağzından nəfəs alır və arabir yüngülcə tövşüyür. Bir də onlarla it başlı cavan oğlan oturub. Dördüncü oyunçunu görə bilmirəm. Kartlar mahudun üstünə dairəvi şəkildə düşür. Üzüklü əllər onları götürür və süfrəni dırnağı ilə cızır. Əllər mahudun üstündə ağ ləkələr kimi uzanıb, görünüşləri şişkin və tozludur. Stolun üstünə təzə kartlar verilir, əllər qabağa və geri çəkilir. Qəribə məşğuliyyətdir, bu nə oyuna, nə ayinə nə də heç bir əsəbi əsməcəyə oxşamır. Yəqin onlar bunu sadəcə vaxtı doldurmaq üçün edirlər. Amma vaxt çox genişdir, onu doldurmaq olmur. Ona nəyi buraxırsan yumşalır və dartılır. Elə bu büdrəyə-büdrəyə kartları götürən qırmızı əlin hərəkətlərini götürək, olduqca süstdür. Onu gərək söküb, içəridən düzəldəsən. Madlena qrammafonun qolunu fırladır. Kaş o yenə də çaşıb bir dəfə olduğu kimi “Cavalleria  Rusticana”- dan[ii] ariya qoymasın. Yox, hər şey düzdür, mən ilk taktlardan musiqini tanıyıram. Bu səsli oxunmalı köhnə Reqtaymdır. 1917-ci ildə La-Roşeli küçələrində amerikan əsgərlərinin onu necə fit çalaraq oxumalarını eşitmişdim. Melodiya müharibəyə qədərki dövrə aid olmalıdır. Amma səs yazısı sonraya aiddir. Amma yenə də bu buradakı kolleksiyada ən qədim-  Pate firmasına aid saffirli iynələr üçün valdır.

İndi oxuma başlayacaq- ən çox da mənim o xoşuma gəlir, o necə də dənizdəki qaya kimi önə əyilir. Nə qədər ki caz çalınır, melodiya yoxdur, sadəcə notlar, saysız kiçik təkanlardır. Onlar istirahət nədir bilmirlər, amansız qanunauyğunluq onları həyata çağırır, istismar edir, imkan vermir ki, arxaya baxıb özləri üçün yaşasınlar. Onlar qaçırlar, toqquşurlar, ötəri mənə kiçik zərbə vururlar və məhv olurlar. Mən onları saxlamaq istərdim amma bilirəm ki, əgər bu notlardan birini saxlasam əlimdə sadəcə kobud, zəif səs olacaq. Mən onların ölümü ilə razılaşmalıyam daha doğrusu arzulamalıyam. Başqa şiddətli, güclü hisslər demək olar ki, tanımıram. Qızınmağa başlayıram, özümü yaxşı hiss edirəm.

Burada hələ ki xüsusi heç nə yoxdur, sadəcə ürəkbulantısı dünyasında balaca xoşbəxtlikdir: o yapışqan bataqlığın, mavili aşırmaların və basılmış stulların olduğu zamanımızın içində yuva qurmuş yağlı ləkə kimi sürüşən geniş, yumşaq anlardan ibarətdir. Doğulmağa macal tapmamış artıq qocalıb, mənə elə gəlir ki, onu iyirmi ildir ki tanıyıram. Başqa xoşbəxtlik də var- haradasa içərilərdə musiqinin dar ərazisi – gümüşü lent var, o bizim zamanı rədd edərək, kiçik quru tikişaraları ilə saxlayaraq, sonluqda kəsişir; başqa zaman da var.

–          Müsyö Randyu qırmızı toxmaqla oynayır, tuzla gəl.

Səs sürüşdü və itdi. Gümüşü lenti heç nə kəsmir- nə açılan qapı, nə dizlərimi üşüdən soyuq havanın içəri girməsi, nə baytarın balaca qızı ilə gəlişi: musiqi bütün bu yayılan formaların içindən keçib, axmaqda davam edir. Qız elə təzəcə oturmuşdu ki, musiqinin təsirinə düşdü: dirçəldi, gözlərini geniş açdı və yumruğunu stolun üstündə sürüşdürərək qulaq asır.

Daha bir neçə dəqiqə və Zənci qadın oxuyur. Bu qaçılmaz bir şeydir, musiqi o qədər müəyyəndir ki: onun qarşısını heç nə ala bilməz, dünyanın dəli olduğu zamandan gələn heç nə; o özü bitəcək, qanunauyğunluğa uyaraq. Elə buna görə də mən bu gözəl səsi hər şeydən çox sevirəm; səslənməsinə görə yox, kədərinə görə yox, ona görə ki, onun yaranmasına qədər çoxlu-çoxlu notları hazırlayıblar, o notlar onun yaranması üçün ölüblər.

Yenə də narahatam: o qədər az şey lazımdır ki, val dayansın- yay sına bilər, kuzen Adolfun şıltaqlığı tuta bilər. Çox təsirlidir, bu möhkəm şey necə incədir. Heç nə onu saxlaya bilməz amma hər şey də məhv edə bilər. Budur sonuncu akord vurulur. Yaranan qısa sükutda bütün varlığımla hiss edirəm ki, nəsə baş verdi- NƏSƏ OLDU.

Sakitlik.

 

Some of these days,

You’ll miss me honey![iii]

 

Ürəkbulanması keçdi, bu baş verdi. Sakitlikdə səs çıxanda bədənim möhkəmləndi və ürəkbulanması keçdi. Bircə anlıq; Bu az qala əzab verirdi- ətrafı möhkəm və parıltılı etmək. Musiqinin axını isə genişləndi, qasırğa kimi böyüdü. O bütün zalı bizim miskin zamanımızın divarlarını sıxaraq özünün metal şəffaflığı ilə doldurdu. Mən musiqinin içindəyəm. Güzgülərdə alovlu şarlar fırlanır, onları tüstü halqası dövrəyə alır, onlar alovun sərt gülüşünü əks etdirərək gah fırlanırlar, gah dumanlanırlar. Mənim pivə stəkanım özünə gəldi, stolun üstündə möhkəmləndi: aydınlaşdı və lazımlı oldu. Onu götürmək, ağırlığını hiss etmək istəyirəm, əlimi uzadıram…

Aman allah! Hərəkətlərimdəki əsas dəyişiklik bu imiş.

 

Əlimin sıxılması sözlərlə fırlandı, zənci qadının səsi ilə birgə axdı; mənə elə gəldi ki, rəqs edirəm.

Adolfun üzü hələ də oradadır, şokoladlı divarla lap yaxın görünür. Əlim stəkanın ətrafına dolananda Adolfun başını gördüm- onda sonluğun qaçılmazlığı, aydınlığı var idi. Mən şüşə stəkanı sıxıram, Adolfa baxıram- mən xoşbəxtəm.

–          Mən belə gedəcəm!

Kiminsə səsi ümumi səs-küydən ayrıldı. Bu mənim qonşuluğumda oturan quru qocanın səsidir. Onun bənövşəyi yanaqları stulun qəhvəyi dərisindən kəskin seçilir. O stolun üstünə kartları vurur. Tuz kərpic.

Amma it başlı oğlan gülümsəyir. Qırmızsifət oyunçu stolun üstünə əyilib, tullanmağa hazır vəziyyətdə onu aşağıdan izləyir.

–          Mən isə bax belə.

Oğlanın ağ əli qaranlıqdan çıxıb, tələsmədən bir anlığa havada parıldayıb, kartı mahuda sıxaraq çalağan kimi aşağı istiqamətlənir.

Qırmızısifət gombul tullanır:

–          Lənət şeytana!Vurur!

Sıxılmış barmaqlardan toxmaq kralın silueti keçir, sonra kralı üzü aşağı qoyurlar və oyun davam edir. Yaraşıqlı kral uzaqlarda görünür, onun gəlişinə çoxlu kombinasiyalar, çoxlu itən jestlər hazırlanıb. Budur, o da öz növbəsində itir ki, yeni kombinasiyalara, yeni jestlərə,  gedişlərə, taleyin dönüklüyünə, hesabsız kiçik macəralara cavab olaraq həyat versin. Mən narahatam, mənim bədənim istirahətdəki yüksək dəqiqlik mexanizmi kimidir. Mən axı əsl macəra yaşadım. Dəqiqliyinə qədər yadımda deyil amma mən hadisələrin məcburi əlaqələrini izləyirəm. Mən dənizdə üzürdüm, arxamda çoxlu şəhərlər qalırdı, çayın axını ilə qalxırdım, cəngəllik meşələrinə dalırdım və bütün bunlarla yanaşı həmişə başqa şəhərə can atırdım. Mənim qadınlarım vardı, mən kişilərlə döyüşürdüm, amma val arxaya fırlana bilmədiyi kimi mən də heç vaxt geri qayıda bilmədim. Bütün bunlar məni hara gətirdi? Bu dəqiqəyə, bu stula, bu işıq qabarcığının uğuldayan musiqisinə.

 

And when you leave me[iv]

 

Mən, Romada Tibrin sahilində oturmağı xoşlayan mən, Barselonada axşamlar Ramblas bulvarında yüz dəfələrlə qabağa, geri gedən mən, Anqokor yaxınlığında Müqəddəs Qılınc hovuzunda Müqəddəs İlanlar məbədinə kökləri ilə dolanmış banyanı görən mən, burada oturmuşam, oyunçuların oynadığı eyni anda mövcudam, Zənci qadının necə oxumasını dinləyirəm, pəncərələrdən o tərəfdə isə cansız qaranlıq fırlanır.

 

Val dayandı. Və qaranlıq qərarsız, şit-şit gülərək içəri girdi. O görünmür amma buradadır, o lampaları dumanlandırdı; havada nə isə sıxıldı- bu odur. Soyuqdur. Oyunçulardan biri digərinə səpələnmiş kartları verir və o biri onları yığır. Kartlardan biri stolun üstündə qaldı. Onlar onu görmürlər yoxsa nə? Doqquz toxmaq. Axır ki, kimsə onu götürdü, it başlı oğlana ötürdü.

–          Aaa! Doqquz toxmaq!

Hə, artıq vaxtdır.

Bənövşəyi qoca karandaşın sonluğunu çeynəyərək kağız parçasının üstünə əyildi.

Madlena ona aydın, boş baxışlarla baxır. Oğlan əlində doqquz toxmağı fırladır. Aman allah!…

Mən çətinliklə ayağa qalxıram; baytarın kəlləsi üzərindəki güzgüdə, qarşımda qeyri insan üzü görünür.

Kinoya gedirəm.

Küçədə mənə yaxşıdır- havada şirintəhər dad yoxdur, vermutun kefli iyi yoxdur. Ay allah necə də soyuqdur!

Səkkizin yarısıdır, yemək istəmirəm, seans isə ancaq doqquzda başlayacaq, yaxşı indi nə edim? Tez-tez yerimək lazımdır ki, qızınım. Qərarsızam: arxamdan bulvar mərkəzi küçələrin bərbəzəkli alovlu naxışlarına, şəhərin mərkəzinə, “Pale Paramaunt”- a, “İmperialyu”ya, “Yaan” böyük mərkəzi univermağa aparır. Bütün bunlar məni o qədər də həvəsləndirmir: indi aperitiv vaxtıdır, mən isə bütün bu canlandırılmış əşyalardan, itlərdən, insanlardan, özbaşına hərəkət edən yumşaq kütlədən  boğaza yığılmışam.

Sola tərəf dönürəm, indi qaz fonarlarının cərgəsi ilə bitən dalana girəcəm- Nuar bulvarı ilə Qalvani prospektinə qədər gedəcəm. Dalanda buzlu külək əsir- orada ancaq daşlar və torpaqdır. Daşlar möhkəmdirlər və tərpənmirlər.

Əvvəlcə yolun darıxdırıcı hissəsini keçmək lazımdır: Sağ səkidə alov cizgili, tüstüləyən nəsnə görünür- bu köhnə voğzaldır. Onun varlığı La Redut bulvarından Cənnət küçəsinə qədər, Nuar bulvarının ilk yüz metrinə həyat verdi, burada onlarla fonar yanır, yan-yana dörd kafe var- “Dəmiryolçuların sığınacağı” və üç digər kafe gündüzlər solur, axşamlar körpünün üstünə işıqlı dördbucaqlılar uzadaraq yanır.

 

Mən artıq üçüncü dəfədir sarı işığa qərq oluram, görürəm ki, qalantereya (xəz) və bakaleya (yeyinti şeyləri) satılan “Rabaş” maqazinindən bir qoca qadın çıxır, yaylığını başına salır, tələsik harasa qaçır və son. Mən cənnət küçəsinin son fonarının altında, səkinin kənarında dayanmışam. Burada asfalt lenti sərt şəkildə qırılır. Küçənin o biri  tərəfində qaranlıq və palçıqdır. Cənnət küçəsini keçirəm. Sağ ayağımla suya batdım, corabım islandı.

Gəzinti başlandı.

Nuar bulvarının bu hissəsi əlçatmazdır. Buranın iqlimi çox sərtdir, torpaq isə həyatın köklərini atması və inkişaf etməsi üçün çox nankordur.

Soley qardaşlarının üç taxta-şalban zavodlarının ( Soley qardaşları Müqəddəs Dənizçi Çeçiliy kilsəsinin yüz min franklıq tağlarının tikintisini təchiz etmişdilər) bütün pəncərə və qapıları, səs-küyləri ilə doldurduqları qərbə- rahat Janna-Berta Kerua küçəsinə baxır. Viktor Nuar bulvarına onlar özlərinin hasarlanmış üç arxalarını göstərirlər. Zavodların binaları sol səki ilə dörd yüz metr uzanır, bircə dənə də pəncərə yoxdur, heç dam pəncərəsi də. Bu dəfə mən hər iki ayağımla çirkab kanalına girdim. Yolu keçirəm, küçənin o biri tərəfində yalnız qaz fonarı var, dünyanın sonundakı mayak kimi kələ-kötür, sınıq-salxaq hasarı işıqlandırır. Taxtalarda hələ də elan kağızlarının parçaları qalır. Ulduz şəklində kəsimiş yaşıl kağız parçasının üstündəki gözəl üz, nifrət ifadəsi verilərək dəyişdirilib, şəklin burnunun altından kimsə ucları yuxarı burulmuş bığ çəkib.

Digər parçada təbaşirlə yazılmış “sadəlövh” sözünün ağ hərfləri seçilir, oradan qırmızı damcılar axır- bəlkə də qandır. İstisna deyil ki, bu üz və bu söz bir elanın hissələri olublar. İndi elan hissələrə ayrılıb, əvvəlki mənası parçalanıb və parçalar arasındakı bağlantı itib, amma eybəcərləşdirilmiş ağız, qan damlası, ağ hərflər və “vh” sonluğu özündə hansısa yeni birlik yaradır, elə bil ki, hansısa boğulmaz, günah ehtiras bu sirli işarələrlə özünü ifadə etməyə çalışır. İşıqlanan taxta aralarından dəmir yolunun işıqları parıldayır. Hasarın yanından uzun divar uzanır. Hamar, qapısız, pəncərəsiz divar iki yüz metrdən sonra evə söykənir. Mən fonarın təsir dairəsini keçib, qaranlıq əraziyə düşdüm. Kölgəm qaranlıqda ayaqlarımın altında əriyir və mənə elə gəlir ki, buzlu suya dalıram. Uçurumun dərinliyində, qalın qaranlığın arasından tutqun çəhrayı ləkə parıldayır- bu Qalvani prospektidir.

Dönüb baxıram, arxada qaz fonarı, lap uzaqlarda işıqlı ərazinin kiçik hissələri- voğzal və dörd kafe. Arxamda və qarşımda insanlar pivəxanalarda içıb, kart oynayırlar. Burada hər şey qaradır. Bəzən haradansa uzaqlardan külək mənə yalnız, fasiləli səs gətirir. Ev səsləri, maşınların səsləri, qışqırıqlar, it hürüşməsi işıqlı küçələrdən ayrılmırlar, onlar istidə qalırlar. Amma bu səs qaranlığı keçib bura qədər çatır, o möhkəmdir, onda digər səslərə nisbətən daha az insanilik var. Mən dayandım ki, ona qulaq asım. Üşüyürəm, qulaqlarım ağrıyır, yəqin ki onlar qızarıblar. Amma mən artıq özümü hiss etmirəm, mən ətrafımdakı təmizlikdə udulmuşam; yeni heç nə yoxdur, külək fit çalır, dəqiq xətlər qaranlığa qaçır. Nuar Bulvarında, gəlib keçənlərlə işvələnən burjua küçələrinin ədəbsizliyi yoxdur. Heç kimin ağlına onu bəzəmək gəlməyib, o digərlərinin – Janna- Berta Keruanın, Qalvani prospektinin əksidir. Voğzal rayonunda buviliyalılar bəzən bulvara baş çəkirlər, sərnişinlərin xətrinə oranı təmizləyirlər. Amma bir az uzaqlaşan kimi onu taleyin qucağına atırlar və o kor kimi irəli, Qalvani prospektinə can atır. Bəzən yüksək sürət və səs küylə torpaq rəngli yük maşını onun üstünə gedir. Amma burada hətta heç kimi öldürmürlər, burada nə qatil nə də qurban var. Nuar bulvarı cansızdır. Mineral kimi. Üçbucaq kimi. Buvildə belə bulvarın olması nə böyük xoşbəxtlikdir. Adətən belələrinə ancaq paytaxtlarda rast gəlinir, Berlində Noykeln və ya Fridrixsxayna rayonlarında, Londonda Qrinviçin arxasında. Bu küləklərin əsdiyi uzun, çirkli, bir dənə də ağacın olmadığı səkili dəhlizdir. Onlar demək olar həmişə şəhər kənarlarında, adətən şəhərin başladığı qəribə rayonlarda yerləşirlər, yaxınlıqda ticarət stansiyaları, tramvay depoları, sallaqxana və qaz bankları var. Yağış yağdıqdan iki gün sonra islanmış şəhər isti günəş şüaları altında buxarlananda, bu küçələr bütün palçığını və gölməçələrini saxlayaraq hələ də soyuq qalır. Orada elə gölməçələr var ki, heç vaxt və ya ola bilər ildə bir dəfə- avqust qayında quruyur.

Ürək bulantısı orada, sarı işıqda qaldı. Mən xoşbəxtəm, bu soyuq necə təmizdir, bu gecə necə təmizdir, məgər mən özüm də bu buz havanın bir dalğası deyiləm? Qansız, limfasız, bədənsiz olmaq. Bu uzun kanalla uzaqdakı solğun ləkəyə doğru axmaq. Sadəcə soyuq olmaq.

Bu da insanlar. İki kölgə. Onlara burada nə lazım olub?

Alçaq boylu qadın kişinin köynəyinin qollarından tutub. Tez-tez, dağınıq danışır. Küləkdən sözləri seçə bilmirəm.

–          Səsini kəsəcəksən axır ki?- kişi hücuma keçir.

O danışmağa davam edir. Birdən kişi onu itələyir. Onlar çaşqınlıqla bir-birinə baxırlar, sonra kişi əllərini cibinə salıb, arxaya baxmadan gedir.

Kişi itdi. İndi məni qadından hansısa iki-üç metr ayırır. Birdən qadın küçəni əcaib,  möhkəm hönkürtü ilə dolduraraq ağlamağa başlayır.

–          Şarl, xahiş edirəm, eşidirsən nə deyirəm? Şarl qayıt, mən daha bacarmıram, mən bədbəxtəm!

Mən ona o qədər yaxınlaşıram ki, toxuna bilərəm. Bu… necə inanmaq olar, bu qızğın bədən, bu ağrıdan qızarmış üz? Və… mən dəsmalı, paltonu və sağ əldəki böyük qırmızı xalı tanıyıram. Bu odur, Lyusi, bizim xidmətçimiz. Mən ona köməyimi təklif etməyə çəkinirəm amma lazım olan anda kömək üçün yanında olmaqdan ötrü ona baxa-baxa ehtiyatla yanından keçirəm. Lyusi mənə baxır, amma deyəsən məni görmür, o əzabdan heç özünü də xatırlamır. Mən bir neçə addım atıram. Geri baxıram. Hə, bu odur, bu Lyusidir. Amma Lyusi özündə deyil, əsl üzünü açıb, özünü hesablamadığı əliaçıqlıqla əzablarına verib. Ona paxıllığım tutur. Budur o dayanıb, gərilib və əllərini elə açıb ki, elə bil ki onlarda müqəddəs yaraların yaranmasını gözləyir; o ağzını açdı, boğulur. Mənə elə gəlir ki, küçənin hər iki tərəfindəki divarlar böyüməyə başlayır, onlar yaxınlaşır və Lyusi quyunun dibindədir. Mən bir neçə saniyə gözləyirəm, qorxuram ki yıxılar, o belə qeyri-adi əzabı çəkmək üçün çox zəifdir. Amma o tərpənmir, ətrafındakı hər şey kimi daşa dönüb. Bir anlıq ağlıma gəlir ki, mən əvvəllər onu səhv tanımışam, birdən onun əsl təbiəti açıldı. Lyusi sakitcə inildəyir. Təəccüblü gözlərini geniş açaraq əllərini sinəsinə aparır. Yox, qadın əzabını özlüyündə çəkmir. Əzab ona xaricdən gəlib- bu bulvardan. Lyusini çiyinlərindən tutub işığa, insanlara, rahat çəhrayı küçələrə

aparmaq lazımdır, orada belə möhkəm əzab çəkmək olmaz və o yumşalacaq, əvvəlki mühakiməli görünüşü və əzabının həmişəki səviyyəsi qayıdacaq.

Mən arxamı Lyusiyə döndərirəm. Belə götürəndə o şanslıdır. Amma mən, artıq üç ildir ki, həddindən artıq sakitəm. Bu faciəli tənhalıqda mən ancaq bir azca faydasız təmizlikdən istifadə edə bilirəm. Və gedirəm.

 

Cümə axşamı, doqquzun yarısı

İki saat oxu zalında işlədim. Sonra İpoteka Bankı meydançasında qəlyan çəkməyə düşdüm. Balaca meydança çəhrayı daşlarla döşənib. Buvillilər onunla fəxr edirlər- o XVIII ərsdə tikilib. Şamad və Syuspedar küçələri tərəfdə qoyulmuş köhnə zəncirlər maşınların bura girməsinə mane olur. Qara geyinib, itləri ilə gəzən xanımlar arkaların altından sakitcə keçib, divarların yaxınlığında gəzişirlər. Onlar gün işığına nadir hallarda çıxırlar, amma balaca qız kimi gizlin və ehtiramla Qustav Empetrazın heykəlinə toxunurlar. Onlar çətin ki bu bürünc nəhəngin adını bilsinlər, amma onun surtükündan və silindrindən görürlər ki, bu adam yaxşı cəmiyyətə aiddir. Silindrini sol əlində tutub, sağ əlini isə in-folio kitablarlarının üstünə qoyub, elə bil ki onların öz babaları bürüncdən tökülüb, pyedestalda dayanıb. Onlara heykəli başa düşmək üçün uzun dayanıb, baxmaq lazım deyil, heykəl onlar kimi görünür, dəqiq onlar kimi.

Onların bir yığın sarsılmaz fikirlərinə qarşı heykəl bütün avtoritetini və ağır əli ilə toxunduğu foliantlardan[v] götürdüyü böyük savadını qoyur. Qara geyimli xanımlar rahat nəfəs ala, ev işləri ilə məşğul ola, itlərini gəzdirə bilərlər, məsuliyyətin ağır yükü onların çiyinlərindən düşüb, onlar atalarından miras qalmış müqəddəs baxışları, sağlam fikirləri qorumalı deyillər, bürünc pəhləvan onları qoruyur.

“Böyük Ensklopediya” bu heykələ bir neçə cümlə ayırıb, mən onu keçən il oxumuşam. Ensklopediyanın cildini pəncərə qabağına qoyub, şüşədən Empetrazın yaşıl kəlləsinə baxırdım. Mən öyrəndim ki, onun fəaliyyətinin parlaq dövrü 1890-cı ilə aiddir. O akademiyada müfəttiş idi. Gözəl şəkillər çəkirdi, üç kitab buraxmışdı: “Qədim yunanlarda məşhurluq haqqında” (1887), “Rollenin pedaqogikası” (1891) və “Poetik vəsiyyət” (1899). 1902-ci ildə işçilərinin və zövqlü insanların kədərinə bais olaraq ölüb.

Mən kitabxananın fasadına söykəndim. Indicə yanacaq qəlyanımı soruram. Və qorxa- qorxa qalareyanın arkalarının altından çıxan, inadkar, ağıllı baxışlarla Empetraza baxan yaşlı qadın görürəm. Birdən cəsarətlənərək ayaqlarının imkan verdiyi sürətlə divarı keçib, bir anlıq heykəlin qarşısında çənəsini tərpədə-tərpədə donub qalır.

Sonra çəhrayı döşəmədə qara ləkə kimi sürətlə gedir və divardakı yarıqda yox olur. Bəlkə də keçən əsrin əvvəllərində evlərlə əhatə olunmuş, qırmızı döşəməli bu meydança şən təsir oyadırmış. İndi onda nəsə quru, xoşagəlməz hətta dəhşətli bir şey var. Bunun günahkarı pyedestaldakı dayıdır. Bu elmli kişini bürünc rəngli etməklə sehirbaza çeviriblər. Mən Empetrazın sifətinə baxıram. Onun gözləri yoxdur, burnunu güclə görmək olur, saqqalı, bəzən hansısa rayondakı bütün heykəllərin xəstəlik kimi tutulduğu yaralardan yeyilib. O salamlaşarkən donub, pencəyində, ürəyinin olduğu yerdə böyük açıq yaşıl ləkə var. Görünüşü sısqa və xəstəhaldır. Bu canlı insan deyil amma onu cansız da adlandırmaq olmaz. Ondan hansısa dumanlı güc gəlir, elə bil ki külək sinəmdən itələyir- bu Empetrazdır, məni İpoteka Bankı meydançasından qovmaq istəyir. Amma mən qəlyanımı çəkməmiş getməyəcəm. Birdən arxa tərəfimdə uzun, nazik kölgə peyda olur. Mən diksinirəm.

–       Bağışlayın müsyö. Mən sizə mane olmaq istəmirdim. Gördüm ki, dodaqlarınız tərpənir. Siz yəqin ki, kitabınızdan ifadələri təkrar edirsiniz. – O güldü.

–       Aleksandrik şerlərə çatmaq istəyirsiniz?

Mən təəccüblə Oxucuya baxıram. O da mənim təəccübləndiyimi görüb təəccüblənir.

–      Məgər nəsrdə aleksandrik şerlərdən qaçmaq lazım deyil?

Gözündən düşdüm. Soruşuram ki, bu vaxtı burada nə edir. Rəisi ona istirahət verib, Oxucu izah edir, və o birbaşa kitabxanaya gəlib, nahar etməyə getməyəcək və kitabxana bağlanana qədər oxuyacaq. Mən artıq qulaq asmırdım, amma deyəsən o əvvəlki mövzunu dəyişib, çünki birdən mənə çatır:

–          …. sizin kimi kitab yazıb xoşbəxt olmaq….

Ona cavab vermək lazımdır.

–          Xoşbəxtlik…- şübhə ilə deyirəm.

Cavabımı səhv yozub, tələsik səhvini düzəltməyə çalışır

–          Mən gərək deyəydim: istedadı olmaq, müsyö.

Biz pillələri qalxırıq. İşləməyə həvəsim yoxdur. Kimsə stolun üstündə “Yevqeniy Qrande” kitabını yadından çıxarıb, kitab iyirmi yeddinci səhifədə açıq qalıb. Mən mexaniki olaraq onu götürürəm, iyirmi yeddinci səhifəni oxuyuram, sonra iyirmi səkkizinci, başdan başlamağa ərinirəm. Oxucu şux addımlarla kitab şkafına tərəf gedir: rəfdən  iki cild götürüb, sümük tapmış it görünüşü ilə onları stolun üstünə qoyur.

–          Nə oxuyursunuz?

Məncə bu suala cavab verməyə çətinlik çəkir, bir dəqiqəlik gözlərini fırlada-fırlada tərəddüd edir, sonra həvəssiz kitabları mənə uzadır. Bu Larbaletrienin “Torf və Torf çıxarılan ərazilər” və Lateksin “Hitopadlesa və yararlı təlimlər” əsərləridir. Hə nolsun? Başa düşmürəm o niyə utanır. Çox da xeyirli ədəbiyyatdır. Vicdanımı təmizləmək üçün “Hitopadlesa”-nı vərəqləyirəm- başdan ayağa ali mövzular.

 

Saat 3

Mən “Yevqeniy Qrande”-ni kənara qoyuram. Heç bir həyacan olmasa da işə girişirəm. Oxucu görəndə ki, yazıram mənə ehtiramla baxır. Bəzən başımı qaldıranda cücə boynun dik dayandığı enli, dik yaxalıq görürəm. Oxucunun geyimi köhnədir amma gözqamaşdırıcı ağdır. O elə indicə eyni rəfdən daha bir cild götürdü, mən baş-ayaq çevrilmiş adı oxuyuram “Kodebakın oxu”, normand xronikası. Müəllif- mademuazel Jyuli Latern. Onun oxuduğu ədəbiyyat siyahısı məni dalana dirəyir. Birdən onun axır vaxtlar seçdiyi kitabların müəlliflərinin familiyalarını xatırlayıram: Lamber, Lanqlua, Larbaletrie, Lateks, Latern. Mən başa düşdüm- Oxucunun metodunu tapdım, o biliyini əlifba sırası ilə artırır. Mən ona ehtiramla baxıram. Gərək nə qədər iradəli olasan ki, yavaş-yavaş, inadla belə böyük fikri həyata keçirəsən. Bir dəfə, yeddi il qabaq ( o mənə demişdi ki, oxumaqla yeddi ildir məşğuldur) o bu zala təntənə ilə girmişdi. Divarlara yığılmış saysız-hesabsız cildlərə göz gəzdirib yəqin ki, Rastinyak kimi öz-özünə demişdi: Görüm səni insan şüuru, görək kim kimədir!”. Sonra sağ tərəfdəki ilk rəfə yaxınlaşıb, ilk kitabı götürüb və ilk səhifəni qarışıq, tərəddüdsüz, qərarlı, ehtiram və dəhşət hissləri ilə açıb.

Bu gün o “L” hərfinə çatıb. “K”, sonra “İ”. “L” sonra “K”. Möhkəmqanadlılar haqqında traktatdan darvinizm əleyhinə katolik həcvlərə qədər, amma bu az da olsa darıxdırmır. O hamısını oxuyub. Başındakı anbarda elmə partenogenez kimi məlum olanların yarısı, viviseksiyaya qarşı bütün arqumentlərin yarısı saxlanılıb. Onun arxasında və önündə bütün dünya var. Bir gün gələcək, sol tərəfdəki sonuncu rəfdən götürülmüş sonuncu cildi bağlayıb deyəcək: “Bəs indi?”.

Bu saat o günorta yeməyini yeyir, sadəliklə çörək və “Qala Peter” şokolad plitkasını gəmirir. Göz qapaqları aşağı enib, mən özümü itirmədən onun gözəl, qadınlardakı kimi sıx kirpiklərinə baxa bilərəm. Ondan tütün iyi gəlir, nəfəs alanda bu iy şokoladın şirin iyinə qarışır.

 

Cümə günü, saat üç

Daha nələrsə əlavə olunub. Güzgü tələsinə artıq düşmüşəm. Güzgüdən qaçıram, amma daha bir tələyə düşdüm- pəncərə tələsinə. Veyil-veyil, əlimi yellədə-yellədə ona yaxınlaşıram. Tikinti meydançası, hasar, köhnə vağzal- köhnə vağzal, hasar, tikinti meydançası. Elə böyük əsnəyirəm ki, gözlərimdən yaş gəlir. Sağ əlimdə qəlyan tutmuşam, sol əlimdə tənbəki kisəsi. Gərək qəlyanımı dolduram. Amma gücüm yoxdur. Əllərim budaq kimi sallanır, alnımı şüşəyə söykəyirəm. Bu qoca qadın məni qıcıqlandırır. Baxışları həyacanlıdır, amma inadla, xırda addımlarla irəliləyir. Bəzən qorxaraq dayanır, elə bil ki, hansısa görünməz təhlükəni hiss edir. Budur artıq mənim pəncərəmin altındadır, külək paltarını ayaqlarına yapışdırıb. Dayanıb, paltarını düzəldir. Əlləri əsir. Getməkdə davam edir- indi mən onu arxadan görürəm. Qoca ifritə! Yəqin indi Nuar bulvarına tərəf sağa dönəcək. O hələ yüz metr də getməlidir, bu surətlə haradasa on dəqiqə daha gedəcək. Bütöv on dəqiqə alnım şüşəyə yapışmış halda ona baxmalıyam. Və hələ iyirmi dəfə də dayanacaq, gedəcək, sonra yenidən dayanacaq…

Mən gələcəyi görürəm. O buradadır, bu küçədədir, həqiqətdə  olduğundan bir az daha solğundur. Ona həyatdan nə fayda var? Bu ona nə verəcək? Yaşlı qadın, ayaqlarını sürüyə-sürüyə gedir, dayanır, şalının altından çıxan çal saçlarını düzəldir. O gedir, o orada idi, indi buradadır… Başa düşmürəm mənə nə olub- onun hərəkətlərini görürəm, yoxsa gələcəkdə olacağını hiss edirəm? Mən artıq həqiqəti gələcəkdən ayıra bilmirəm, amma yenə də nəsə davam edir, nəsə fasiləsiz həyata keçir, yaşlı qadın boş küçədə kobud kişi ayaqqabılarını yerə basaraq yeriyir.

Bu da zamanın çılpaqlığı, o yavaş-yavaş həyata keçir, onu gözləmək lazım gəlir, amma həyata keçəndə, ürək bulandırır, çünki hiss edirsən ki, çoxdan buradadır. Yaşlı qadın küncə çatdı, indi o qara cındır parçasına döndü. Hmmm, bu deyəsən nə isə təzə bir şeydir, çünki o biri tərəfdə olanda qadın belə deyildi. Amma yenilik tutqundur, çeynənmişdir, təəccübləndirə bilmir. İndi yaşlı qadın küncdən dönəcək, dönür, əbədiyyət keçir.

Pəncərədən ayrılıram, otaqda o başa, bu başa gəzə-gəzə fikirləşirəm; güzgüyə yapışıram, iyrənə-iyrənə özümə baxıram- daha bir əbədiyyət. Nəhayət öz əksimdən qurtulub yatağıma uzanıram. Tavana baxıram, yatsam yaxşı olardı.

Sakit. Sakit. Bax indi zamanın mənə toxunaraq sürüşməsini hiss etmirəm. Tavanda şəkillər görürəm. Əvvəl işıq halqaları, sonra xaçlar. Bunlar hamısı uçur. Bu da daha yeni şəkil- bu dəfə bağlı gözlərimin dərinliyində. Bu böyük, diz üstə dayanmış heyvandır. Onun qabaq pəncələrini və yük yəhərini görürəm. Qalanları dumanla gizlədilib. Yenə də mən onu tanıyıram, bu Merakeşdə gördüyüm, daşa bağlanmış dəvədir. O altı dəfə diz üstə çöküb, ayağa qalxdı, uşaqlar isə ona gülür, qışqırıb salamlayırdılar.

İki il əvvəl bu qəribə idi, gözlərimi bağlayan kimi başım arı pətəyi kimi uğuldayırdı, gözümün qabağına nə vaxtsa gördüyüm üzlər, ağac, ev, Kamaisidə çəlləkdə çılpaq çimən yapon qadını, geniş açılmış yarası gözə girən öldürülmüş rus, yanındakı qan gölməçəsi gəlirdi. Ağzımda müşk dadını hiss edirdim, burnuma Burqos küçəsində gündüzlər yayılan yağ, Tetuan küçəsinə yayılan şüyüd iyi gəlirdi, yunan çobanlarının fitlərini eşidirdim, bütün bunlar məni həyacanlandırırdı. Amma bu sevinc çoxdan itib. Yəni bu gün o yenidən doğulacaq?

İsti günəş sehirli fonarda yaranan şəkil kimi başımda üzür. Onun ardınca mavi səmanın bir hissəsi gəlir. Bir az bulandıqdan sonra dayanır, mən onların daxilindəyəm. Bu hansı marokkalı (bəlkə əlcəzairli? Ya suriyalı?) gündən ayrılıb? Məni keçmişə aparan cərəyana buraxıram özümü.

Meknes. Bizi Berden məscidi ilə tut ağaclarının kölgələrinin düşdüyü yaraşıqlı meydança arasındakı dar küçədə qorxudan dağlı necə görünürdü? O düz üstümüzə gəlirdi, Anni mənim sağımda gedirdi. Ya solumda?

Bu günəş və mavi səma aldadıcıdır. Budur, az qala yüzüncü dəfədir onun yalanına uyuram. Mənim xatirələrim şeytanın verdiyi pul kisəsindəki qızıllar kimidir, açırsan, orada quru yarpaqlardır. Daha dağlını görmürəm- yeganə gördüyüm şey tökülmüş gözlərin yerində qalan süd rəngli böyük ləkədir. Bu onun gözləridir görəsən? Bakıda mənə dövlət abortarilərinin qurulması prinsiplərini izah edən həkim də tək göz idi və onun sifətini yadıma salmağa çalışanda gözümün qarşısına eyni ağ şar gəlir. Bu ikisində, Nornlardakı kimi bir ümumi göz var, onu növbə ilə işlədirlər.

Meknesdə hər gün keçdiyim o meydançanı ümumiyyətlə görə bilmirəm. Məndə onun haqqında dumanlı fikir qalıb ki, o gözəldir, daha doğrusu birində birləşən üç kəlmə- Meknesdəki gözəl meydança. Əlbəttə gözlərimi yumsam və ya dumanlı baxışlarla tavana zillənsəm həmin səhnəni bərpa edə bilərəm: uzaqda ağac var  və mənə tərəf hansısa qaranlıq, enli kürək kölgə qaçır. Yeri gəlmişkən, mən bunları özüm uydurmuşam. Marokkalı hündür, arıq idi və mən bunu o mənə toxunanda görmüşdüm. Deməli mən hələ də onun hündür və arıq olduğunu bilirəm, yaddaşımda hansısa qısa məlumatlar qalıb. Amma daha heç nə görmürəm, keçmişdə nə qədər eşələnsəm də, mən ondan ancaq  qısa təsvirlər çıxarda bilirəm və dəqiq bilə bilmirəm ki, onlar nədirlər, xatirələr yoxsa uydurmalar.

Bir çox hallarda bu qısa təsvirlərin özləri də itiblər, ancaq sözlər qalıb; mən hələ də müxtəlif hekayələr danışa bilirəm, hətta çox yaxşı danışa bilirəm ( bəzi lətifələrdə mənimlə dəniz zabitlərindən və professional hekayəçilərdən başqa heç kim yarışa bilməz), amma indi mənim hekayələrimdən ancaq gövdələr qalıb. Onlarda hansısa işləri görən kimlərdənsə söhbət gedir. Amma bu mən deyiləm, mənim onunla ümumi heç nəyim yoxdur. O müxtəlif ölkələri gəzir, mənimsə o ölkələr barədə təsəvvürüm yox dərəcəsindədir. Bəzən hekayələrimdə xəritədə oxuya biləcəyim gözəl adları xatırladıram, məsələn Aranxues və ya Kenterberi. Onlar məndə tamamilə yeni simalar yaradırlar, heç vaxt səyahət etməmiş insanlarda belə olur; söz mənim fantaziyalarımı oyadır, vəssalam.

Amma yüz ölü hekayədən bir-iki canlısı qalıb. Onları yaddaşımdan ehtiyatla və gec-gec çağırıram ki, korlanmasınlar. Birini tuturam, qarşımda iştirakçı insanlar və onların vəziyyətləri ilə bağlı şəkil canlanır. Birdən stop: mən itkini hiss edirəm, hisslərin əsasından artıq söz baş qaldırır. Mən başa düşürəm, bu söz tezliklə mənə əziz olan bir çox simaların yerini tutacaq. O dəqiqə dayanıram, başqa şey haqqında düşünürəm, öz xatirələrimi incitmək istəmirəm. Amma növbəti dəfə ehtiyatla onları canlandırmaq istəyəndə çoxu ölmüş olur. Ərincək hərəkətlə qalxmağa çalışıram ki stolun altına soxduğum qutudan Meknesin fotosunu tapım. Amma nəyə  görə? Bu həyacanlandırıcı vasitə daha yaddaşıma təsir etmir. Bir dəfə büvarın (içinə kağız, konvert və s. qoymaq üçün qovluq) altından balaca, solmuş şəkil tapdım. Fontanın yanında gülümsəyən qadın. Ona çox baxdım amma  tanımadım. Sonra arxasında oxudum: “Anni. Portsmut, 7 aprel, 27-ci il”. Mən heç vaxt bu günki kimi hiss etməmişdim ki, sirli dərinliklərdən məhrum olmuşam, bədənimlə, onun üstünə köpüklər kimi qalxan yüngül fikirlərlə kifayətlənmişəm. Mən öz həqiqətimdən xatirələr düzəldirəm. Mən indidə atılmışam, tərk edilmişəm. Mən əbəs yerə keçmişimə çatmağa çalışıram, özümdən qopa bilmərəm.

Qapı döyülür. Bu Oxucudur, onu tamamilə unutmuşam. Ona səyahətlərimdə çəkdirdiyim şəkilləri göstərməyə söz vermişdim. Lənət şeytana.

O stulda oturur. Gərilmiş arxası söykənəcəyə dayanıb, dik gövdəsi önə əyilib. Yorğa-döşəkdən sıçrayıb, işığı yandırıram.

–          Niyə müsyö, elə belə də yaxşı idi.

–          Fotolara baxmaq üçün çox qaranlıqdır.

Şlyapasını hara qoysun bilmir, əlindən alıram.

–          Doğurdan müsyö? Mənə onları göstərəcəksiz?

–          Əlbəttə.

Mən hesabla hərəkət edirəm, ümid edirəm onlara baxanda danışmayacaq. Stolun altına baş vurub, qutunu onun laklı ayaqqabılarına tərəf itələyirəm və dizlərinin üstünə İspaniya və İspan Marokkosundan bir qucaq poçt açıqcaları və şəkillər qoyuram. Amma onun açılmış, gülümsəyən üzündən hiss edirəm ki, ağzını bağlamağa ümid etməkdə çox pis səhv etmişəm. O İqueldo dağından çəkilmiş San Sebastiyanın fotosuna baxıb ehtiyatla stolun üstünə qoyur və bir neçə an susur. Sonra ah çəkir:

–     Ah müsyö, sizin bəxtiniz gətirib. İnsanların dediyinə inansaq, səyahət ən yaxşı məktəbdir. Siz razısınız?

Mən qeyri-müəyyən hərəkət edirəm. Xoşbəxtlikdən, o sözünü hələ qurtarmamışdı.

–    Yəqin, bu bütün ruhu çevirir. Əgər nə vaxtsa harasa getmək nəsib olsa, səyahət öncəsi kağızda xarakterimi kiçik cizgilərə qədər yazardım ki qayıdanda müqayisə edim necə idim, necə oldum. Oxumuşam ki, bəzi səyyahlar xarici və daxili cəhətdən o qədər dəyişiblər ki, ən yaxın qohumları da onları tanıya bilməyiblər.

 

O fikirli-fikirli əlində qalın foto bağlamasını fırladır. Birini götürür, baxmadan stolun üstünə qoyur, sonra gərgin halda növbəti fotoya – Burqosda kafedra divarında oyulmuş müqəddəs İeronimanın fotosuna baxır,

–     Siz Burqosda İsanı heyvan dərisində görmüsünüz? Müsyö, heyvan dərisində, hətta insan dərisində olan bu heykəllər haqqında çox maraqli kitab var. Qara Madonnanı necə görmüsüz? Amma deyəsən o Burqosda deyil, Saraqosdadır hə? Bəlkə beləsi elə Burqosda da var? Zəvvarlar öpürlər, düzdür hə, mən saraqosslu haqqında danışıram? Deyəsən daşda onun ayaqlarının izi də qalıb? Daş isə hansısa uçurumdadır? Analar uşaqlarını ora itələyirlər?

Tərpənmədən əlləri ilə xəyali uşağı itələyir. Verməmək, almamaq – Artakserks qurbanlıqları itələyirdi.

–       Ah, müsyö, adətlər, bunlar elə maraqlı şeylərdir ki…

Təngnəfəs olub böyük, eşşək çənəsini mənə tərəf çevirir. Ondan tütün və axar su iyi gəlir. Onun gözəl, çaşqın gözləri alovlu şarlar kimi parıldayır, tək-tük saçları tərləmiş başına çələng kimi dolanıb. Onun kəllə qutusunda insan yeyənlərdir, nyam-nyam qəbilərinin insanları, malqaşilər və Alovlu Yerin sakinləri ən vəhşi ayinləri həyata keçirirlər, qocalmış atalarını və uşaqları yeyirlər, tamtamların səsi altında ürəkləri gedənə qədər eyni yerdə fırlanırlar, amokların hirsinə uyurlar, öz ölülərini yandırırlar, onları evlərin damına qoyurlar, yanan məşəllərlə onları qayıqlarda axına buraxırlar, kiminlə gəldi cütləşirlər- ana oğulla, ata qızla, bacı qardaşla, özlərini şikəst edirlər, axtalayırlar, dəmirlərlə dodaqlarını aralayırlar, bədənlərinə vəhşi heyvanların fiqurlarını yapışdırırlar.

–          Sizcə Paskalın dediyini təkrarlamaq olar ki, adətlər ikinci təbiətimizdir?

O qara gözlərini gözlərimə zilləyib, cavab almaq üçün yalvarır.

–          Baxır nə vaxt- mən cavab verirəm.

O cəsarətlənir.

–          Mən də belə fikirləşirəm, müsyö. Amma özümə inanmıram, bunun üçün çoxlu oxumaq lazımdır.

Digər şəkil onu canlandırır.

–          Seqoviya! Seqoviya! – o şən halda qışqırır- mən Seqoviya haqqında kitab oxumuşdum. Və şərəflə əlavə edir: müəllifin adını unutmuşam, müsyö. Məndə belə unutqanlıq olur. Na..Ne… Nod…

–          Axı bu ola bilməz, – mən tez etiraz edirəm.- siz ancaq Laternə qədər gedib çatmısınız.

Mən elə o dəqiqə sözlərimə görə peşman oldum: axı o heç vaxt mənə kitabları hansı metodla oxuduğunu danışmamışdı, yəqin ki bu sirli maniyadır. Və həqiqətən də, o tutuldu, ağlamsınıb, kök dodaqlarını qabağa uzatdı. Sonra başını aşağı saldı və on açıqcanı tam sükutla seçib, ayırdı. Amma yarım dəqiqə sonra görürəm ki, onu qarşısı alınmaz hisslər boğur, əgər danışmasa partlayacaq.

–          Təhslimi bitirəndə ( mən buna da altı il əlavə etdim), əgər icazə versələr hər il Uzaq Şərqə səyahət edən universitet müəllimləri və tələbələrinə qoşulacam. Mən bəzi məlumatları dəqiqləşdirməliyəm, – riyakarlıqla deyir- həm də hansısa gözlənilməz, yeni bir şey yaşamaq istəyirəm, dəqiq desəm hansısa sərgüzəşt.

O hiyləgərliklə səsini alçaltdı.

–      Necə sərgüzəşt?- mən təəcübləndim.

–    Necə olursa olsun, müsyö. Məsələn, təsadüfən səhv qatara minirsən. Tamamilə yad şəhərdə düşürsən. Sənədlərini itirirsən, səhvən səni həbs edirlər və gecəni həbsxanada keçirirsən. Məncə sərgüzəştə belə anlayış vermək olar: adət halını almış hadisələrdən kənara çıxan bir şey, bu heç də qeyri adi olmağa məcbur deyil. Sərgüzəştin sehri barədə danışırlar. Sizcə bu ifadə ədalətlidir? Sizə bir sual vermək istərdim, müsyö.

–      Nə sual?

O qızardı və gülümsədi.

–     Ola bilər bu ciddi deyil

–     Yenə də?

O mənə tərəf əyilib, yarı yumulu gözlərlə soruşur:

–     Sizin çox sərgüzəştləriniz olub, müsyö?

–   Biz az olub- onun çürük nəfəsindən yayınmaq üçün qəfil kənara çəkilib, qeyri iradi cavab verirəm.

Əslində mən adətən çoxlu sərgüzəştim olması ilə fəxr edirəm. Bu gün isə bunu deməyə macal tapmamış öz-özümə hirslənirəm. Mənə elə gəlir ki, yalan danışdım, həyatımda heç bir sərgüzəşt olmayıb və ya daha doğrusu mən sadəcə bu sözün nə demək olduğunu bilmirəm. Eyni vaxtda yaman darıxıram, bu hiss məndə dörd il əvvəl, Xanoedə Mersye məni onunla getməyə təhrik edəndə, mən isə sakitcə kxmel statuetkasına baxanda olmuşdu. Yenidən yanımda Fikir yaranır, o vaxt məndə iyrənc şəkildə yaranan eyni böyük, ağ kütlə baş qaldırır. Dörd ildir bu hiss məndə yaranmamışdı.

–     Sizdən xahiş edə bilərəm…- Oxucu başlayır.

Lənət şeytana! Əlbəttə, mən ona məşhur sərgüzəştlərimdən birini danışmışam. Amma bu mövzuda daha bir kəlmə də danışmayacam.

–    Baxın- mən onun nazik çiyinləri üzərindən əyilib, barmağımla şəkillərdən birini göstərərək deyirəm- bu Santilyanadır, İspaniyanın ən yaxşı kəndlərindən.

–    Santilyana Jil Blaza? Mən isə bilmirdim ki, o həqiqətən var. Ah, müsyö, sizinlə söhbətdən o qədər şey öyrənmək olur ki! O dəqiqə görünür ki, siz dünyanı gəzmisiniz.

Mən Oxucunu ciblərini poçt açıqcaları, fotolarla doldurub, qapıya qədər ötürdüm. O çox həyacanlı gedir, mən isə işığı söndürürəm. İndi mən təkəm. Tamamilə tək deyiləm, çünki həm də fikir var, yanımda, gözləyir. Böyük pişik kimi yumurlanıb dayanıb, heç nə izah etmir, tərpənmir, o ancaq deyir “yox”. Yox, mənim heç bir sərgüzəştim olmayıb. Qəlyanımı doldururam, çəkirəm və yatağımda ayaqlarıma paltomu atıb uzanıram. Başa düşmürəm niyə belə kədərliyəm və yorulmuşam. Əgər doğurdan da həyatımda heç bir sərgüzəşt olmayıbsa nolsun? Birincisi, mənə görə bütün məsələ sözlərdədir. Elə bir az əvvəl yadıma düşmüş Meknesdəki hadisəni götürək. Mənə böyük bıçaqlı marokkalı hücum etdi. Mən isə onun gicgahına yumruq tutuzdurdum… O ərəb dilində qışqırmağa başladı, dilənçi sürüsü peyda oldu və bizi Attarene bazarına qədər qovdular. Bax bütün bunları istənilən sözlə ifadə etmək olar, amma axı bu hadisə mənim başıma gəlib.

Hava tamam qaralıb, əmin deyiləm qəlyanım yanır yoxsa yox. Tramvay gəlir: tavanda qırmızı işıq parıldayır. Ağır maşın keçir, onun səsindən ev silkələnir. Yəqin indi saat altıdır.

Mənim həyatımda sərgüzəşt olmayıb. Mənim həyatımda tarix, hadisə, əhvalat olub. Amma sərgüzəşt olmayıb. Və başa düşməyə başlayıram ki, burada məsələ sözlərdə deyil. Elə bir şey olub ki, mən dərk etmədən onu dünyada hər şeydən qiymətli bilmişəm. Bu sevgi olmayıb, aman allahım, yox, nə şöhrət nə də var-dövlət olub. Bu… Ümumiyyətlə, mən təsəvvür etdim ki, müəyyən dəqiqələrdə həyatım nadir, qiymətli məna alıb. Bunun üçün hansısa xüsusi şəraitə ehtiyac olmayıb, sadəcə bir az dəqiqlik lazım olub. İndiki həyatım o qədər də parlaq deyil, bəzən, məsələn kafedə musiqi çalınanda mən geri qayıdırdım və özümə deyirdim: günlər olub mən Londonda, Meknesdə, Tokioda gözəl dəqiqələr yaşamışam, mənim sərgüzəştlərim olub. Bax indi bunu mənim əlimdən alırlar. Heç bir səbəb olmadan birdən başa düşdüm ki, mən özümü on il aldatmışam. Sərgüzəştlər kitablarda olur. Düzdür, kitablarda danışılan hər şey həyatda da ola bilər, amma olduğu kimi yox. Məhz bunun necə baş verdiyini qiymətləndirirdim. Birincisi, başlanğıc gərək əsl başlanğıc olsun.

Heyf! Mən indi nə istədiyimi necə aydın görürəm. Həqiqi başlanğıc boru səsi kimi, caz melodiyalarının ilk notları kimi baş verir, o birdəfəyə kədəri dağıdır, zamanı doldurur. Belə xüsusi gecələr barədə sonralar danışırlar: “Mən gəzirdim, may axşamlarından biri idi”. Gəzirsən, ay çıxıb, heç nə ilə məşğul deyilsən, avaralanırsan, bir az dağınıqsan. Sonra birdən fikir yaranır:” nə isə baş verdi”. Hər nə- məsələn qaranlıqda nəsə səs eşidirsən və ya küşədən yüngül kölgə keçir. Amma bu digərlərinə oxşamayan kiçik hadisədir- o dəqiqə hiss edirsən ki, o nə isə xüsusi bir şey barədə xəbərdarlıq edir, o nə isə hələ ki, qaranlıqdadır və öz-özünə deyirsən : “ nə isə başlayır”. Sona çatmaq üçün nə isə başlayır: sərgüzəşt uzunçuluğu sevmir; onun məğzi məhvindədir. Bu məhv ola bilər mənim də məhvim olsun, bu məhv məni cəlb edir. Elə bil ki, hər an ancaq ona görə yaranır ki, ardınca gələnləri özü ilə aparsın. Hər anı hədsiz qiymətləndirirəm- bilirəm ki o təkrarolunmazdır, dəyişilməzdir, amma həm də onun yox olmasına mane olmaq üçün barmağımı da tərpətmirəm. Bilirəm ki, bu Berlində və ya Londonda dünən tanış olduğum qadının qucağında keçirdiyim sonuncu dəqiqədir, ehtirasla sevdiyim dəqiqə, sevməyə hazır olduğum qadın artıq ötüb keçir. Başqa ölkələrə gedəcəm. Həmin qadını daha heç vaxt görməyəcəm, həmin gecə daha heç vaxt təkrar olunmayacaq. Hər saniyənin üzərinə əyilirəm, çalışıram onu dibinə qədər yaşayım, hər şeyi ilə birlikdə- gözəl gözlərin ötəri mehribanlığını, küçə səslərini, şəfəqin aldadıcı işığını içimə çəkmək istəyirəm, özümdə həmişəlik həkk etmək istəyirəm, amma dəqiqə keçir, mən isə onu saxlamıram, onun getməsi xoşuma gəlir. Sonra nə isə parçalanır. Sərgüzəşt bitdi, zaman yenidən özünün gündəlik halını alır. Dönüb baxıram: arxamdakı gözəl musiqili forma keçmişə dəfn edilir. O itərkən balacalaşır, büzüşür və bax artıq başlanğıcla qarışıb. Bu qızıl nöqtəni baxışımla ötürərkən fikirləşirəm ki, hətta bilsəm ki, həyatla vidalaşacam, vardan-yoxdan çıxacam, dostumu itirəcəm yenə də hər şeyi eyni şəraitdə əvvəldən sona qədər yaşamağa razılaşaram. Amm sərgüzəşti nə təkrar etmək olar nə də uzatmaq.

Bax mən bunu istəyirdim, indi də istəyirəm. Zənci qadın oxuyanda məni hədsiz xoşbəxtlik bürüyür. Həyatım həmin musiqi notlarından ibarət olsaydı belə yüksəklərə çata bilərdim.

Fikir, ifadə edilə bilməyən fikir isə hələ də buradadır. O soyuqqanlılıqla gözləyir. Mənə elə gəlir ki, o deyir:

“ Deməli belə, hə? Deməli sənin istədiyin bu imiş? Bax məhz elə bu səndə heç vaxt olmayıb. ( yadına sal: sən özünü söz oyunu ilə aldatmısan, elə bilmisən ki, sərgüzəşt zavallı səyahətlərindir, fahişə qızlardır, dalaşmaqdır, oyun oynamaqdır) və heç vaxt da olmayacaq, nə səndə nə də bir başqasında”.

Axı niyə? Niyə?


[i] Bu günlərdən bəziləri

[ii] Kəndli şərəfi (ital.)

[iii] Gün gələcək, mənim üçün darıxacaqsan, əzizim

[iv] Və məni tərk edəndə

[v] Foliant- folium — səhifə (lat.)

 

Tərcümə: Gülər Qasımova                   (c) SOLFRONT

Oxşar yazılar:

Baxış sayı:17666

Şərhlər

  1. Ayuk deyir:

    “Bir yöneticinin çocukluğu”nu da tərcümə etmək lazımdır məncə) Və məcburən az-lılara oxutdurmaq 😀

  2. Rufat Abbasov deyir:

    Ayuk bəlkə onu da sən edəsən…? 😛